Кіріспе
Байланысты сату (бейресми түрде, өнім байланыстыру) – бір өнімді немесе қызметті екінші өнімді немесе қызметті сатып алуға міндетті түрде қосымша ретінде сату тәжірибесі. Заң тұрғысынан алғанда, байланысты сату бір тауарды (байланысты тауар) нақты немесе заңды тұтынушыға екінші, ерекше тауарды (байланысты тауар) сатып алу шартымен сатуды білдіреді. Егер өнімдер табиғи түрде байланысты болмаса, байланысты сату көбінесе заңсыз болып табылады. Бұл, бір тауарды тегін берудің (немесе айтарлықтай жеңілдікпен сатудың) әдеттегі және заңды тәсілі болып табылады, оның мақсаты басқа, байланысты тауардың сатылуын қамтамасыз ету. Көлісімшарт арқылы жасалатын байланысты сатудың кейбір түрлері тарихи түрде бәсекеге қарсы әрекеттер ретінде қарастырылған. Негізгі идея мынада: тұтынушылар қажет емес тауарды (байланысты тауар) сатып алуға мәжбүр болып, шын мәнінде қалаған тауарды (байланысты тауар) алу үшін зиян көреді, сондықтан олар тауарлардың бөлек сатылуын қалайды. Мұндай жиынтық ұсынысты жасаған компания нарықта үлкен үлес иеленуі мүмкін, бұл оған нарықтық бәсекеге қарамастан, тұтынушыларға байланысты сатуды таңуға мүмкіндік береді. Бұл байланысты тауар нарығындағы немесе тек жеке компоненттерді сататын басқа компанияларға зиян келтіруі мүмкін. Байланысты сатудың салдары ретінде, сапасы төмен өнімдер нарықтағы үлесін арттыруы мүмкін. Байланысты сату – баға дискриминациясының бір түрі болуы мүмкін: мысалы, көптеген қырғыш пышақтарды пайдаланатын адамдар, бір рет қана қырқынуды қажет ететіндерге қарағанда көбірек төлейді. Бұл жалпы әл-ауқатты жақсартуға мүмкіндік берсе де, көбірек тұтынушыларға нарыққа қол жеткізуге мүмкіндік береді, мұндай баға дискриминациясы тұтынушылардың артық пайдасын өндірушіге ауыстыруы мүмкін. Байланысты сату патенттермен немесе авторлық құқықтармен бірге немесе олардың орнына нарыққа кіруді қорғау және инновацияларды шектеу үшін де қолданылуы мүмкін. Байлау көбінесе жеткізуші көптеген тұтынушылар үшін маңызды бір өнімді өндіргенде қолданылады. Басқа өнімдерді сатып алмаса, осы маңызды өнімді жеткізуден бас тарту арқылы жеткізуші қажетсіз өнімдердің сатылуын арттыра алады. АҚШ-та көптеген штаттарда байланысты сатуға қарсы заңдар бар, оларды штаттық билік органдары жүзеге асырады. Сонымен қатар, АҚШ Әділет министрлігінің Монополияға қарсы бөлімі байланысты сатуға қарсы федералдық заңдарды сақтайды.
Түрлері
Горизонтальді байланысты сату – тұтынушылардан қажетті тауармен бірге байланысты емес тауар немесе қызметтің құнына ақы төлеуді талап ету тәжірибесі. Мысалы, Bic компаниясы өзінің қаламдарын тек Bic тұтандырғыштарымен ғана сатуы мүмкін. (Дегенмен, компания басқа тауарды сатып алумен бірге шектеулі тегін сыйлықты жарнамалық акция ретінде ұсынуы мүмкін.) Вертикальді байланысты сату – клиенттерден бір компаниядан бірге байланысты тауарлар немесе қызметтерді сатып алуды талап ету тәжірибесі. Бұл Клейтон Актінің 3-тарауында қарастырылған. Байланысты келісімдер «бір тараптың бір тауарды сатуға келісімі, бірақ сатып алушы басқа (немесе байланысты) тауарды да сатып алуға міндетті, немесе кемінде басқа жеткізушіден сатып алмауға келіседі» деп анықталады. Байланысты сауда бірнеше компанияның да, бір ғана фирманың да әрекеті болуы мүмкін. Байланысты сатуға қатысты талапты қанағаттандыру үшін әдетте төрт элементті дәлелдеу қажет: 1) екі бөлек тауар немесе қызмет; 2) байланысты тауарды сатып алу байланысты тауарды қосымша сатып алу шартына бағыну; 3) сатушының байланысты тауар нарығында жеткілікті нарықтық күші болуы; 4) байланысты тауар нарығындағы мемлекетаралық сауданың маңызды бөлігіне әсер етуі. Кем дегенде үш онжылдық бойы Жоғарғы Сот қажетті «экономикалық күшті» толыққанды бәсекелестіктен кез келген ауытқуды қамтитын етіп анықтады, тіпті авторлық құқықты иелену немесе байланысты сатудың өзі экономикалық күшке ие болуға негіз болатынын айтты. Жоғарғы Сот содан бері талапкердің басқа монополияға қарсы бұзушылықтар үшін қажетті нарықтық күшті дәлелдеуі керек екенін мәлімдеді. Соңғы жылдары Сот тек байланысты тауар патенттелген немесе авторлық құқықпен қорғалған деген фактіге негізделген нарықтық күшке қатысты болжамдардың барлығын жойды. Жақында жаңа технологияларға байланысты бизнес-тәжірибелердің өзгеруі байланысты келісімдердің заңдылығын сынап тастады. Жоғарғы Сот кейбір байланысты келісімдерді өзінен-өзі заңсыз деп санайды, бірақ іс жүзінде себеп-салдарлық талдау қағидасын қолданады, бұл тұтқындау әсерлерін талдауды және тиімділіктің негізділігін оңтайлы қорғауды талап етеді.
