Кіріспе

Гитараның түрі немесе аспапты ойнау әдісі

Болат гитара – құбыла немесе ұқсас қатты затты тартылған ішектерге жылғалатып ойналатын кез келген гитара. Құбыланың өзі "steel" деп аталады және "болат гитара" атауы осы құбыладан шыққан. Бұл аспаптың ерекшелігі – оны табақшасыз ойнайды; тұжырымдама бойынша, ол бір саусақпен (құбыламен) гитара ойнауға ұқсас. Портаменто мүмкіндігімен танымал, ноталар арасындағы барлық биіктіктен тегіс сығады, аспап адам даусының үнін еліктейтін әуезді жылау және терең дірілдеу дыбысын шығарады. Әдетте, ішектерді басым қолдың саусақтарымен тартып алады (құбылаламай), ал болат құбыла ішектерге жеңіл қысылып, қарсы қолмен жылғалатылады. Музыка жасау үшін слайдты пайдалану идеясы көне африкалық аспаптарға дейін жетеді, бірақ заманауи болат гитара Гавайи аралдарында ойлап табылып, танымал болды. Гавайиліктер әдеттегі гитараны тізеге емес, денеге жазық орналастырып, саусақтарының орнына құбыламен ойнай бастады. Джозеф Кекуку 1890 жылдары гитара ойнаудың осы әдісін, "Гавай стилі" деп атады, және бұл әдіс халықаралық деңгейде тарады. Гавай музыкасының болат гитарамен орындалуы ХХ ғасырдың бірінші жартысында АҚШ-та кең таралған музыкалық әуесқақтыққа айналды, ал 1916 жылы Гавай музыкасының жазбалары АҚШ-тың басқа барлық музыка жанрларынан көп сатылды. Бұл танымалдылық горизонтальды ойнауға арналған гитаралар жасауға себеп болды. Архетиптік аспап – Гавай гитарасы, сондай-ақ лап сталь деп те аталады. Бұл алғашқы акустикалық аспаптар басқа аспаптарға қарағанда жеткілікті дауысты емес еді, бірақ 1934 жылы Джордж Бошамп атты болат гитарист электр гитара құрылғысын ойлап тапқанда жағдай өзгерді. Электрлендіру осы аспаптарды естіртуге мүмкіндік берді, сонымен қатар олардың резонанстық камералары енді қажет емес екенін білдірді. Бұл болат гитараны кез келген дизайнмен, тіпті дәстүрлі гитара пішініне мүлдем ұқсамаған тікбұрышты блоктан жасауға мүмкіндік берді. Бұл 1950 жылы технологиялық жақтан жетілдіріліп, әмбебап педальді болат гитараға айналған "консольді болаттар" деп аталатын аяқтардағы металл каркастағы үстел тәрізді аспаптарға әкелді. АҚШ-та болат гитара ХХ ғасырдың басында танымал музыкаға әсер етті, джаз, свинг және кантри музыкасымен бірігіп, батыс свингінде, хонки-тонк, госпел және блюграста естілді. Бұл аспап Миссисипи дельтасындағы блюз орындаушыларына әсер етті, олар болат гитараның дыбысын қабылдады, бірақ гитараны дәстүрлі түрде ұстап отырды; олар саусақтарының айналасына "слайд" деп аталатын түтікше нысанын (бөтелке мойнын) қолданды. Бұл әдіс бұрын "бөтелке мойны" гитара деп аталатын, қазір "слайд гитара" деп аталады және көбінесе блюз және рок музыкасымен байланысты. Блюграсс орындаушылары Гавай стилін "Добро" деп аталатын резонаторлы гитарада ойнауды қабылдады, бұл дөңгелек немесе шаршы мойынды болат гитараның түрі, кейде музыкант тұрып, гитараны иық белбеуімен көлденең ұстап отырады.

