Кіріспе
Сақина тәрізді безендіру және естелік үшін қолданылатын әшекей. Гүл шоғы (wreath /r//iː//θ///) – гүлдердің, жапырақтардың, жемістердің, бұтақтардың немесе түрлі материалдардың сақина тәрізді пішінде жасалған жиынтығы. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде гүл шоқтары көбінесе үй безендіруі ретінде, әсіресе Адвент кезеңінде және Рождествода қолданылады. Олар сондай-ақ әлемнің көптеген мәдениеттерінде салтанатты шараларда пайдаланылады. Оларды басқа шашақтай немесе мойынға тағылатын гүлдестедей киюге болады.
A wreath (/r//iː//θ///) is an assortment of flowers, leaves, fruits, twigs, or various materials that is constructed to form a ring shape. In English speaking countries, wreaths are used typically as household ornaments, most commonly as an Advent and Christmas decoration. They are also used in ceremonial events in many cultures around the globe. They can be worn as a chaplet around the head, or as a garland around the neck.
Этимология
"Варана" сөзі орта ағылшын тіліндегі "wrethe" және көне ағылшын тіліндегі "writha" ("лента") сөзінен шыққан. Бұл вараналар диадемаға ұқсайды, оларға жұқа металл жапырақтар сәндік лентаға бекітілген. Вараналар этрус медальондарында да бейнеленген. Этрус әшекейлерінде варана жасау үшін қолданылған өсімдіктерге плющ, емен, зәйтүн жапырақтары, мирт, лавр, бидай және жүзім кіреді. Этрус билеушілері варананы тәж ретінде киген. Этрус символикасы ежелгі Грекия мен Римде де қолданылып келді. Римдік магистраттар да алтын варананы тәж ретінде киген, бұл Римнің ертедегі этрус билеушілеріне дейінгі тегінің символдық дәлелі болды. Римдік магистраттар алтын варанадан басқа этрус символикасының тағы бірнеше маңызды элементтерін пайдаланған: фасце, курул креслосы, қызыл тога және азу тісі таяқ.
Ежелгі Грекия мен Рим
Грек-рим әлемінде гүл шоқтары адамның кәсібін, дәрежесін, жетістіктерін және мәртебесін көрсететін әшекей ретінде қолданылған. Көбінесе лавр гүлшоғыры пайдаланылатын. Бұл гүлдестенің пайда болуы грек мифімен байланысты. Аполлон – Зевстің ұлы, өмір мен жарық құдайы, ол Дафна есімді нимфаға ғашық болады. Ол оны қуғанда, Дафна өзен құдайы Пенейден көмек сұрап қашып кетеді. Пеней оны лавр ағашына айналдырады. Сол күннен бастап Аполлон басына лавр гүлшоғырын тағады. Лавр гүлшоғыры Аполлонның символына айналады: жеңіс, жетістік және мәртебе. Кейіннен ол бүкіл Грекия мен Римде жетістіктерді білдіретін ең көп қолданылатын символдың біріне айналады. Лавр гүлшоғыры алғашқы Олимпиада ойындарында жеңімпаз спортшыларды марапаттау үшін қолданылған, және Италияда университетті бітірген студенттер оны бүгінге дейін тағады. Гүл шоқтарын жасау үшін басқа да түрлі өсімдіктер қолданылған. Мысалы, емен жапырақтары даналықты символдаған, және грек мифологиясы бойынша Зевс емен тоғайында демалып, шешімдер қабылдаған. Б.з.д. 450 жылға жататын Он екі тақтада жерлеу рәсімі ретінде гүл шоқтарын салу туралы айтылған. Зәйтүн гүлшоғыры ежелгі Олимпиада ойындарында жеңімпазға берілетін жүлде болған.
