Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Oleaceae тұқымдасына жататын жапырақты ағаштардың түрі.
Species of deciduous tree in the family Oleaceae
Fraxinus excelsior, басқа күл түрлерінен ажырату үшін күл, еуропалық күл немесе жалпы күл деп аталады, – зәйтүн тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Ол Еуропаның материктік бөлігінде өседі. Бұл түр Жаңа Зеландияда, сондай-ақ АҚШ пен Канаданың шашыраңқы аймақтарында кеңінен өсіріледі және табиғи жағдайда таралады.
Fraxinus excelsior, known as the ash, or European ash or common ash to distinguish it from other types of ash, is a flowering plant species in the olive family Oleaceae. It is native throughout mainland Europe The species is widely cultivated and reportedly naturalised in New Zealand and in scattered locales in the United States and Canada.
Сипаттама
Бұл биіктігі (көбінесе) дейін өсетін, діңі (көбінесе) дейін диаметрі, биік, тар тәжі бар ірі жапырақты ағаш. Жас ағаштардың қабығы тегіс және ашық сұр түсті, ал ескі ағаштардың қабығы қалың және тік бойынан жарылған. Өскіндері қатты, жасыл сұр, қара түсті бүршіктері бар (бұл оны сұр немесе қоңыр бүршіктері бар көптеген басқа күл түрлерінен ерекшелейді). Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, ұзын, қауырсын тәрізді, 7–13 жапырақшадан тұрады, жиектері тігіз тісті, эллипстік немесе тар эллипстік пішінді, ұзындығы және ені және жапырақ тігірінде сабақсыз бекінген. Оларды көбінесе "күл кілттері" деп атайды. Егер жемістерді әлі жасыл, толық піспеген кезде жинап отырғызса, бірден өне бастайды, бірақ жемістер қоңырланып, толық пісіп жетілгеннен кейін, себуден кейін 18 ай өткен соң ғана өне бастайды (яғни екі қыс өткен соң). Еуропалық күлдің ғұмыры көбінесе 250 жылдан аспайды. Дегенмен, 200 мен 250 жыл аралығындағы көптеген мысалдар бар, сондай-ақ 250 жылдан астам ғұмыр сүрген бірнеше ағаштар да кездеседі. Ең ірісі Англияның Клэптон-корт аймағында орналасқан және айналымы шамамен болады. Дербиширде ғана осындай мысалдардың бірнешеуі бар.
It is a large deciduous tree growing to (exceptionally to ) tall with a trunk up to (exceptionally to ) diameter, with a tall, narrow crown. The bark is smooth and pale grey on young trees, becoming thick and vertically fissured on old trees. The shoots are stout, greenish grey, with jet black buds (which distinguish it from most other ash species, which have grey or brown buds). The leaves are opposite, long, pinnately compound, with 7–13 leaflets with coarsely serrated margins, elliptic to narrowly elliptic, long and broad and sessile on the leaf rachis. they are often called 'ash keys'. If the fruit is gathered and planted when it is still green and not fully ripe, it will germinate straight away, however once the fruit is brown and fully ripe, it will not germinate until 18 months after sowing (i. e. not until two winters have passed). European ash rarely exceeds 250 years of age. However, there are numerous specimens estimated between 200 and 250 years old and there are a few over 250. The largest is in Clapton Court, England and is in girth. There are several examples over in Derbyshire alone.
Тарату
Fraxinus excelsior Еуропаға, Испанияның солтүстігінен Ресейге дейін, және Оңтүстік Фенноскандиядан Грекияның солтүстігіне дейін өсіп, таралған.
Fraxinus excelsior is native to Europe from northern Spain to Russia, and from southern Fennoscandia to northern Greece.
