Кіріспе
Жаңа Зеландияның ұлттық күні – Вайтганги күні (Waitangi Day) – 1840 жылдың 6 ақпанында Вайтганги шартына алғашқы қол қойылған мерейтойы. Вайтганги шарты – британдық билікті мойындау бойынша Корольдік өкілдері мен жергілікті маори вождьтары арасындағы келісім. Көптеген адамдар оны мемлекеттің негізін қалаушы құжат деп санайды. Вайтганги күні алғаш рет 1934 жылы тойланды, ал 1974 жылы ұлттық мереке болып жарияланды. Мерейтой жыл сайын 6 ақпанда аталып өтеді, және сол күні немесе егер ол сенбі немесе жексенбіге түсетін болса, келесі дүйсенбіде демалыс жарияланады. Вайтгангиде және басқа да жерлерде шартына қол қойылғанды еске алу салтанаттары өтеді. Әртүрлі іс-шаралар ұйымдастырылады, оның ішінде мерекелер, маори хуи (әлеуметтік жиындар), Жаңа Зеландия тарихына ой жүгірту, ресми наградалар мен азаматтық рәсімдер. Бұл мереке маори белсенділерінің наразылықтарына айналып, кейде дау-жанжалдарға себеп болады.
Waitangi Day (, the national day of New Zealand, marks the anniversary of the initial signing—on 6 February 1840—of the Treaty of Waitangi. The Treaty of Waitangi was an agreement towards British sovereignty by representatives of the Crown and indigenous Māori chiefs, and so is regarded by many as the founding document of the nation. Waitangi Day was first celebrated in 1934, and it was made a national public holiday in 1974. The anniversary is marked annually on 6 February, and a public holiday is observed on the day, or if the date falls on a Saturday or Sunday then the following Monday is observed. Ceremonies take place at Waitangi and elsewhere to commemorate the signing of the treaty. A variety of events are held, including parties, Māori hui (social gatherings), reflections on New Zealand history, official awards and citizenship ceremonies. The commemoration has also been the focus of protest by Māori activists, and is occasionally the focus of controversy.
Тарих
Уайтанги келісім-шартына алғаш рет 1840 жылғы 6 ақпанда Джеймс Бабби үйінің аумағында – қазір Уайтангидегі Келісім үйі деп белгілі – аралдар шығанағында қол қойылды. Келісімге Британдық тәж атынан әрекет ететін өкілдер, ал бастапқыда шамамен 45 маори вожді қол қойды. Келесі жеті ай ішінде келісімнің көшірмелері британдықтар тарапынан Жаңа Зеландия архипелагы бойынша таратылды, нәтижесінде 540-қа жуық маори вожді қол қойды. Осы қол қою Жаңа Зеландия аралдарына британдық билігін бекітті, ол 1840 жылғы 21 мамырда Жаңа Зеландияның лейтенант-губернаторы Уильям Хобсон тарапынан ресми түрде жарияланды.
on 21 May 1840.
Бұрынғы мерекелер
1934 жылға дейін Жаңа Зеландияның отар ретінде құрылуының көптеген мерекелері 29 қаңтарда өткізілді – бұл күні Уильям Хобсон Англиядағы отар кеңсесінің қызметкерлері дайындаған өзінің тағайындалу туралы жарлықты жариялау үшін Корикоре (аралдар шығанағы) жеріне келді. Хобсонның келісімшарт жобасы болған жоқ. Британдықтардың пікірінше, жарлық – басты құқықтық құжат болды, «келісімшартта не делінгенінен гөрі жарлықтың өзі маңыздырақ еді». 1932 жылы генерал-губернатор лорд Бледисло мен оның әйелі Джеймс Бусбидің үйін сатып алып, оны елге сыйға тартты – осы үйде алғаш рет келісімге қол қойылған. Олар содан кейін ғимаратты қалпына келтіру үшін қаржы жұмсады. Келісімшарт үйі мен оның аумағы 1934 жылғы 6 ақпанда ашылған мемлекеттік қорыққа айналды. Осы оқиға алғашқы Вайтанги күні деп есептеледі. 1940 жылы келісімге қол қойылғанының 100 жылдығын тойлауға арналған тағы бір шара ұйымдастырылды. Шара сәтті өтті және келісімшарт пен оның еске алу күнінің ұлттық санадағы беделін көтеруге көмектесті.