Адвенттік және Рождестволық гүлшоғыры
Христиан дінінде гүл шоқтары Адвент мезгілін атап өту үшін, Рождество мен Эпифания мезгілдеріне дайындық ретінде, сондай-ақ осы екі литургиялық мезгілді тойлау үшін қолданылады. Бұл гүл шоқтары, басқа Адвенттік және Рождестволық әшекейлер сияқты, көбінесе Адвенттің бірінші жексенбісінде орнатылады, бұл әдет кейде литургиялық рәсім арқылы, көк гүлдерді ілу арқылы жасалады. Адвенттік гүл шоғырды алғаш рет 16 ғасырда Германиядағы лютерандар қолданған. 1839 жылы лютеран пасторы Иоганн Хинрих Вихерн балаларға Рождествоның мағынасы мен мақсатын түсіндіру және оның жақындауына санауға көмектесу үшін арба дөңгелегінен жасалған гүл шоғын пайдаланды, осылайша қазіргі Адвенттік гүл шоғырдың нұсқасы пайда болды. Ол Рождествоға дейінгі төртінші жексенбіден бастап, Адвенттің әр жексенбісіне гүл шоғына ақ шам қойды, ал аралықтағы күнде қызыл шамдарды қолданды. Адвенттік гүл шоғырды қолдану одан бері лютеран шіркеуінен көптеген христиан конфессияларына тарады, ал католик шіркеуі мен моравия шіркеуі сияқты кейбір конфессиялар оған ерекше өзгерістер енгізді. Дегенмен, барлық Адвенттік гүл шоғырларында төрт шам болады, ал көпшілігінде ортасында ақ шам, яғни Мәсіх шам болады, ол Рождество күні жағылады. Адвенттік және Рождестволық гүл шоғырлары Иса арқылы келген мәңгілік өмірді бейнелеу үшін мәңгі жасылдан жасалады, ал гүл шоғырдың дөңгелек пішіні бастауы мен соңы жоқ Құдайды көрсетеді. Адвенттік және Рождестволық гүл шоғырлары қазір Мәсіхтің келуіне дайындық және оны тойлаудың танымал символы болып табылады, ал біріншісі христиан шіркеуінің литургиялық жылының басталуын белгілейді, екеуі де Адвент және Рождество мерекелерінде әшекей ретінде қолданылады. Адвенттік гүл шоқтары тұғырларға немесе үстелдерге қойылса, Рождестволық гүл шоқтары көбінесе есіктерге немесе қабырғаларға ілінеді. Адвентте шіркеу Киелі Люсия күнін тойлайды, ол Киелі Люсияның естелік күні, ол "катакомбаларда жасырынған христиандарға азық-түлік пен көмек әкелді, шам жағылған гүл шоғын жолын жарықтандыру және қолына мүмкіндігінше көп тамақ алып жүру үшін" пайдаланды; осы себепті, осы күні көптеген жас христиан қыздары Киелі Люсия сияқты киініп, басына гүл шоғын тағады.
Қалқалы гүлдестелер
Декоративтік ешкілердің тамыры ежелгі Грецияға дейін жетеді, олар мол өнімді қамтамасыз ету үшін қолданылған. Олар былтырғы жиыннан (мысалы, бидайдан) жасалып, келесі жылы мол өнімді күтіп, үй есіктеріне ілінетін. Соңғы жылдары ешкілердің үйді безендірудегі қолданылуы артып, кең таралды. Нақтырақ айтқанда, декоративтік ешкілер нарығы 2022 жылдан 2030 жылға дейін жылына 4,5% өсуі күтілуде, ал болжамды кезеңнің соңында нарықтық құны 1,2 миллиард долларға жетеді. Ешкілер енді тек маусымдық безендірулерге немесе арнайы жағдайларға ғана шектелмейді, олар жыл бойы интерьер мен экстерьерді әсемдеу үшін қолданылады. Алдыңғы есіктерді әшекейлейтін жарқын гүлді ешкілерден бастап, қабырғаларды безендіретін қарапайым жасыл ешкілерге дейін, олардың әмбебаптығы мен жекелендіруге болатын мүмкіндіктері интерьер дизайнерлері мен үй иелерінің назарын аударды. Өзің жасау (DIY) қолөнер мен онлайн сауда алаңдарының дамуы ешкі жасау материалдары мен дизайндарына қол жеткізуді жеңілдетіп, адамдарға өздерінің шығармашылықтарын білдіріп, осы тартымды және әдемі безендіру элементтерімен тұрғын кеңістіктерін жекелеуге мүмкіндік берді.