Экология
Күл топырақ түрлерінің кең ауқымында кездеседі, бірақ әсіресе карбонатты субстраттардағы негізгі топырақтармен байланысты. Ұлыбританиядағы ең солтүстік күл ағашы – Рассаль, Вестер Росс аймағындағы әктастың үстінде, 57.4278 N ендікте орналасқан. Күл ылғалды топырақ түрлерін жақсы көреді және көбінесе температурамен шектеледі, сондықтан Еуропаның көп бөлігінде биік, суық жерлерде табылмайды, бірақ Иранда 2000 м теңіз деңгейінен биіктікке жете алады. Жас көшет кезінде көлеңкеге төзімді, ал ересек ағаштар көп жарық қажет етеді. Бұл алғашқы жаңару кезеңінің түрі, ол кейінірек жаңару кезеңінің түрлері – шыршы мен еменнен жақсы бәсекелесе алады. *F. excelsior* микоризасы ішкі арбускулярлық микоризалық типке жатады, онда саңырауқұлақ тамыр тіндерінің ішінде өсіп, тамыр қабығының жасушаларында тармақталған, ағаш тәрізді құрылымдарды қалыптастырады. Басқа *Fraxinus* түрлерінен айырмашылығы, *F. excelsior* эктомикориза жасамайды. Көптеген көбелектер (Lepidoptera) бұл түрді тамақ көзі ретінде пайдаланады. Күлге тән тамақтанатын көбелектің бір мысалы – орталық жолақты жасыл көбелек (*Atethmia centrago*). Личинкалары жақында шаңырақтан шыққаннан кейін бүршіктерге кіріп, кейін гүлдермен және жапырақтармен қоректенеді. Күл жапырақтарының, сондай-ақ бақшалық жиде және сиреньнің қоңырлануына себеп болатын кең таралған көбелек – *Gracillaria syringella*. Әдетте, топтасқан личинкалар эпидермалық галереяны (яғни жапырақ ішінде тамақтанады) құрайды, бұл қара шыршалы қоңыр дақтарға әкеледі. Кейін жапырақтың ұшын төмен қарай бүктеу арқылы екі тізбекті шоқпарлар пайда болады. Ұлыбританияда күлде 14 түрлі галл тіркелген. Британдық өсімдік галл қоғамы галлды "басқа организмнің әсерінен өсімдікте пайда болатын қалыптан тыс өсу" деп анықтайды.
Ash occurs on a wide range of soil types, but is particularly associated with basic soils on calcareous substrates. The most northerly ashwood in Britain is on limestone at Rassal, Wester Ross, latitude 57.4278 N. Ash prefers moister soil types and is commonly limited by temperature and so not found at the higher colder altitudes in much of Europe, though in Iran, it may reach 2000 m asl. As a young seedling, it is shade tolerant, but older trees are light demanding. It is an early succession species and may well outcompete beech and oak, which are later succession species. F. excelsior mycorrhizae are of the internal arbuscular mycorrhizal type, in which the fungus grows within the tissues of the root and forms branched, tree like structures within the cells of the root cortex. Unlike other Fraxinus species, F. excelsior does not form ectomycorrhizae. A number of Lepidoptera species use the species as a food source. One example of an ash specific feeding moth is the centre barred sallow (Atethmia centrago). The larvae burrow into the buds when newly hatched and later feed on the flowers and leaves. A common moth which causes the browning of ash leaves, as well as garden privet and lilac, is Gracillaria syringella. The usually gregarious larvae form an epidermal gallery (i. e. feed within the leaf) which leads to a brown blotch with black frass. Later, two successive cones are formed by folding the tip of a leaf downwards. In Britain, 14 galls have been recorded on ash. The British Plant Gall Society defines a gall as " an abnormal growth produced by a plant under the influence of another organism".
