Формула-1 құрылысшылары: тарихы мен ережелері

Кіріспе

Формула-1 – Халықаралық автокөлік федерациясы (FIA) анықтаған ашық дөңгелекті жарыстардың ең жоғарғы класы. «Формула» атауы FIA-ның барлық қатысушылар мен көлік құралдарының сәйкес болуы тиіс ережелер жиынтығына сілтеме жасайды. Жыл сайын F1 әлем чемпионатының маусымы өткізіледі, ол бірнеше жарыстардан тұрады, олар әдетте арнайы салынған трассаларда, ал кейбір жағдайларда жабық қала көшелерінде өтеді. Конструкторлар әр Гран-придегі екі пилоттың фиништік орнына қарай ұпайлар жинап, чемпионат бойы ең көп ұпай жинаған команда сол жылғы Конструкторлар чемпионы атанады. 2024 жылғы Майами Гран-приіне дейін, 172 команда Формула-1 құрастырушысы ретінде тіркелді, олар 1950 жылғы Ұлыбритания Гран-приінен бастап өткен 1,107 FIA әлем чемпионаты жарысының кем дегенде біреуіне қатысты. Конструкторлар – FIA әлем чемпионатында бәсекеге түскен немесе қатысуға ниеттенген Формула-1 машиналарын жасаумен айналысатын жеке тұлғалар немесе корпоративтік ұйымдар. 1981 жылдан бері, әр команда өз машиналарын құру үшін белгілі бір негізгі бөліктерді пайдалануға эксклюзивті құқыққа ие болуы керек; 2018 жылы бұл бөліктерге қауіпсіздік қапшығы, алдыңғы соққыны қабылдау құрылымы, құлаудан қорғау конструкциясы және кузов кірді. Ferrari конструкторлар және пилоттар чемпионаттарындағы жеңістер саны бойынша рекордты иеленеді – тиісінше 16 және 15. Сондай-ақ, Ferrari конструктор ретінде ең көп жеңіске жеткен, ең көп поул-позицияны иеленген, ең көп ұпай жинаған және ең көп мәрте пьедесталға көтерілген команда. Ferrari басқа конструкторларға қарағанда ең көп қатысқан жарыстар тізімінде де көш бастап тұр және ең көп Гран-приден старт алған команда рекордын сақтайды. Соңғы дебют жасаған команда – RB, ол жарыс жолын алғаш рет . бастады.

Терминология

Формула-1 жарыстарында "құрылысшы" және "қатысушы" терминдерінің нақты және ерекше мағыналары бар. Қатысушы – жарысқа көлік пен жүргізушіні тіркеуді жүзеге асыратын, содан кейін жарыс күндері сол көлікті дайындауға және күтіп-ұстауға жауапты жеке тұлға немесе корпоративтік ұйым. Осы дайындық жұмысы мен жарыс барысына белсенді қатысуының нәтижесінде, "команда" термині қатысушы ұйымға жиі қолданылады. Статистиктер мұндай ұйымдарға қатысты статистиканы қалай есептеу керектігі туралы әрқашан бір пікірге келмейді.

