Кіріспе
Глицирриза глабраның тамыры
Ликорица (британдық ағылшын тілінде) немесе лакрица (американдық ағылшын тілінде; /IPA/'/l//ɪ//k//ər//ɪ//ʃ//, // //ɪ//s/ LIKərish, iss) – Glycyrrhiza glabra-ның жалпы атауы, бұршақ тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Оның тамырынан тәтті, хош иісті дәмдік зат алынады. Ликорица – Батыс Азия, Солтүстік Африка және Оңтүстік Еуропаға тән, көп жылдық шөптесін бұршақ өсімдік. Ликорица экстракттары дәстүрлі медицина мен емдік шөптерде қолданылып келеді. Сөздің өзі грекше γλυκύρριζα (қазіргі грек тілінде γλυκόριζα) сөзінен шыққан, сөзбе-сөз "тәмді тамыр" деген мағынаны білдіреді және Glycyrrhiza glabra-ға қатысты. Соңғысы өсімдікке екі атау береді, мұнда glabra – "тегіс" дегенді білдіреді және өсімдіктің тегіс қабығына сілтеме жасайды; алғашқысы "сұйылу" мағынасындағы liquere сөзінің ықпалымен пайда болды, бұл тамырдан тәтті құрауыштарды алу әдісін көрсетеді. 2021 жылғы мәліметтерге сәйкес, оның ағылшын тіліндегі жалпы атауы Көбшілік елдерде "ликорица" деп жазылады, бірақ кейбір елдерде "ликориз" деп те қолданылады.
Сипаттама
Ликурица - шөптесін көпжылдық өсімдік, биіктігі 1 метрге дейін жетеді, қауырсын тәрізді жапырақтары шамамен 9-17 см ұзындықты, 9–17 жапырақшадан тұрады. Гүлдері 7-10 см ұзындықты, қызғылт түстен ақшыл көк түске дейін болады және кең таралған гүлшоғырында орналасқан. Жемісі - сопақ келген қауашақ, 2-3 см ұзындықты, ішінде бірнеше тұқым болады. Тамырлары - тамырсабақты.
Химия
Ликерцид түбі тритерпеноидтар, полифенолдар және полисахаридтерден құралған. Ликерцид түбірінің хош иісі күрделі және өзгермелі қосылыстардың жиынтығынан пайда болады, олардың ішінде анетол жалпы ұшқыш заттардың шамамен 3% құрайды. Ликерцидтің көп бөлігінің тәттілігі глицирризиннен келеді, ол қанттан 30-50 есе тәтті. Бұл тәттілік қанттан ерекшеленеді, ол бірден сезілмейді, аздап қышқыл және ұзаққа созылады.
Өсіру және пайдалану
Ликурица жақсы дренаждалған топырақта, терең аңғарларда, толық күнге шомырылған жерлерде жақсы өседі. Оны егілгеннен кейін екі-үш жыл өткен соң күзде жинайды. Ликурица темекі өнімдеріне табиғи тәттілік пен ерекше дәм береді, ол темекі өнеркәсібінде қолданылатын табиғи және жасанды дәмдеуіштермен оңай үйлеседі.