Алма өнімдері
Apple өнімдерін байланысты сату – коммерциялық байланысты сатудың кейбір дау тудырған мысалы болып табылады. Apple компаниясы 2007 жылдың 29 маусымында iPhone-ды шығарған кезде, ол АҚШ-та тек AT&T (бұрын Cingular) келісімшарттарымен сатылды. Бұл эксклюзивтілікті сақтау үшін Apple телефонды AT&T желісінен басқа ешбір желіде жұмыс істемейтіндей ететін бағдарламалық құлыптың бір түрін қолданды. Телефонды ашуға немесе құлыптау бағдарламасын өзгертуге тырысқан кез келген пайдаланушы, телефонды толығымен жұмыссыз қалдыру қаупіне тап болды, бұл «кирпіш ету» деп аталады. Google сияқты басқа компаниялар байланысты сатудың сымсыз байланыс қызметін жабық қолжетімділікке негіздеуге ықпал ететінін айтып шағымданады. 2007 жылдың қазан айында Apple компаниясына қарсы топтық сот процесі қозғалды, онда компанияның AT&T компаниясымен жасасқан эксклюзивті келісімі Калифорния штатының монополияға қарсы заңын бұзады деп мәлімделді. Бұл талапты Калифорния тұрғыны Тимоти П. Смит атынан Дамиан Р. Фернандестің заң кеңсесі білдірді. 2010 жылдың шілдесінде федералды реттеушілер iPhone-ды құлыптан босатудың (немесе басқаша айтқанда, «jailbreak») заңды екенін растады, Apple компаниясының шектеулі бизнес-моделін қорғау үшін авторлық құқық заңын қолдануға негіз жоқ екенін мәлімдеді. Jailbreak – iPhone (немесе басқа құрылғы) операциялық жүйесінің немесе аппараттық құрылғының шектеулерін жою. Сәтті орындалған жағдайда, бұл телефонға Apple рұқсат бермеген қосымшаларды қоса алғанда, кез келген бағдарламаны орнатуға мүмкіндік береді. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Microsoft Microsoft Windows, Internet Explorer, Windows Media Player, Outlook Express және Microsoft Office бағдарламаларын біріктіреді. АҚШ үкіметі Windows 98 сатылымымен бірге Internet Explorer (IE) бағдарламасын қосудың, IE-ді Windows 98-ден алып тастауды қиындатудың (мысалы, оны «Бағдарламаларды жою» тізіміне енгізбеудің) және Windows 98-ді Netscape Navigator бағдарламасымен «қолайсыз» жұмыс істеуге бейімдеудің Windows 98 және IE бағдарламаларын заңсыз байланыстыру екенін мәлімдеді. Microsoft компаниясы веб-браузер мен электрондық пошта бағдарламасының операциялық жүйенің бөлігі болып табылатынын, олардың басқа жеке компьютерлердің операциялық жүйелерінде де кездесетінін және өнімдерді біріктірудің технологиялық тұрғыдан негізделгенін айтты. Автомобильдің анықтамасы өзгергендей, жылдамдық өлкіштер мен радио сияқты бұрын бөлек өнімдер енді автомобиль құрамына кіретіні сияқты, Microsoft операциялық жүйенің анықтамасы да өзгеріп, олардың бұрын бөлек өнімдерін қамтиды деп мәлімдеді. АҚШ Колумбия округінің апелляциялық соты Microsoft-тың Internet Explorer операциялық жүйенің бір бөлігі ғана екенін айтуын қабылдамады, бірақ Windows пен Internet Explorer арасындағы байланысты «Ақылға қонымды ереже» негізінде талдау керек деп шешті. Бас прокурорлар бұл талаптан бас тартып, шағымды өзгертті. Novell компаниясы бұл талапты қайта көтеріп, егер компьютер өндірушілері (OEM) компьютер сатып алушыларға Office бағдарламасын бірге сатып алуды немесе сатып алмауды таңдау мүмкіндігін берген жағдайда, Windows бағдарламасын көптеп сатып алу үшін оларға төленетін ақы төмендеуіне шағымданды. Novell компаниясымен болған сот процесі аяқталды. Microsoft сонымен қатар өзінің бағдарламалық жасақтамасын Android мобильді операциялық жүйесімен байланыстырды, OS және смартфондарды қамтиды деп мәлімдеген патенттерді лицензиялауды талап ету арқылы құрылғыларға Microsoft Office Mobile және Skype бағдарламаларын орнатуды міндеттеді.
