Кіріспе

Месопотамиялық жын, Ассирия-Вавилон құдайы Пазузу. Ежелгі Месопотамия дінінде Пазузу оңтүстік-батыс желдің бейнесі болып саналады және лилу жел жын-шайтандарына билік етеді. Қорғаушы күшке ие болғандықтан, ол бір жағынан құртқыш және қауіпті жел ретінде, екінші жағынан басқа жын-шайтандарды қайтаратын, үйді олардың әсерінен сақтайтын күш ретінде қарастырылады. Ол әсіресе жүкті әйелдер мен аналарды қорғайды, оларды өзінің қарсыласы Ламаштудың зұлымдықтарынан қорғай алады. Пазузуны қасиетті ритуалдарда шақырады, ал оның суреттері қорғаныс амалдары ретінде қолданылады. Ханпу – оның әкесі. Оның Ламашту және Лилу жын-шайтандары, сондай-ақ басқа да қорғаушы жын-шайтандары мен шетелдік Мысырдың Бес атты ер адам-құдайы сияқты басқа жел құдайларымен байланысы бар.

Функция

Пазузудың екі басты ерекшелігі бар. Біріншіден, ол үй жындысы, шаңырақтың рухы, екіншісі, тау-даладан саятын жел жындысы, онда ол одан да жабайы мінез көрсетеді.

Пазузу - үйдегі қорғаушы құдай

Пазузу Месопотамияның ақ сиқырында кеңінен қолданылғаны жақсы құжатталған. Оның адам емес, құбыжықтай келген сымбаты, қажетсіз қонақтарды қорқыту үшін, сондай-ақ оның желдеме жын-шайтандарының үйге кіріп, қиындықтар тудырмауы үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Оның рәсімдер мен сиқырдағы рөлі оның мүсіндерінің арт жағындағы жазбаларда немесе рәсімдер туралы мәтіндерде сипатталған. Жынның қанағаттануын және қорғанысын алу үшін сиқырлы сөздер, дұғалар мен арнайы заттар қолданылды, мұндай заттар үйдің ішінде немесе сыртында орналастырылып, немесе тікелей адамға тағылып, қажетті нәтижеге жетуге көмектесетін.

Қорғау заттары

Көптеген Пазузу бастары табылды, олар әртүрлі материалдардан жасалған, негізінен терракотадан, сонымен қатар қоладан, темірден, алтыннан, шыныдан және сүйектен. Бұл бастардың жоғарғы жағында көбінесе тесіктер немесе ілмектер болады, олар жүкті әйелдерге балаларын зұлым күштерден қорғау үшін мойынға аспаға киюге мүмкіндік беретін. Кейде бастар цилиндрлік мөрлерге бекітілген немесе брошь ретінде тағылған. Кейбірлері қабірлерден табылған. Сонымен қатар, ойылған амулеттер де жиі кездеседі. Урук қаласының ритуалдық мәтіндерінде Ламаштудың араласуынан түсік түсірмеу үшін әйелге Пазузудың қоладан жасалған алқасы немесе амулеті сыйланғаны айтылады. Кейбіреулері тіктөртбұрышты болып келеді, онда Пазузу тік тұрған немесе қысылған күйде бейнеленген. Ірі амулеттерді тастан жасап, бөлмені немесе кіреберісті қорғау үшін қабырғаға іліп қоюға болатын. Дур Катлимму қаласындағы үйдің ішінде табылған осындай амулеттердің бірі бас қабылдау бөлмесінің еденінде жатыр екен, және оның кіреберіске қарай қабырғаға ілінген болуы мүмкін деп есептеледі. Табылған артефактілердің көптігін ескере отырып, Пазузу кең танымалдылыққа ие болғанын айтуға болады, ал бастардың, амулеттердің және мүсіндердің біркелкілігіне сүйене отырып, осындай демон құдайдың бейнелері жаппай өндірілген болуы мүмкін деген болжам жасалды.