Қалдықтардың қайтуы
Қаңқаның қурауына бұрын Chalara fraxinea деп аталған Hymenoscyphus fraxineus саңырауқұлағы себеп болады. Ағаш (Fraxinus excelsior) тұқымдарының генетикасын зерттеу Еуропалық популяцияларда тұрақтылықтың кездесетінін көрсетті, бірақ кем дегенде, тексерілген үлгілерде ол жиі кездеспейді және күшті де емес. F. excelsior-дің мезбен ретіндегі маңыздылығына байланысты, Jönsson және Thor (2012) Швецияның Готланд аймағындағы орманды шалғындарда сирек кездесетін/қорғауға алынған лишайлардың иесі ағашпен бірге жойылу қаупінің жоғары (0,38) екенін анықтады.
Ash dieback is caused by the fungus Hymenoscyphus fraxineus which was previously known as Chalara fraxinea. Research into the genetics of the resistance of ash (Fraxinus excelsior) has shown that resistance does occur in European populations, but at least for the samples tested, it is neither common nor strong. Due to the importance of F. excelsior as a host, Jönsson and Thor 2012 find that rare/threatened lichens face an unusually high (0.38) coextinction risk probability vis a vis the host tree in the wooded meadows of Gotland, Sweden.
Геном
Fraxinus excelsior геномын Ұлыбританияда екі ғалымдар тобы секвенирлеп жатыр. Лондонның Queen Mary университетінің Ричард Баггс басқаратын тобы, Жер қорының иелігіндегі Вурстерширдегі ағаштан алынған, өздігінен тозаңданған ұрпақтарын секвенирлеуде. Джон Иннес орталығы мен Аллан Дауни басқаратын Геномды талдау орталығының тобы, Даниядан ашылған, Эрик Кьер тапқан және күлдің қурауынан 8 жыл бойы аман қалған "35-ші ағаш" деп аталатын ағашты секвенирлеп жатыр.
The genome of Fraxinus excelsior is being sequenced by two groups of scientists in the United Kingdom. A group at Queen Mary University of London led by Richard Buggs are sequencing the self pollinated offspring of a tree from Worcestershire, held by the Earth Trust. A group at the John Innes Centre and The Genome Analysis Centre led by Allan Downie are sequencing "Tree 35" from Denmark, discovered by Erik Kjær, which has survived 8 years of ash dieback.
Қолданылуы
Оның беріктігі мен жылдам өсуі шағын шаруалар мен фермерлер үшін маңызды ресурсқа айналдырды. Бұл ағаш шаруашылықтағы ең әмбебап ағаш болып саналды және көптеген қолданысқа ие болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ағаштарды отын, құрылыс және ағаш өңдеуге қолдану үшін 10 жылдық циклмен кесіп, тұрақты ағаш көзін қамтамасыз ететін. Ағаш түсі кремалық ақтан ашық қоңырға дейін, ал жүрек ағашы – күңгірт зәйтүнді қоңыр түсті болуы мүмкін. Күл ағашының ағашы қатты, берік және тозуға төзімді, ірі, ашық талшықты және тығыздығы 710 кг/м³ құрайды. Ол емен сияқты табиғи шіруға төзімді емес, сондықтан жерге көмілген тіреулерге жарамсыз. Жоғары икемділігі, соққыға төзімділігі және жарылуға қарсы тұру қабілетінің арқасында күл ағашы садақ, құрал саптары (әсіресе балғалар мен балталар), теннис ракеткалары, снукер таяқшалары жасау үшін дәстүрлі материал болып табылады және ол алғашқы ұшақтарды құрастыруда кеңінен қолданылды. Күл ағашы көбінесе кресло жақтауларын жасау үшін жасыл күйінде қолданылды, олар басқа ағашпен немесе тоқылған қамыспен (мысалы, Филип Клиссетт жасаған креслолар, сондай-ақ "Ағылшынның аймақтық креслосы" туралы көруге болады) отырғызылатын. Бөлшектері бұрылыс станокта немесе пышақпен пішінделген. Бұл практика 20 ғасырдың басында тоқтап қалды, бірақ соңғы жылдары қайта жанданып келеді. Күл ағашы – Еуропалық басқару жүйесіндегі ағаш жайылымдарының маңызды құрамдас бөлігі, онда ашық орман жайылымдық малға баспана және жем-шөп қамтамасыз етеді. Күл ағашы тікұшақтарда және тікұшақтарда кесілген, ал Ұлыбританияның кейбір аймақтарында әлі де бірнеше тамырлары бар үлкен ағаштарды кездестіруге болады. Глен-Лион күлі – 400-500 жылға жуық жасы бар және 6 метрге дейін жететін тікұшақ күлдің көрнекті мысалы. Күл ағашының маңыздылығы Ирландиядағы ойынды "Күлдің қақтығысы" деп атауында көрінеді. Күл ағашы отын ретінде құнды, өйткені ол "жасыл" (жаңа кесілген) күйінде де жақсы жанады. Күл ағашының қабығы мен жапырақтары қазіргі заманғы дәстүрлі медицинада қысыққыш және іш жүргізгіш қасиеттері үшін қолданылады.