Тарих

XIX ғасырдың аяғында Гавайи патшасы малды өсіру үшін жалдаған еуропалық теңізшілер мен португалдық вакеролар Гавай аралдарына испан гитараларын әкелді. Бір себепті болса да, гавайлықтар ғасырлар бойы қолданылып келген стандартты гитаралық құбылысты қабылдамады. Олар гитараларын барлық алты ішекті тартып ойнағанда мажорлық аккорд дыбысталатындай етіп реттеді, бұл қазір "ашық құбылыс" деп аталады. Бұл "бос кілт" деп те аталады, себебі оны орындау үшін кейбір ішектер "босатылды". Аккордтарды өзгерту үшін олар жұмсақ затты, әдетте құбырдың немесе металл бөлігін қолданып, оны ішектердің үстінен төртінші немесе бесінші ладқа жылдырып, үш аккордты әнді оңай орындайтын. Гитараны денеге жақын ұстап, темір тағанды ішектерге басу физикалық тұрғыдан қиын болғандықтан, гавайлықтар гитараны тізелеріне қойып, қолдарын жазық ұстап ойнады. Осы ойнау әдісі бүкіл Гавайиде танымал болып, халықаралық деңгейде тарады. Ол АҚШ-қа көшіп, водевильде өнер көрсетіп, сондай-ақ Гавай музыкасын орындап Еуропаны аралады. Гавай ойнау стилі Америкаға тарады және 20 ғасырдың бірінші жартысында танымал болды; сол дәуірдің белгілі орындаушылары Франк Ферера, Сэм Ку Уэст, "Король" Бенни Навахи және Сол Хоопии болды. Хоопии (,/h//oʊ//oʊ//'//p//iː//i/ hohohPEEee) – бүкіл әлемге аспаптық лап-стильдің дыбысын таратушы, ең танымал гавайліктердің бірі болды. Бұл бірнеше оқиғаның нәтижесінде болды. 1900 жылы Гавайинің АҚШ территориясына қосылуы американдықтардың Гавай музыкасына және мәдениетіне деген қызығушылығын арттырды. 1912 жылы Бродвейде "Жәннат құсы" атты музыкалық қойылымы көрсетілді; онда Гавай музыкасы мен әсем костюмдер болды. Қойылым өте табысты болды және осы табысқа қадамы басқан ол АҚШ және Еуропаны аралап, ақырында 1932 жылы "Жәннат құсы" фильмін жасады. Ол сегіз жыл бойы қойылыммен бірге гастрольде болды. 1918 жылы "Вашингтон Геральд" газетінде былай деп жазылған: "Гавай музыкасының осы елдегі танымалдығы соншалық, "Жәннат құсы" елде бұрын-соңды болмаған ең үлкен музыкалық сән құрды деп есептеледі". 1915 жылы Сан-Францискода Панама каналының ашылуын тойлау үшін Панама-Тынық мұхиты халықаралық көрмесі өткізілді және тоғыз ай бойы миллиондаған келушілерге гавайлық гитара ойнау стилін таныстырды. Радио хабарлары Гавай музыкасының танымалдығын арттыруға көмектесті. "Hawaii Calls" бағдарламасы Гавайиден басталып, АҚШ-тың батыс жағалауына таратылды. Онда сталь гитара, укулеле және ағылшын тілінде орындалатын гавай әндері болды. Кейіннен бағдарлама 750-ден астам радиостанция арқылы бүкіл әлемде таратылды. Сол Хоопии 1923 жылы Лос-Анджелестегі KHJ радиосынан тікелей эфирде хабар тарата бастады. "Гавай гитаралары" немесе "лап-стиль" деп аталған сталь гитараның дыбысын қабылдау, аспап жасаушыларды оларды көптеп өндіруге және осы стильде ойнауға ыңғайлы жаңа дизайндар жасауға итермеледі. 20 ғасырдың басында сталь гитарада ойнау екі бағытқа бөлінді: орындаушының тізесінде ойналатын, арнайы жасалған немесе өзгертілген аспапта орындалатын лап-стиль; және дәстүрлі испан гитарасында орындалатын слайд-стиль. Слайд-стиль блюз және рок музыкасымен байланысты болды, ал көлденең стиль бірнеше музыкалық жанрлармен байланысты болды, соның ішінде Гавай музыкасы, кантри музыкасы, батыс свинг, хонки-тонк, блюграсс және госпел. Миссисипи дельтасы Роберт Джонсон, Сон Хаус, Чарли Паттон және басқа да блюз пионерлерінің мекені болды, олар саусақтарына кигізілген түтікшелі слайдты қолданды. Слайд-стильдің алғашқы жазбасы 1923 жылы Сильвестр Уивердің "Guitar Blues" және "Guitar Rag" атты екі инструменталды әнін жазу арқылы жасалды. Батыс свинг пионерлері Боб Уиллс және Леон МакАулиф 1935 жылы оның "Guitar Rag" әнін ықпалды "Steel Guitar Rag" инструменталды әніне бейімдеді. Блюз музыканттары дәстүрлі испан гитарасын екі гитара типінің арасындағы гибрид ретінде ойнады, бір саусағын түтікшелі слайдқа немесе бөтелкеге енгізіп, қалған саусақтарымен ладтарды қолданды (әдетте ырғақ сүйемелдеу үшін).