Ритуалдық мәтіндер

Пазузу бейнелеріне қатысты, бейнелердің арт жағындағы немесе тақташалардағы жазулар Пазузуды шақырып немесе оның есімін атаған. Ассириядан шыққан бір ритуалдық мәтінде ауруды қуып шығару үшін Пазузу басы қолдану қажет екені жазылған. Сол сияқты, Жаңа Вавилон дәуірінен келген Ламастуға қарсы ритуалдық дұға Пазузу мойынсымын қалай жасау және оны ауруға шалдыққан адамның мойнына қалай ілу керектігін түсіндіреді.

Иконография

Эккарт Фрамның зерттеулеріне сәйкес, Пазузудың келбеті тарихы бойында тұрақты болған. Пазузу әртүрлі жануарлар мен адам дене мүшелерінің үйлесімі ретінде бейнеленген. Оның денесі иттің денесіне ұқсас, бірақ жүні емес қабықшамен жабылған, аяқтары құстың тырнақтарынан жасалған, екі жұп қанаты, сарышаянның құйрығы және жылан тәрізді жыныс мүшесі бар. Ол оң қолын жоғары, сол қолын төмен көтеріп тұрады. Оның беті ерекше: бұғы мүйіздері, адам құлақтары, иттің тұмсығы, үлкен көздері және екі жақ бетіндегі қырсықтары бар.

Ата-аналар мен бауырлар

Оның әкесі Ханпу, "Сасқан" немесе "Бұрмаланған".

Жел жындары

Лилу (жел) жын-шайтандары Пазузу мен оның қол астындағылардың бір класына жатады. Бұл төрт желдің ежелгі Бабил тұлғаларымен байланысы бар. Бұл жандар, бірнеше цилиндрлік мөрлерде бейнеленгендей, қанаттары бар және әрқайсысы желдің әртүрлі бағытын көрсетеді: Оңтүстік, Шығыс, Батыс және Солтүстік. Франц Виггерманн Пазузудың иконографиясындағы поздарға ұқсас, мөрлердегі еркек Батыс желдің қисық орналасуына назар салады. Кейінгі мөрлерде одан да көп байланыстар көрінеді, себебі осы бүгілген бейне тырнақтар мен сарышаянның құйрығын алады. Олардың бейнелеуіндегі басты айырмашылық – бас, сондықтан Виггерманн Пазузуды жел жындысы ретінде анықтайтыны оның басы емес, денесі екеніне келеді. Тағы бір ғалым, Скотт Ноегель, Пазузудың төрт қанаты "шеңбер, ілмек, шет және толықтық" мағынасын беретін киппату терминімен байланысты екенін айтады, бұл оның бұрынғыларынан мұра еткен барлық бағыттардағы желді бақылауын көрсетеді.

Ламасту

Бала ұрлайтын Ламасту Пазузудың ізін тартқан да, оған қарсылас ретінде де белгілі болды. Пазузу оған қарсы тұру үшін арнайы жаратылған болуы мүмкін деген болжам бар. Бастапқыда ол ешқандай байланысы жоқ, дербес демон ретінде болған. Кейіннен қола дәуірінің соңында ол лилу демон тобына жатты, соның салдарынан Пазузу үйден қуу және оны тозаққа қайтару үшін пайда болды. Пазузудың алғашқы пайда болуы мен Ламастудың лилу ретінде жіктелуінің Орта Ассирия империясынан бастау алғандай көрінеді, бірақ бұл сәйкестік болуы да мүмкін. Ламастудың бір амулетінде Пазузу демонды құрбанынан қууды, ал екіншісінде оны жоюды бейнелейді. Жаңа Ассирия қола тақтасында Пазузудың басы тақтаның үстінде бейнеленген, ал оның кіші түрі Ламастуды өзен бойымен қууды көрсетіп тұр. Тақтада apkallu және жануар басты демон сияқты басқа да қорғаушы рухтар бар, олар төсекте жатқан адамды қорғау үшін келген.