Тамақ және кондитерлік өнімдер
Ликерис дәмі алуан түрлі тәттілер мен кондитерлік бұйымдарда кездеседі. Мұндай тәттілердің көпшілігінде дәмділік анис майымен күшейтіледі, сондықтан ликеристің нақты мөлшері аз болады. Нидерландыда ликеристен жасалған тәттілер (drop) көптеген түрде сатылатын кең таралған тәтті тағам болып табылады. Оны ментол, анис, лавр немесе жалбызбен араластыру жиі кездеседі. Сондай-ақ, оны аммоний хлоридімен (сальмиак) қосады; Нидерландыда сальмиак ликерисі «zoute drop» («тұзды ликерис») деп аталады. Қатты, тұзды тәттілерді скандинавиялық елдерде, әсіресе Дания мен Финляндияда, ликерис дәмімен жасалған алкогольді сусындар сатылатын жерлерде де тұтынады. Ликерис тамырынан жасалған кептірілген таяқшалар Нидерландыда дәстүрлі тәтті тағам болып саналады, бұрын Ұлыбританияда да осылай болған. Олар жай ғана «зоэтут» («тәмді ағаш») таяқшалары ретінде сатылды, оларды тәтті ретінде шайнауға арналған. Англияның Йоркшир графтығындағы Понтефракт қаласында ликеристі қантпен араластырып, қазіргі кездегі тәттілерді жасау басталады. Понтефракт торттары бастапқыда осы қалада жасалған. Камбрия, Дурхам графтығы, Йоркшир және Ланкаширде оны «испандық» деп атайды, себебі испан монахтары Тирск маңындағы Риволькс аббаттығында ликерис тамырын өсірген. Италияда, Испанияда және Францияда ликерис табиғи күйінде қолданылады. Өсімдіктің тамыры жиналып, жуылып, кептіріліп, ауызды жаңарту үшін шайналады. Италияның барлық өңірлерінде қант қосылмаған ликерис 100% таза ликерис экстрактынан жасалған кішкентай қара кесектер түрінде тұтынылады. Калабрияда таза ликерис экстрактынан ликер, ал Реджо-Эмилияда «acqua d'orcio» деп аталатын сусын жасалады. Ликерис Сирия мен Египетте де қолданылады. Түркияның оңтүстік-шығысында, мысалы, Диярбақырда, ликерис тамырынан салқындатылған сусын жасалады, оны жазда ең көп тұтынады.
Зерттеу
Глицирризиннің қасиеттері, мысалы, С гепатитіне қарсы немесе псориазды жергілікті түрде емдеуге қатысты, алдын ала зерттеулерде қарастырылып жатыр. Алайда, 2017 жылға дейінгі зерттеулердің төмен сапасы тиімділігі мен қауіпсіздігі туралы нақты қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді.
Дәстүрлі медицина
Дәстүрлі қытай медицинасында туысқан түр Г. uralensis (көбінесе "ликориз" деп аударылады) ганкао деп аталады және формула құрамындағы ингредиенттерді "үйлестіреді" деп саналады. Бірақ, оның қандай да бір емдік мақсатта қауіпсіздігіне және тиімділігіне жоғары сапалы клиникалық зерттеулер жоқ. Еуропалық медицина агенттігі ликорицаны дәрілік өсімдіктер тізіміне қосты.
Грибке қарсы препарат
Эфирлік майлар Aspergillus flavus-тың өсуін тежейді.
Тұтыну деңгейі
АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы лакрица және оның туындылары (глицирризин қоса алғанда) бар тағамдарды, шамадан тыс тұтылмаса, тағамдық ингредиент ретінде қолдану үшін жалпы қауіпсіз деп санайды. Әртүрлі өнімдердегі лакрица экстракттарының құрамы кең ауқымды болғандықтан, белгілі бір деңгейде қабылдаудың қауіпсіз немесе қауіпсіз еместігін анықтауға жеткілікті ғылыми мәліметтер жоқ. Басқа да жағымсыз әсерлерге электролиттердің тепе-теңдігінің бұзылуы, ісіну, қан қысымының жоғарылауы, салмақтың артуы, жүрек проблемалары және әлсіздік кіруі мүмкін. Симптомдар уланудың ауырлығына байланысты. Сонымен қатар, шаршау, демқынқысыл, бүйрек жеткіліксіздігі және сал қағу сияқты шағымдар да болуы мүмкін.
Уыттылық мүмкіндігі
Ликорицаның дозасын шектейтін басты уытты әсерлері кортикостероид сипатында болады, себебі оның негізгі белсенді құрамына кіретін глицирризин мен эноксолон кортизолдың ыдырауын тежейді, оларға ісіну, гипокалиемия, салмақ жоғалту немесе арту, гипертония жатады.