Контри музыкасы

Гавайилік гитараның ел музыкасында қолданылған ең алғашқы жазбасы 1920 жылдардың басында, каубой киносының жұлдызы Хут Гибсон Сол Хоопииді Лос-Анджелеске өзінің тобында орындау үшін шақырған кезде тіркелген деп саналады. 1930 жылдардың басында акустикалық лап-стиль гитаралардың дыбысы басқа аспаптармен бәсекелесу үшін жеткіліксіз болды, бұл мәселені көптеген ойлап табушылар шешуге тырысты.

Резонаторлы гитаралар

1927 жылы Допьера бауырлары резонаторлы гитарды патенттеді – гитараның көпірінің астына бекітілген, үлкен, кері бұрылған динамик конусына ұқсайтын, электр қуаты қолданбайтын құрылғы, оның арқасында дыбыс күшейтілді. "DOpyera" және "BROthers" сөздерінің қосылуынан пайда болған "Dobro" атауы осы гитар түрінің жалпылама атауына айналды. Оны Пит Кирби ("Ұялшақ бауыр Освальд") 30 жыл бойы Рой Акуффтың тобымен бірге Нэшвиллдің "Grand Ole Opry" бағдарламасында танымал етті. Ол гитараны иыққа тағылатын белбеуге тіреп, көлденең ұстап, ойнайтын. Освальдтың "Добро" аспабы қызығушылық тудырды; ол: "Адамдар мен қалай ойнағанымды және ол не екенін түсінбеді, содан әрқашан жақындап, оған қарағысы келді", – деді. Джош Грейвс ("Джош аға") Флэтт пен Скруггспен бірге резонаторлы сталь гитарды Bluegrass музыкасында одан әрі танымал етті, нәтижесінде осы типтегі лап сталь осы жанрда бекініп, кеңінен танылды.

Электрмен жабдықтау

1934 жылы Джордж Бошамп есімді сталь гитарашы электр гитараның құрамын (пикап) ойлап тапты. Ол магнит өрісінде дірілдейтін металл ішек шағын ток тудыратынын, оны күшейтіп, динамикке жіберуге болатынын анықтады; оның болат гитарасы әлемдегі алғашқы электр гитарасы болды. Музыка жазушысы Майкл Росс айтуынша, коммерциялық жазбадағы алғашқы электрленген аспап – 1935 жылы Боб Даннның батыс свинг мелодиясында орындаған болат гитарасы. Данн Милтон Браун және оның «Музыкалық Брауньстер» тобымен бірге жазба жасады.

Батыс тербелісі

1930 жылдардың басында жаңадан электрленген сталь гитара музыканттар тарапынан "Western swing" деп аталатын би музыкасының түріне енгізілді, бұл кантри музыкасының джаз свингімен үйлесімдеген қосалқы жанры еді. Аспаптың дизайны мен ойнау әдісі жанрдың музыкасы дамыған сайын үнемі өзгеріп отырды. 1936 жылдың қазан айында МакАулиф Уиллз тобымен бірге Rickenbacker B–6 сталь гитарасында "Steel Guitar Rag" әнін жазды, бұл жазба өте көп сатылыммен танымал болды. Аспаптың көлемі артқандықтан, оны енді ойнаушының тізесінде ұстау мүмкін болмады, сондықтан оны аяқтары бар тіреуге орналастырып, "консоль" сталь гитарасы ретінде сатуға көшті. Герб Ремингтон және Ноэль Боггс сияқты сол дәуірдің көрнекті музыканттары оған қосымша мойындар қосып, ақырында төрт мойынға дейін жететін аспаптарда ойнады. Алтылық және тоғыздық кездесетін әуендемелер жиі қолданылып, сталь гитараның ерекше дыбысымен байланыстырылды.