Бес

Кейбір ғалымдар мысырлық Бес демоны Пазузудың баламасы екенін айтады. Екеуі де үйді қорғайтын демон ретінде белгілі. Олардың иконографиялық байланыстары бар: екеуінің де денесінде арыстан мүшелері, қанаттары, ерекше ұзын фаллосы және ұқсас бет пішіндері кездеседі. Сонымен қатар, қорғау амулеттеріндегі екі демоннің де орналасуында ұқсастықтар байқалады. Олардың тағы бір жақын байланысы жүкті әйелдер мен аналарды қорғаумен байланысты. Екеуінің де бір-бірінің мәдени аймағында болғанына куәліктер бар. Мысырда Пазузуға қатысты фигура, ал Иранда Бес амулеттері табылды. Нимрудтағы жетінші ғасырға жататын бекіністе Бес амулетінің жанынан бес Пазузу басы табылған. Бір теория бойынша, олардың аттарында байланыс болуы мүмкін – Бес, Пазузу сияқты, Бази патшаның атынан шыққан болуы мүмкін. Алайда, Пазузудың аты Базиден шыққандығы әлі дәлелденбеген, сондай-ақ Бес атының шетелдік тегі бар екені де болжаммен айтылуда.

Басқа қорғаныш жындары

Кейбір амулеттерде Пазузу Угаллу мен Лулалмен бірге бейнеленген, олар адамзатқа ғана пайда келтіретін қорғаушы құдайлар саналған. Сондықтан олардың мұнда болуы апотропалық мақсатта немесе Пазузудың зиянды жағын басу үшін жасалған болуы мүмкін. Амулеттің арт жағында, көзден жасырылып орналасуы, соңғы нұсқаны көрсетеді. Бұрынғыдай, жартылай бейнеленген Пазузу басының артында да олардың бейнесі кездеседі.

Мифология

Пазузу – оңтүстік-батыс желдің құдайы және ол обамен байланысты. Ламашту атты қаһарлы құдай, оның ана мен баланы босану кезінде зиян келтіретініне сенетін. Пазузу зұлым рух саналғанымен, оны басқа зұлым рухтарды қайтарту үшін шақыратын. Ол адамдарды кез келген қайғы-қасіреттен және обадан қорғайтын.

Тарих

Виггерманнның айтуынша, Пазузу бейнесі ерте темір дәуірінде кенеттен пайда болды. Оның алғашқы бейнеленген суреттері б.з.д. 8 ғасырға дейін кездеспейді, ал табылған алғашқы нұсқалары Нимруд қабірлерінде болған, ал мәтіндердегі алғашқы айғақтары б.з.д. 7 ғасырға дейін жетеді. Оның бейнелерінің көп бөлігі б.з.д. 7 және 6 ғасырларда табылған, ал соңғы табылулары Селевкид империясы кезіне жатады. Оның нақты тегіне қатысты бірнеше теория бар, бірақ ешқайсысы толыққанды дәлелденбеді.

Атауы

Пазузу атауының шығу тегі туралы бір болжам, Шумер патшалар тізімінің Телл Лейлан нұсқасында Марі патшасы деп аталған Базиге байланысты. Осы есімнен кейін келесі патшаның аты – Зизи келеді. Базидің атынан бұрын оның әкесі Анбу, ол кейін Пазузудың әкесі Ханбуға айналған Анбу құдайына ұқсас болуы мүмкін деп күдіктелген. Теория бойынша, Анбу мен Ханбу арасындағы байланысты ескере отырып, Пазузу атауы келесі патшалардың аттарынан құрастырылған болуы мүмкін: Ба зи Зи зи. Пазузу сияқты, Хумбаба да қорғаушы құдай ретінде қолданылған, оның қорқынышты басы зұлымдықтан сақтану үшін пайдаланылған. Сондықтан Пазузу бастары Хумбаба басын алмастырған болуы мүмкін. Хумбаба Пазузу пайда болғанға дейін, Соңғы қола дәуірінде маңызын жойды, бірақ екеуінің арасында айқын иконографиялық байланыс жоқ, сондықтан Пазузу ертеректегі құдайдан пайда болған болуы ықтимал емес. Тағы бір болжам бойынша, Бес пен Пазузудың ортақ бастауы болмай, Пазузу Бестен тараған.

Танымал мәдениетте

Пазузу батыс халықтық мәдениетінде 1971 жылғы «Экзорцист» романы және 1973 жылғы оның «Экзорцист» фильміне бейімделуі арқасында ең көп танылды. Екі жағдайда да Пазузу – жас қыз Реган МакНейлді басып алған зұлым рух.