Жыл сайынғы мерекелер
1947 жылы шартқа қол қоюды жыл сайын еске алу рәсімдері басталды. 1947 жылғы шара Жаңа Зеландия Корольдік теңіз күштерінің салтанаты болды, ол күштердің аумаққа орнатқан ту қондырғысына арналған. Рәсім қысқа ғана болды және онда маорилер қатыспады. Келесі жылы маори тілінде сөйлейтін спикер шақырылды, ал одан кейін жыл сайын рәсімге жаңа элементтер қосылды. 1952 жылдан бастап генерал-губернатор, ал 1958 жылдан бастап премьер-министр де қатыса бастады, бірақ әр жыл сайын емес. 1950 жылдардың ортасынан бастап, рәсімнің бір бөлігі ретінде маори мәдени бағдарламасы көрсетілуі әдетке айналды. Осы алғашқы элементтердің көптегені бүгінгі күнгі Уайтанги күнінің салтанатында сақталып қалды, оның ішінде теңіз күштерінің салюті, маори мәдени бағдарламасы (қазір көбінесе pōwhiri, салтанатты қарсы алу рәсімі) және маори және пакеха (маори емес) қайраткерлерінің сөздері.
Мемлекеттік мереке ретінде ұсынылады
1957 жылы Лейбористік партия сайлау манифестінде Вайтанги күнін мемлекеттік мереке деп жариялайтынын мәлімдеді. Сол жылы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін партия елдің тағы бір мемлекеттік мерекеге қарыққысы келмейтінін айтты (қара бюджетке қараңыз). 1960 жылғы Вайтанги күні заңы жергілікті билік органдарына бар болған аймақтық мерекелерді Вайтанги күніне ауыстыруға рұқсат берді. 1963 жылы үкімет алмасып, Вайтанги күніне түзету енгізу заңы қабылданғаннан кейін, Нортленд аймағындағы Аукленд мерейтойы күні (қаңтардың 29-ына ең жақын дүйсенбі) тойланатын мереке 6 ақпанға, Вайтанги күніне көшірілді. Осылайша Вайтанги күні Нортленд аймағында ғана мемлекеттік мереке болып белгіленді.
Мемлекеттік мерекеге көшу
Уайтханги күні 1974 жылы атауын өзгерту арқылы жалпыұлттық мемлекеттік мерекеге айналды. 1971 жылы маори істері жөніндегі Лейбористік оппозиция министрі Матиу Рата Уайтханги күнін ұлттық мереке деп жариялау туралы жеке заң жобасын ұсынды, оны Жаңа Зеландия күні деп атауды ұсынды. Алайда, бұл заң қабылданбады. 1972 жылы премьер-министр Норман Кирк басқаратын үшінші Лейбористік үкімет сайланғаннан кейін, 1974 жылдан бастап Уайтханги күні Жаңа Зеландия күні ретінде белгілі жалпыұлттық мереке болады деп жарияланды. Жаңа Зеландия күні туралы заң 1973 жылы қабылданды. 1975 жылы үшінші Ұлттық үкімет сайланғаннан кейін, күннің атауы Уайтханги күні деп өзгертілді, себебі жаңа премьер-министр Роберт Малдунға «Жаңа Зеландия күні» деген атау ұнамады, ал көптеген маорилер бұл шартнаманы артық төмендету деп санайтын. 1976 жылы тағы бір Уайтханги күні туралы заң қабылданды, ол атауын Уайтханги күніне қайтару және Нортлендтің жылдық мерекесін Оклендтің жылдық мерекесімен үйлестіру үшін қабылданды. 2013 жылы қабылданған заңнамада Уайтханги күні «дүйсенбіге жылжытылды», яғни 6 ақпан сенбі немесе жексенбіге түсетін болса, мемлекеттік мереке келесі дүйсенбіде тойланады.