Қазіргі заманғы кантри музыкасы және педальді сталь

Консольдік гитараға педальдерді қосудың бастапқы идеясы, жай ғана педальды басып, барлық сымдардың құлағын басқа бір құлаққа өзгерту арқылы қосымша мойынның қажеттілігін жою болды, бірақ бұл алғашқы тырастырулар сәтсіз аяқталды. 1948 жыл шамасында мотоцикл шеберханасының басшысы Пол Бигсби педальдық жүйені ойлап тапты. Ол консольдік сталь гитараның алдыңғы екі тірегінің арасына педальдарды орнатып, педальдік сталь гитараны жасады. Педальдар белгілі бір сымдардың дыбысын көтеру үшін механикалық байланыс арқылы кернеуді қолданды. Бұл жазудан бұрын педальдік сталь гитаралар он жылдан астам уақыттан бері қолданыста болғанымен, осы әннің табысынан кейін аспап кантри музыкасындағы маңызды құрал ретінде танылды. Дарик Кэмпбелл (1966–2020) – шіркеуден әлемдік деңгейге музыкалық дәстүрді жеткізген Кэмпбелл ағайындарының евангелистік тобындағы лап сталь гитарашысы. Кэмпбелл электрлі Гавай лап сталінде ойнады: 1980-ші жылдары пастордың ұлы Роберт Рэндольф жасөспірім шағында педальдік сталь гитараны үйреніп, оны осы жанрда танымал етті және музыкант ретінде сыншылардың жоғары бағасын алды. Нил Штраус The New York Times газетінде Рэндольфты «өзінің буынындағы ең талантты және ерекше педальдік сталь гитарашыларының бірі» деп атады.

Үнді музыкасы

Үндістанда сталь гитараның танымалдылығы 1940 жылдары Калькуттаға қоныстанған гавайлік иммигрант Тау Мое (мо ай деп айтылады) арқылы басталды. 1960 жылдары сталь гитара үнді халық музыкасында кең таралған аспапқа айналды, кейіннен ол фильмдердің саундтректеріне енгізілді. Үнді музыканттары көбінесе еденде отырып лап сталь гитарада ойнайды және аспапты өзгертеді, мысалы, үш мелодиялық ішек (сталь таяқшасымен және саусақпен тарту арқылы ойналады), төрт дрон ішегі және ситардың дыбысын имитациялайтын 12 симпатиялық ішек қолданады. Осылай орындаған үнді музыканты Бридж Бхушан Кабра сталь гитараны дәстүрлі үнді композицияларын, рагаларды ойнау үшін бейімдеді және ол Хиндустани слайд гитара жанрының әкесі деп есептеледі. Бұл техника сонымен қатар, жанында ашық ішек болғанда ноталарды жылдам басуға немесе тартуға мүмкіндік береді. Добро гитарада ойнаушылар бірнеше ішекте бір уақытта ойналатын ноталар арасындағы интервалды өзгерту үшін таяқшаны көлденең бұрады. Аспаптың өнертабысы бұрынғы сталь гитараларда мүмкін болмаған, көбірек қызығушылық тудыратын және әртүрлі музыка ойнау қажеттілігімен, сондай-ақ консольдік сталь гитараларға қосымша мойындарды қосу қажеттілігін жоюмен байланысты болды.

Болат және слайдтар

"Сталь" – гитараның ішектеріне басылатын қатты, тегіс зат және "сталь гитара" деген атаудың себебі. Ол көптеген атаулармен белгілі болуы мүмкін, мысалы "болат", "тондық таяқша", "слайд", "бөтелке мойны" және тағы да басқалар. Консольдік және педальдік стальде ойнау үшін әдетте бір жағы дөңгелектелген, екінші жағы оқ пішіндес цилиндр пішінді сталь қолданылады. Лап сталь және Доброда ойнайтындар көбінесе тік бұрышты ұштары және берік ұстау үшін терең ойығы бар сталь таяқшаны пайдаланады. Оның қимасы теміржол рельсіне ұқсайды. Стальдің тағы бір түрі – саусақтың үстіне кигізілетін түтікше, осыған "слайд" дейді; мұндай ойнау стилі "слайд гитара" деп аталады.