Кіріспе
Акад мифологиясындағы рухтар, Акад жындысы. Акад мифологиясында Рабису ("көзі тірі қадағалаушы"; шумерлік Маским, "өкіл, қорғаушы"), немесе мүмкін Рабаса – вампирлік рухтар, деймон немесе жын-шайтандар. Рабису мифологияда Акадтың қарғысымен байланысты. "Рабису" сөзінің тұрақты аудармасы – "Кейін қалғандар". Рабису, зұлымдық ойласа да, ойламаса да, адасқан немесе Енлил құдайымен марапатталатын адамдардың жанында қалады.
the Akkadian demon
In Akkadian mythology the Rabisu ("the lurker"; Sumerian Maškim, "deputy, attorney"), or possibly Rabasa, are vampiric spirits, daimons, or demons. The Rabisu are associated in mythology with the Curse of Akkad. A consistent translation of "Rabisu" is “Lingerers”. The Rabisu, whether intending malicious actions or not, linger around those who have been found wayward or to be rewarded by the deity Enlil.
Ғылымның тарихы
Кейбір адамдардың Рабису (аккад) немесе Робс (иврит) зұлым рух немесе зұлым жын деп ойлауының себебі 1903-1904 жылдары жарық көрген кітаптар сериясына байланысты болуы мүмкін. Ассириолог Реджинальд Кэмпбелл Томпсон «Бабыл тақташаларындағы клинопись мәтіндерінің» он жетінші томын және «Бабылдың жындары мен зұлым рухтары» атты екі томдық сериясын жариялады. Бұл екі еңбекте де Рабису зұлым рух ретінде көрсетілген. Алайда, бұл мәселе маңызды пікірталас тудырып, бүгінгі күнге дейін ғалымдар арасында даулы болып қалуда. 1903 жылы Ханс Дюм «Ескі өсиеттегі зұлым рухтар» еңбегінде Рабисудың зұлым жын-періш екендігі туралы мәлімдемеге қарсы шықты. Ол ассириолог Чарльз Франсуа Жанмен бірлесіп, еврей мәтіндерін аккад демонологиясымен салыстырып, Рабисунің жыртқыш емес екенін дәлелдеді. Бұл әдебиетте Рабису жаман емес делінгенімен, кейбір жіктемелерде ол «жын» деп аталды. Кейбіреулер бұл пікірге сұрақсыз сенеді. Дегенмен, Дюмнің бұл тұжырымына түрлі жағынан қарсылық білдірілді. Еврей Библиясын түсіндірген басқа зерттеушілер де Робес («жын» еврей тілінде) Рабису (аккад жын) рухынан өзге екендігі, ал кейбір жағдайларда тіпті басқа дінге жататындығы туралы дербес қорытындыға келді. Адамдардың Рабисуды қате түсініп, оны жамандықпен байланыстыруының басты себебі – «жын» сөзінің қазіргі заманғы мағынасы. Ежелгі теологияда даймон жамандық пен жақсылықтың екі жақты сипатын білдірген. Ал күнделікті тілде «жын» көбінесе зұлым немесе қастандықпен байланыстырылады. Бірақ бұл – тілдік ерекшелік. Сонымен қатар, қазіргі аудармалар Рабисудың құдайлық рұхсатсыз әрекет етпегенін көрсетеді. Яғни, Еңліл және оның аспан кеңесі Рабисуға бірдеңе жасауды нақты айтса немесе бұйырса ғана ол оны іске асыратын. Әйтпесе, олар көк пен жер арасында бейтарап рухтар ретінде қалатын.
Рабисудың табиғаты
Ақкадтықтардың "Рабису" деп атаған рухы жаман рух емес. Еврей Киелі кітабында шайтандар табиғатынан зұлым деп айтылса да, ақкадтықтардың демонлогиясы Рабисудың зұлымдық емес, ешқандай моральдық қасиеттері жоқ бірлік екенін көрсетеді. Рабису – адамдардың жасаған бұзықтықтарын түзеу үшін жіберілген рух. "Тек қана 4:7-де, әдетте шайтанды білдіреді деп есептелетін киімдерде" ақкад мәтіндері Рабисудың бейтарап тіршілік екенін, ол құдайлардың белгілі бір міндеттерді орындау үшін жіберген жел ағынынан басқа ештеңе емес екенін көрсетеді. Яғни, зұлымдық оқиға Рабису рухын толығымен сипаттамайды. Сумер және ақкад құдайы Энлил, жер, аспан, атмосфера және дауылдардың маңызды құдайы, "желді тіршіліктер" деп белгілі Рабисуды жіберуші. Рабису өздерінің зұлым ниеттерімен жыртқыш шайтандар ретінде әрекет ететін емес, көк пен жердің құдайлық тұлғалары арасындағы байланыс сияқты болды. Мифологияда Энлил Рабису рухын хабаршы ретінде жіберген. Хабардың алушыға жақсылық немесе жамандық әкелуі Рабисуға емес, керісінше, адамның әрекеттерінің салдарына байланысты болды, олардың өзі әртүрлі моральдық сипатта болды.