Вайтангиде
Уайтхаңгидегі еске алу шаралары әдетте Уайтхаңги күніне екі-үш күн бұрын басталады. Уайтанги өзенінің оңтүстік жағындағы Те Ти Вайтанги марайында саяси қайраткерлер мараға шақырылып, жергілікті иви өкілдерінің сөздерін тыңдайды. Бұл сөздер көбінесе күннің өзекті мәселелеріне арналады, сондай-ақ, пікір-таластар мен қызу дебаттар өтеді. Саясаткерлерге әдетте сөз сөйлеуге рұқсат беріледі, бірақ кейде бұл құқық 1999 жылы Оппозиция жетекшісі Хелен Кларктан, 2016 жылы Премьер-министр Джон Киден және 2017 жылы Билл Инглиштен алынып тасталады. Соңғы жылдары парламент мүшелерін қарсы алу рәсімі Те Ти Вайтангиден («төменгі мара» деп те аталады) Те Вэр Рунангаға («жоғарғы мара» деп те аталады, бірақ ол толыққанды мара емес) көшірілді. Те Вэр Рунанга Уайтанги өзенінің солтүстігіндегі келісім шарты жасалған жерде орналасқан. 2018 жылы Жасинда Ардерн үш жылдан кейін еске алу шараларына қатысқан алғашқы Премьер-министр болды. The Guardian басылымының хабарлауынша, «Ардерн басшылығымен мерекелеу көбірек келісімдік рухта өтуде. Премьер-министр әдетте бірнеше күн келісім шарты жасалған жерде маори көшбасшыларын тыңдап, 2018 жылы жиналғандарды үкіметінің есебін сұрауға шақырды». Уайтхаңги күні таңертең Вайтанги Ұлттық қоры ұйымдастырған қоғамдық құлшылық өтеді, оған маори ақсақалдары мен көшбасшылары, дін өкілдері, саясаткерлер, дипломатиялық корпустың өкілдері және қорғаныс күштерінің қызметкерлері қатысады. 2021 жылы оған көптеген тілдерде ән шырқау (hīmene), діни оқулар мен дұғалар кірді. Жаңа Зеландия Корольдік теңіз күштері келісім шарты жасалған жердегі флагштокқа елдің туын көтерді. 2018 жылдан бері үкімет мүшелері, оның ішінде Премьер-министр, парламент мүшелері және олардың отбасылары таңғы құлшылықтан кейін жұртшылыққа барбекю таңғы асын ұсынады. Бірнеше вака және кейде әскери кеме де портта демонстрацияларға қатысады. Күнді әскери-теңіз күштерінің дәстүрлі рәсімінде туды түсірумен аяқтайды. Көптеген елдердегі ұлттық мерекелердегідей, бұл мерекелерде де жаппай шерулер мен фейерверктер болмайды, сондай-ақ, кең ауқымды еске алу шаралары да өткізілмейді. Жаңа Зеландияның қалалық кеңестері, мұражайлары, кітапханалары мен галереялары Уайтхаңги күнін тойлауға арналған тегін қоғамдық іс-шаралар бағдарламасын ұйымдастырады. Мысалы, 2023 жылы Уайкато мұражайында Те Рупу Ароха Ки Те Раранга тобының маори тоқу демонстрациялары, тікелей музыка және «Уина» фильмінің көрсетілімі өтті. Веллингтонда Вайтгаи паркінде «Те Ра о Вайтгаи» концерті, ашық ауада кино көрсетілімі, Вайрепо лагунасында вака салюттері және Ұлттық кітапханадағы «Те Тоху» көрмесіне екі тілде экскурсиялар ұйымдастырылды. Генерал-губернатор Веллингтондағы Үкімет үйінде шақырылған қонақтар үшін жыл сайынғы бақша кешін өткізеді. Оклендтегі Үкімет үйінде әдетте азаматтық рәсімдер өтеді. Бұл күн мемлекеттік мереке болғандықтан және Жаңа Зеландия жазының ең жылы кезімен сәйкес келетін болғандықтан, көптеген адамдар күнін жағажайда өткізуге мүмкіндік алады, бұл Жаңа Зеландия мәдениетінің маңызды бөлігі. 2014 жылдан бері Жаңа Зеландия авторлар қоғамы Уайтхаңги күнінде Уайтхаңги күнінің әдеби марапаттарын табыс етеді.