The resilience and rapid growth made it an important resource for smallholders and farmers. It was probably the most versatile wood in the countryside with wide ranging uses. Until World War II, the trees were often coppiced on a 10 year cycle to provide a sustainable source of timber for fuel and poles for building and woodworking. The colour of the wood ranges from creamy white to light brown, and the heart wood may be a darker olive brown. Ash timber is hard, tough and very hard wearing, with a coarse, open grain and a density of 710 kg/m3. It lacks oak's natural resistance to decay, and is not as suitable for posts buried in the ground. Because of its high flexibility, shock resistance, and resistance to splitting, ash wood is the traditional material for bows, tool handles, especially for hammers and axes, tennis rackets, and snooker cue sticks, and it was extensively used in the construction of early aircraft. Ash was commonly used green for making chair frames which would be seated with another timber or with woven rush (e. g. those made by Philip Clissett, see also The English Regional Chair). The parts were turned on a pole lathe or shaped with a drawknife. The practice essentially died out in the early 20th century, but has seen a revival in recent years. Ash is an important constituent of wood pasture, a European management system in which open woodland provided shelter and forage for grazing animals. Ash was coppiced and pollarded, often in hedgerows, and evidence in the form of some huge boles with multiple trunks emerging at head height can still be seen in parts of Britain. The Glen Lyon ash is a notable example of a pollarded ash which at about 400–500 years of age achieved a girth of 6 m. The importance of ash timber to the game of hurling is reflected in the fact that the game is referred to all over Ireland as "The Clash of the Ash". Ash is valuable as firewood because it burns well even when 'green' (freshly cut). Ash bark and leaves are used in modern herbal medicine for its astringent and laxative properties.
Мифология
13 ғасырдағы Эддада және норвеж мифологиясына қатысты басқа да жазбаларда үш сиқырлы бұлақпен суарылатын алып күл ағашы Иггдрасил ("Одиннің аты (даладағы ағаш)"), космостың тоғыз әлемін тамырлары мен бұтақтарында ұстап тұрып, әлемнің осьі қызметін атқарады.
In the 13th century Edda and other writing relating to Norse mythology, the vast ash tree Yggdrasil ("the steed (gallows) of Odin"), watered by three magical springs, serves as axis mundi, sustaining the nine worlds of the cosmos in its roots and branches.
Фольклорлық
Шотландиядағы Бут аралында ғашықтар Сент-Блейн шіркеуінің жанында өсетін, "Арман ағашы" деп аталатын емен ағашының жапырақтарын жеп, содан кейін көрген жағымды түстер олардың болашақ жұбайларын және тағдырын көрсеткен деп айтылады.
On the Isle of Bute in Scotland, lovers reportedly used to eat leaves of an ash tree known as the "Dreamin' Tree" that grew near the church of St Blane, and the pleasant dreams they then experienced revealed their actual spouses and intended fates.