Мәсіхтің денесі гүлшоғыры
Корпус Кристи мерекесінің қарсаңында христиан дін қызметкерлері (әсіресе Рим-католик, лютеран және англикан дәстүрлерінен) гүлдерден жасалған Корпус Кристи гүлдестелерін баталайды.
Жерлеу және ескерткіш гүлшоғыры
Гүлдердің символикасы кем дегенде ежелгі Греция дәуірінен бері жерлеу рәсімдерінде мәңгілік өмірдің шеңберін бейнелеу үшін қолданылып келген. Еуропадағы ертедегі христиан дінінің әйел қасиеттерінің жерленген жеріне мәңгі жасыл гүл шоқтары қойылған, онда мәңгі жасыл өлімге қарсы мәңгілік рухтың жеңісін көрсетеді. Виктория дәуірінде гүлдердің символикасы күрделі тілге айналып, жерлеу гүлшоқтарының символикасы да одан көріне берді. Гүлдер өмір мен қайта тірілуді білдіреді. Нақты белгілі бір сезімдерді білдіру үшін нақты гүлдер жерлеу гүлшоқтарында қолданылды. Кипарис пен жылыс гүлшоқтарының жасалуына пайдаланылып, Виктория дәуірінде аза тұрумен байланысты болды. Егін жинау гүлшоғыры ежелгі Грецияда тек шаруа мен оның отбасы үшін ғана емес, сонымен қатар қоғам үшін де маңызды символ болды. Дионисқа, Оскофорияға және Антестерияға арналған мерекелерде «eiresîonê» деп аталатын рәсімдік шерулер өткізілді. Жас жігіттер егін жинау гүлшоқтарын алып, Пьянопсия мен Таргелияға бара жатып ән шырқады. Лавр немесе зәйтүн гүлшоғыры есікке ілінді, содан кейін Гелиосқа және Сағаттарға құрбандықтар шалынды. Бұл рәсім егін нашарлауы мен жұқпалы аурулардан қорғауды күтілді. Польшада егін жинау гүлшоғыры (wieniec) – Егін жинау мерекесінің (Dozynki) орталық символы болып табылады. Гүлшоқтар жиналған астық, жеміс-жидектер мен жаңғақтарды пайдалана отырып, әртүрлі пішін мен мөлшерде жасалады. Содан кейін гүлшоқ шіркеуге дін қызметкерінің батасын алу үшін әкелінеді. Дәстүрге сәйкес, шіркеуден үйге қарай шеру ұйымдастырылады, оны қыз немесе жас әйел бастап, гүлшоқты алып жүреді. Шерудан кейін той-думандар өтеді.
Таҗ ретінде киілетін гүлдестелер
Гүлдесін жапырақтардан, гүлдерден және бұтақтардан жасалған бас киім ретінде қолдануға болады. Ол әдетте мерекелік шараларда және қасиетті күндері тағылады. Бастапқыда гүлдестер Еуропадағы түркі дінінің обрядтары үшін жасалған, олар жылдың ауысуымен және өнімділікпен байланысты болған. Христиандық дін римдіктердегі құрмет пен ізгілікпен байланысты болған гүлдестің символикасын қабылдады. Орта ғасырлардағы христиан суреттерінде Әзіре Мария мен түрлі әулиелер гүлдесін киген күйінде бейнеленген, дәл осылай римдік және грек мифологиясының кейіпкерлері, сондай-ақ римдік және грек билеушілері мен батырлары да гүлдесін киген болып көрсетілген.