Австралияда
Квинсленд штатының Кингстон қаласындағы Кингстон сары май фабрикасында Те Коровай Ароха (Мұхаббат шапаны) қауымдастығы 2002 жылдан бері жыл сайын Вайтанги күнін атап өту үшін көпмәдениетті фестиваль өткізіп келеді. Сиднейде 2013 жылғы Вайтанги күні фестиваліне шамамен 8000 адам қатысты. Фестивальде артефакттар көрмесі, хака биі және маори мәдениеті (тағам, татуировка және ағаш өңдеу) ұсынылды. 2015 жылдың 6 ақпанында Нурагинги қорығында Вайтанги күніне арналған алғашқы еске алу шарасы өтті. Бұл шарада құжаттың өзіне, келісім шарты процесіне және бүгінгі маори және пакеха үшін оның маңыздылығына баса назар аударылды. Шараны Блэктаун қалалық кеңесі және Жаңа Оңтүстік Уэльс маори қамқорлары бірлесіп ұйымдастырды.
Ұлыбританияда
Лондон, Англия, Жаңа Зеландиядан шыққандардың ең көп саны тұратын қаланың бірінде, ұлттық күн Жаңа Зеландия қоғамы ұйымдастыратын Вайтанги күнінің қайырымдылық кешімен тойланады. Кеште Ұлыбританияның Жылдың жаңа зеландиялық азаматы сыйлығының табысталуы, Лондон негізделген Маори тобы Нгати Ранананың мәдени бағдарламасы, сондай-ақ Жаңа Зеландияның тамаша шараптары мен тағамдары ұсынылады. Бұған қоса, қоғам Сент-Лоуренс еврей шіркеуінде қызмет өткізеді. 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, 30 жылдан астам уақыт бойы сақталып келе жатқан дәстүр, 6 ақпанға ең жақын сенбі күні өтеді: Жаңа Зеландиялықтар, көбінесе Пакеха, Лондон метросының шеңберлік желісін пайдалана отырып, пабтарды аралап жүреді. Кейбір Пакеха жаңа зеландиялықтарының мас күйдегі және түсініксіз хака биін орындауы салдарынан жиі даулар туындайды, бұл осы бидің қадір-қасиетін төмендету деп есептеледі. Бұл пабтарды аралап жүру іс-шарасы келісімнің манасын ("абыройын") қорлағаны үшін сынға ұшырады.
Әлемнің басқа жерлерінде
Көптеген басқа елдерде, Жаңа Зеландиядан шыққан адамдар тұратын жерлерде, Вайтганги күні жекеше аталып өтіледі. Бұл күнді Жаңа Зеландияның барлық елшіліктері мен жоғары комиссариаттары ресми түрде тойлайды. 2007 жылғы Вайтганги күніне арналған шара аясында Air New Zealand Лос-Анджелес және Оңтүстік Калифорнияда тұратын бірнеше жаңа зеландиялықтарға Санта-Моника жағажайында күміс жапырақ мүсінін құмнан жасауды тапсырды, бұл аймақта қызығушылық тудырды.
Дау-жанжал және наразылық
1971 жылға қарай Уайтханги және Уайтханги күні келісімнің бұзылуына байланысты наразылықтардың орталығына айналды, ал Ngā Tamatoa алғашқы наразылықтарға жетекшілік етті. 1972 жылы салтанатты шарадан бас тартқаннан кейін генерал-губернатор Артур Поррит: «Мен бұл елде нәсілшілдік немесе кемсітушілік бар деп ойламаймын», – деді, бұл өзара түсіністік пен келісімнің арасындағы үлкен айырмашылықты көрсетті. Активистер бастапқыда келісімді кеңінен мойындауды талап етті, бірақ 1980 жылдардың басында олар оны алаяқтық деп, ал Pākehā-ның маорилерді жерлерінен айыру құралы деп мәлімдеді. Уайтханги іс-қимыл комитеті сияқты бірнеше ұйымдар еске алу шараларын тоқтатуға тырысты. 1984 жылы Tūrangawaewae Marae-ден келісімге қол қойылған жерге наразылық білдіру мақсатымен hīkoi ұйымдастырылды. Уайтханги іс-қимыл комитетінің, Жаңа Зеландия маори кеңесінің, маори әйелдерінің әл-ауқатын жақсарту лигасының және Kīngitanga-ның қолдауымен шерушілердің саны 2000-ға жетті. Наразылықтардың күшеюі полиция мен наразылық білдірушілердің қақтығыстарына әкеліп соқты, кейде ондаған адам қамауға алынды. 1980 жылдардың ортасында келісім ресми түрде мойындалғаннан кейін, оған құрмет көрсету туралы шақырулар басымдыққа ие болды және наразылық білдірушілер оны және мемлекет тарапынан оның елеусіз қалдырылуын көрсету мақсатына қайта оралды. 1990 жылы жас маори әйел Ваитангиге келген Елизавета II патшайымға ылғалды қара футболка лақтырып, «елдің назарын маори мәселелеріне аудару» және «Ваитанги келісімі бойынша әділдікке қол жеткізу» үшін күш салды. 1995 жылы наразылықтардың қаупі соншалықты жоғары болды, қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкін болмады және шаралар алдын ала тоқтатылды. Басқалар, мысалы, Біріккен Болашақ партиясының Питер Данн, атауын Жаңа Зеландия күніне қайтаруды ұсынды.