Агаде қарғысы
Акадтың қарғысы туралы аңызды осы контекстте түсінуге болады. Акадтың қарғысы, немесе дәлірек айтқанда Агаданың қарғысы – шумерлердің Үшінші Ур әулеті кезінде (б.з.д. 2047-1750) Ұлы Саргонның немересі және ізбасары болған Акад патшасы Нарам Син туралы айтқан әңгімесі. Кейде Агаданың қарғысы Нарам Синнің Энлильмен күресі ретінде бейнеленеді. Нарам Син өзіне көңілі толып, құдайларды өзінің қайғысын жеңілдетпегені үшін айыптады. Нарам Син Энлильге қарсы қару көтеріп, ол өз кезегінде Рабисуларды Нарам Синнің жасаған қателіктерін түзеу үшін жіберді. Агаданың қарғысы Акад қаласының толықтай қирауымен аяқталады, Энлиль адамзат мекенінде жеңіске жетеді.
Убар аңызына ұқсастығы
Агаданың қарғысы туралы әңгіме, Оңтүстік-Шығыс Оманның оңтүстігінде орналасқан, кейде "Құмдағы Атлантида" деп аталатын Убардың "жоғалған қаласы" туралы аңызға ұқсас. Рабису жеке рухтар емес, үйір немесе бірлік ретінде әрекет ететіні байқалды. Энлил Рабисудың "үйірлерін" жел дауылдары түрінде жібереді деп сенді, олар кейде шаң немесе құмды алып жүреді. Акад империясынан табылған бір тақташада автор былай деп жазады: "Елге қарсы жағымсыз дауыл көтерілді. Ол жоғары және төменгі аймақтардың халқын дүрліктірді – қорқынышты дауыл, (үлкен) дауыл, ол далаға қайта оралмайды, сондай-ақ артқа да бұрмайды. Қалалар қорғаныс бере алмайды, себебі желмен келген мұндай жандар қалалық кеңістікке енуге қабілетті. Олар адамдарды қуалайды, үйлер мен ғимараттарға шабуыл жасайды." Бұл оқиға Убар туралы аңызбен бірдей: құдайлар Убар тұрғындарына ашуланып, қаланы құммен жауып, оның барлық халқын жойған зор дауыл жіберді.
Рабисуды жеңу
Мифологияда Рабису, моральдық ешқандай мағынасы жоқ деп есептелсе де, көбінесе батырлар тарапынан қарсылыққа ұшыраған. Шумер мәтіндерінде батырдың аты Хендурсанга, шамамен "Түн сақшысы" деп аударылады. Басқа аудармалардың ішінде "Исум" бар, ол "Құдайлардың жаршысы, көше сақшысы" деп түсіндіріледі (Чикаго университеті баспасы 3).
Қазіргі әдебиет пен халықтық мәдениетте
Питер Левенданың 1977 жылғы "Симон Некрономикон" гримориінде, шүмериялық және ойдан шығарылған туындыларды қоса алғанда, нақты мифтердің қоспасына сүйене отырып, Рабису ежелгі демон ретінде сипатталған. Онда Тиамат, Кингу және Азад Тотпен шайқасқан Мардук құдайы туралы айтылған. Кітапта Мардуктың елу атының ішінде алтыншысы – Нарилуггалдиммеранкия. Нарилуггалдиммеранкия жел демонның орынбасары командирі деп айтылады. Ол Рабису мен адамдарды мазалайтын барлық маскимдердің жауы ретінде сипатталады. Мардуктың жетінші аты Асарулуду, оның қасиетті сөзі Банмаским арқылы барлық Машкимді (яғни Рабисуды) қууға күшті екені айтылады. Рабиру туралы мифтер, олардың "көшпенділер" немесе "жасырынушылар" ретіндегі бейнесі Август Дерлеттің "Есіктің жанындағы Көшпенді" атты қорқыныш романының атауын шабыттандырған болуы мүмкін. 2021 жылы Supermassive Games 2003 жылғы Ирак шабуылы кезіндегі оқиғаларға арналған, интерактивті драмалық қорқыныш видео ойыны – House of Ashes-ті шығарды. Америкалық теңізшілер тобы қару іздеп жергілікті ауылға шабуыл жасағаннан кейін, ежелгі Месопотамия ғибадатханасында тұтқындалып қалады. Сонымен қатар, жартас құстарына ұқсайтын вампирлер мыңжылдық ұйқыдан оянып, ғибадатханада серуендеп, жаңадан тапқан адамдық жемтіктерін аңдып, қорқытады.