Майша гүлшоғыры
Еуропадағы гүлдесте салты көп ғасырлар бойы сақталып келеді. Англияда мамыр мерекесін тойлау май бағанасының тойымен аяқталады, онда жас, үйленбеген жігіттер бағананың үстіне шығып, онда ілген мамыр гүлдестесін ұстауға жарысады. Бұл сайыстың жеңімпазы гүлдестені тәж ретінде киіп, мереке соңына дейін Мамыр патшасы деп танылады. Жазғы гүлдестелер мен гирляндалар жасау үшін дәстүрлі түрде ақ лилия, жасыл қайың, шүйіншөп, атқұйрық, беде, жусан және зығыр қолданылады. Жазғы гүлдесте жасау үшін гүлдер таңертең ерте, шаңбақ құрғамас бұрын жиналуы керек еді, себебі шаңбақ құрғағаннан кейін өсімдіктердің сиқырлы қасиеттері де шаңбақпен бірге ұшып кетеді деп сенген. Германия мен Скандинавияда да жазғы мерекелер әлі де тойланады, онда май бағаналары мен гүлдестелер Англиядағыдай маңызды рөл атқарады.
Англиядағы гүлдесте символикасы
Қайта өрлеу дәуірінде гүл шоқтары Англиядағы саяси және діни одақтардың символына айналды. Пюритандар сияқты протестант реформаторлары гүл шоқтарын және олармен байланысты мейрамдарды, мысалы, мамыр мерекесін, христиандық моральды бұзатын, көне діннің зиянды ықпалы деп есептеді. 1648 жылы мамырдың бірінде Оксфордта әскерлер гүл шоқтарын тәркіледі. Англия королі Карл I-нің билігі құлатылғаннан кейінгі аралық кезеңде гүл шоқтары роялистерге деген құптауды білдірді. Сомерсет графтығындағы Бат қаласында Англия королі Карл II-нің таққа отыруы ақ және жасыл түсті 400 бойжеткенің шеруімен аталып өтті, олар "алтынмен жалатылған тәждер, гүлдерден жасалған тәждер және лавр жапырақтары мен лаләлер аралас гүл шоқтарын" алып жүрді, ал шеруді қала әкімінің әйелі бастап келді.
Марапаттау рәсімдері
Гүл шоғын қою рәсімі – қабірге немесе ескерткішке жерлеу гүл шоғын қоюдың дәстүрлі амалы. Бұл белгілі бір құрметке (мысалы, Белгісіз сарбаздың қабіріне) ресми құрмет көрсету мақсатымен жасалады. Бұл мемлекет басшылары сияқты жоғары лауазымды тұлғалардың қатысуымен өтетін ресми шара. Гүл шоғын салғаннан кейін, оны салған адам бірнеше қадам артқа шегініп, ескерткішке бас иеді немесе амандасады. Әскери сипаттағы гүл шоғын қою рәсімдерінде «Соңғы шақыру», «Тэпс» немесе «Күн бату» сияқты керней үні қосылады. Нидерландыда гүл шоғын қою (Kranslegging) әдетте 4 мамырдағы Ұлттық естелік күнінің тойлануы аясында өтеді. Мемлекеттік сапарлар кезінде Амстердамдағы Ұлттық ескерткішке гүл шоғы қойылады. Ресейде әскери құрмет күндері мен Отан қорғаушылар күні және Жеңіс күні сияқты мерекелерде әскери ескерткіштерге гүл шоғын қою дәстүрге айналған. Ең танымал гүл шоғын қою рәсімдерінің бірі Мәскеудегі Александр бағындағы Белгісіз сарбаздың қабірінде өтеді, онда Ресей Президенті, Ресей Үкіметінің Төрағасы, Федералдық жиналыстың депутаттары, әскери шенеуніктер, Ресей православие шіркеуінің дін қызметкерлері және басқа да құрметті тұлғалар мәңгілік оттың жанына жерлеу гүл шоғын қоюға шақырылады. Одан кейін бір минуттық үнсіздік сақталады, одан кейін әдетте салтанатты шерумен құрмет қарауылы өтеді. Ұлыбританияда гүл шоғын қою рәсімі ең көп Еске алу күніндегі Ұлттық естелік қызметі барысында Кенотафқа жасалады.