Соңғы белсенділігі
Вайтанги күнін тойлау маорилер үшін маңызды мәселелерді көтеріп, пікір білдіру мүмкіндігін ұзақ уақыттан бері қамтамасыз етіп келеді, оның ішінде шарттың бұзылуы, тұрақты теңсіздік, маорилердің түрмеде отыру көрсеткішінің жоғары деңгейі және Вайтанги шартын бекітетін конституциялық өзгерістерді қолдау. Бұрынғы уақытта, флагштокты қиратуға талпынулар осы наразылықтардың мақсаты болды, бұл дәстүр 19 ғасырдағы Хоне Хеке жақын орналасқан Расселде британдық флагштокты шабуылдаған оқиғадан бастау алады. 2004 жылы наразылық білдірушілер маорилердің ұлттық туын (эгемендікті білдіретін tino rangatiratanga туы деп белгілі) жақын маңдағы ағашқа көтеріп, флагштоктағы басқа тулардың үстіне іліп қойды. Ваитангіде бұрын болған наразылықтардың жиілігіне байланысты премьер-министр Хелен Кларк 2000 жылы шараға қатыспады. 2001 жылы ресми еске алу шаралары Веллингтон қаласына көшірілді. Кейбір маорилер мұны өздеріне және шартқа жасалған құрметсіздік деп есептеді. 2003 және 2004 жылдары жылдық еске алу рәсімдері қайтадан Вайтангидегі шартқа негізделген жерде өтті. 2004 жылы оппозиция жетекшісі Дон Браш Те Ти Вайтанги марайына кіргенде, сол жылы айтылған даулы Орева сөзіне жауап ретінде сазбен шашыратылды. 2009 жылдың 5 ақпанында, Вайтанги күнінен бір күн бұрын, премьер-министр Джон Ки марайға қадам басқанда, маори партиясының депутаты Хоне Харавираның екі жүрегі ауыр туысы оны сынға алып, итеріп жіберді. Екеуі де шабуыл жасағанын мойындады және 100 сағат қоғамдық жұмысқа сотталды. 2011 жылы олар Ки марайға кіргенде қайтадан оны тоқтатты. 6 ақпанда Вайтангиде патшайым Елизавета II-ге лақтырылған ылғалды футболка және түрлі премьер-министрлерге жасалған басқа шабуылдар кейбір жылдары полиция күштерінің және қарулы күштердің көптеп орналасуына әкелді. 2016 жылы ТППА сауда келісіміне қарсы наразылық білдірген медбике Стивен Джойске, премьер-министр Джон Киді білдіретін депутатқа, резеңке дилдо лақтырды, оған сөйлеу құқығы берілмегендіктен ол қатысудан бас тартқан еді. Әйел тұтқындалды, бірақ кейін босатылды. 2018 жылы премьер-министр Джасинда Ардерн Вайтангиге бес күндік сапармен келді, бұл премьер-министрлердің ең ұзаққа созылған сапары болды. Маори белсендісі Титевай Харавира Ардернді қарсы алып, оны шартқа қол ұстасып алып жүрді – бұл 1998 жылы Хелен Кларк сапарына Харавираның реакциясынан ерекшеленді, ол Кларктың көзіне жас келтірді. Ардерн – марайда сөйлеу құқығын алған алғашқы әйел премьер-министр, сонымен қатар ол Ардерннің баласының ішек қуысын шартқа негізделген жерге жерлеуге ұсыныс жасады. Ардерн сапары барысында жасаған сөзі үшін мақталып, «бір күні мен балама осы жерде тұруға лайық болдым деп айта аламын, және сіз ғана менің осыны істегенімді хабарлай аласыз» деді.