Құрылысшылар

FIA Спорттық ережелерінің 6.3-бабына сәйкес, "Конструктор – 6-қосымшада көрсетілген Тізімделген бөлшектерді жобалаған тұлға (кәсіпорын немесе заңды тұлға емес ұйымды қоса алғанда). Қозғалтқыш немесе шасси атауы – оны жасаған конструктор берген атау". Конструктор атында шасси мен қозғалтқыш аталуына байланысты, әртүрлі қозғалтқыштармен жарысатын шассилер екі бөлек конструктор ретінде есептеледі және ұпайларын жеке-жеке жинақтайды. 2013 жылғы F1 маусымының соңына дейін әр команда маусым бойы жарыстан жарысқа өздерінің тұрақты жарыс нөмірлерін сақтап келді. 1974 жылғы F1 маусымы мен 1995 жылғы F1 маусымы аралығында жарыс нөмірлері 1973 жылғы Конструкторлар чемпионатындағы командалардың нәтижелеріне сәйкес берілді (шағын өзгерістермен, мысалы, Ферраридің дәстүрлі нөмірлері 1980 жылғы F1 маусымына дейін 11–12, ал 1981 жылғы F1 маусымынан бастап 27–28 болды). Командалар тек егер өткен маусымда Әлемнің жүргізушілер чемпионатында жеңіске жеткен жүргізушісі болса ғана жарыс нөмірлерін өзгертетін. Жеңімпаз жүргізуші 1-ші нөмірді, ал оның командаласы 2-ші нөмірді алды, ал бұрын осы нөмірлерді пайдаланған команда жаңа бос нөмірлерге көшті. 1996 жылғы F1 маусымы мен 2013 жылғы F1 маусымы аралығында жарыс нөмірлері алдыңғы маусымдағы Конструкторлар чемпионатындағы командалардың нәтижелеріне сәйкес берілді, ал 1 және 2 нөмірлері титулдың қорғаушысына және оның командаласына берілді. 1974–1995 жылдар аралығында Tyrrell командасы әр маусымда бірдей жарыс нөмірлерін (3 және 4) сақтап қалған жалғыз команда болды. 2014 жылғы F1 маусымынан бастап жарыс нөмірлері командаларға емес, жүргізушілерге беріледі. 1950 және 1960 жылдардың басында бір команда бір жарысқа қатысатын көліктерінің санына қатаң шектеу қойылмаған. 1963 жылғы F1 маусымынан бастап командаларға әдетте тек екі негізгі машинаны қатыстыруға рұқсат берілді, ал үшінші машина кейде қатысатын жүргізушіге арналды. Бұл ереже 1974 жылғы F1 маусымында одан әрі күшейтілді, осы маусымда командаларға жұп нөмірлер берілді, ал үшінші машинаның нөмірі жұптан тыс болды. Үш машинадан артық қатыстыру сирек кездесетін жағдайлардың бірі, атап айтқанда 1971 және 1972 жылдардағы F1 маусымдарында BRM командасы. Алайда, осы кезеңде көптеген командалар тек екі машинамен қатысты, мысалы, Феррари 1973 жылдан бері әр маусымда екі машинадан артық қатыспады (1976 жылғы Италия Гран-присінде Лауданың оралуына байланысты бір рет ерекшелік болды). 1985 жылғы F1 маусымынан бастап FIA командалардан жарысқа екі машинадан артық қатыстырмауды талап етеді. Осы маусымда Renault 1985 жылғы Германия Гран-присінде үш машинамен қатысқан соңғы команда болды, бірақ олардың тек екі машинасы ғана чемпионат ұпайларын алуға құқылы болды.

Under Article 6.3 of the FIA Sporting Regulations, "A constructor is the person (including any corporate or unincorporated body) which designs the Listed Parts set out in Appendix 6. The make of an engine or chassis is the name attributed to it by its constructor." As both chassis and engine are included in the constructor name, chassis run with different engines are counted as two separate constructors and score points separately. until the end of the F1 season of 2013 season, each team had permanent racing numbers from race to race throughout the season. Between the F1 season of 1974 and F1 season of 1995 seasons the numbers were based on the teams' finishing positions in the 1973 Constructors' Championship (with slight modifications, e. g. Ferrari's traditional numbers were 11–12 until F1 season of 1980 and 27–28 from F1 season of 1981 onwards) and each team only changed numbers if they had the driver who had won the World Drivers' Championship in the previous season – the winning driver taking the number 1 and his teammate the number 2, and the team that had previously had those numbers switching to the newly vacated ones. Between F1 season of 1996 and F1 season of 2013 the numbers were based on the teams' finishing positions in the Constructors' Championship from the previous season, with numbers 1 and 2 assigned to the defending champion and his teammate. During the period of 1974–1995 Tyrrell was the only team to keep the same numbers (3 and 4) every season. Since F1 season of 2014, racing numbers have been assigned to drivers instead of teams. The number of cars entered by one team into a single race was not strictly limited in the 1950s and early 1960s. Since the F1 season of 1963 season teams were generally allowed to enter only two regular cars, with the third car reserved for an occasional driver. This rule was further promoted in the F1 season of 1974 season when the permanent racing numbers were assigned to each team in pairs, with the third car having the racing number out of the pair. Entering more than three cars was exceptionally tolerated, most notably regarding the BRM team in the F1 season of 1971 and F1 season of 1972 seasons. However, many teams during this period entered only two cars, e. g. Ferrari have entered no more than two cars (with one exception at the 1976 Italian Grand Prix in connection with Lauda's comeback) every season since F1 season of 1973. Since the F1 season of 1985 season the FIA have required that teams enter no more than two cars for a race; during this season Renault became the last team to have entered three cars for a race at the 1985 German Grand Prix, but only two of their cars were eligible for championship points.

Команданың ұлты

Жүргізушілер FIA Formula One әлем чемпионатында өздерінің паспорттары бойынша бәсекелесуге міндетті болса, FIA Халықаралық спорт кодексі FIA Formula One әлем чемпионатында бәсекелесетін командалар FIA жарыс лицензиясын берген ұлттық автомобиль клубының азаматтығы бойынша бәсекелесуге тиіс дейді. Осы ережеге сәйкес, қазіргі командалардың көпшілігі Ұлыбританияда орналасқан болғанымен, бұл ел Формула 1-де ресми түрде Ұлыбританияның Ұлттық спорттық органы берген жарыс лицензиясына ие командалармен ғана өкілдік етіледі. Командалар лицензияны берген ұлттық автомобиль клубының азаматтығын лицензияның жарамдылық мерзіміне дейін алады және ұлтты өзгертуге рұқсат етіледі. Бірнеше команда Формула 1-де жарыс кезінде ұлттық белгісін өзгертті, кейбіреулері тіпті екі рет (мысалы, Shadow 1976 жылғы F1 маусымында американдықтан британдыққа, Benetton 1996 жылғы F1 маусымында британдықтан итальяндыққа, Red Bull 2007 жылғы F1 маусымында британдықтан австриялыққа, Renault 2011 жылғы F1 маусымында француздан британдыққа және 2016 жылғы F1 маусымында французға қайта оралды). 1997 жылғы Германия Гран-присінде Benetton екі түрлі ұлт атынан жеңіске жеткен жалғыз команда болды. Команданың ұлттығы, команданың иелігіндегі жарыс лицензиясымен анықталады, содан кейін жеңімпаз команданың құрметіне подиумда жарыстан кейін ұлттық ән орындалады. 1968 жылғы F1 маусымында демеушілік дизайны пайда болғанға дейін команданың ұлттығы команданың қатысқан көлігінің түсін де анықтады; сондықтан итальяндық командалардың машиналары қызыл түсті, француздықтары – көк, ал британдықтары (бірнеше ерекшеліктермен, мысалы, Rob Walker, Brabham және McLaren командаларының машиналары) – британдық жасыл түсті болды. Лицензия конструкторға емес, командаға берілгендіктен, 1968 жылғы маусымға дейін басқа елдің конструкторлары жасаған машиналарын пайдаланатын жеке командалар өз елдерінің ұлттық түсімен бояды, мысалы, француз Гай Лижиердің жеке командасы 1966 және 1967 жылғы F1 маусымдарында британдық конструктор Cooper жасаған машиналарын көк түспен бояды. Командалардың Ұлыбританияда орналасқандығына байланысты, FIA немесе жарыс ұйымдастырушылары ұйымдастырған ресми тізімдерде немесе подиумдағы рәсімдерде қателер жиі кездесті, мысалы, канадалық Wolf және Shadow (1973 жылғы F1 маусымында) және американдық Penske командалары британдық командалар ретінде көрсетілді, немесе ирландиялық лицензиясы бар Jordan және австриялық лицензиясы бар Red Bull командаларының жеңісіне орай 1998 жылғы Бельгия Гран-присі мен 2009 жылғы Қытай Гран-присінде британдық ән орындалды.

Unlike drivers who are required to compete in the FIA Formula One World Championship under the nationality of their passport, the FIA's International Sporting Code states that teams competing in the FIA Formula One World Championship shall compete under the nationality of their parent National Automobile Club that issued their FIA racing licence. On the basis of this regulation, despite the fact that most current teams are based in the UK, this country is officially represented in Formula One only by teams holding a racing licence issued by the British National Sporting Authority. Teams take the nationality of their parent National Automobile Club that issued their licence for the period of validity of that licence and the change of the nationality is allowed. Several teams changed their nationality during their competition in Formula One, some of them even twice (e. g. Shadow in F1 season of 1976 from American to British, Benetton in F1 season of 1996 from British to Italian, Red Bull in F1 season of 2007 from British to Austrian, Renault in F1 season of 2011 from French to British and in F1 season of 2016 back to French). At the 1997 German Grand Prix Benetton became the only team to have achieved victories while racing under two different nationalities. The team's nationality, determined by a racing licence that a team holds, subsequently determines a national anthem played after a race on the podium in honour of a winning team following a national anthem played in honour of a winning driver. Before the arrival of sponsorship liveries in the F1 season of 1968 season the team's nationality also determined the colour of a car entered by the team; thus, Italian teams' cars were rosso corsa red, French were bleu de France blue, and British (with several exceptions, such as cars entered by teams Rob Walker, Brabham and McLaren) were British racing green. Since the licence is given to a team and not to a constructor, privateer teams entering cars built by constructors from another country before the 1968 season painted cars in the national colour of their home country, e. g. the French Guy Ligier's privateer team entered cars painted in bleu de France blue in F1 season of 1966 and F1 season of 1967 seasons despite the fact that they were built by the British constructor Cooper. Relating to the team's nationality because of teams' bases in Britain several mistakes occurred on official entry lists issued by or podium ceremonies organized by the FIA or race organisers, e. g. Wolf holding the Canadian nationality and Shadow (in F1 season of 1973) and Penske both holding the American nationality all identified as the British teams by official entry lists, or the British national anthem played on the podium in honour of the Irish licensed Jordan team and the Austrian licensed Red Bull team when they achieved their maiden victories at the 1998 Belgian Grand Prix and 2009 Chinese Grand Prix respectively.