In July 2010, federal regulators clarified the issue when they determined it was lawful to unlock (or in other terms, "jail break") the iPhone, declaring that there was no basis for copyright law to assist Apple in protecting its restrictive business model. Jail breaking is removing operating system or hardware restrictions imposed on an iPhone (or other device). If done successfully, this allows one to run any application on the phone they choose, including applications not authorized by Apple. By some accounts, Microsoft ties together Microsoft Windows, Internet Explorer, Windows Media Player, Outlook Express and Microsoft Office. The United States claimed that the bundling of Internet Explorer (IE) to sales of Windows 98, making IE difficult to remove from Windows 98 (e. g., not putting it on the "Remove Programs" list), and designing Windows 98 to work "unpleasantly" with Netscape Navigator constituted an illegal tying of Windows 98 and IE. Microsoft's counterargument was that a web browser and a mail reader are simply part of an operating system, included with other personal computer operating systems, and the integration of the products was technologically justified. Just as the definition of a car has changed to include things that used to be separate products, such as speedometers and radios, Microsoft claimed the definition of an operating system has changed to include their formerly separate products. The United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit rejected Microsoft's claim that Internet Explorer was simply one facet of its operating system, but the court held that the tie between Windows and Internet Explorer should be analyzed deferentially under the Rule of Reason. The Attorneys General abandoned this claim when filing an amended complaint. The claim was revived by Novell where they alleged that manufacturers of computers ("OEMs") were charged less for their Windows bulk purchases if they agreed to bundle Office with every PC sold than if they gave computer purchasers the choice whether or not to buy Office along with their machines — making their computer prices less competitive in the market. The Novell litigation has since settled. Microsoft has also tied its software to the third party Android mobile operating system, by requiring manufacturers that license patents it claims covers the OS and smartphones to ship Microsoft Office Mobile and Skype applications on the devices.
Банктік холдингтік компания туралы заңның банктік холдингтік компанияға қарсы ережелері
1970 жылы Конгресс 1970 жылғы Банктік холдингтік компаниялар туралы заңның 106-бабын (BHCA) қабылдады, ол 12 U.S.C. § 1972-де кодификацияланған, байланыстыруға қарсы ереже. Бұл заңның мақсаты – ірі немесе шағын, мемлекеттік немесе федералды банктердің клиенттеріне бәсекеге қарсы жағдайлар тануына жол бермеу. Байланыстыру – монополияға қарсы бұзушылық, бірақ Шерман және Клейтон актілері банктер берген несиелерге байланысты талаптарды қабылдаудан қарыз алушыларды жеткілікті түрде қорғамады, ал 106-бап осындай банктердің бұзушылықтарын жою және оларға қатысты қолданылу үшін арнайы жасалған. Банктер өздерінің несиелерін қорғау және инвестицияларының құнын сақтау үшін, мысалы, қарыз алушылардан кепілдік немесе кепілдік талап ету сияқты шаралар қабылдауға құқылы. Заң «дәстүрлі банк тәжірибесін» өздігінен заңсыздықтан босатады, сондықтан оның мақсаты банктердің несие беру тәжірибесін шектеу емес, қолданылатын тәжірибенің әділ және бәсекеге қабілетті болуын қамтамасыз ету. BHCA бойынша ұсынылған талаптардың көп бөлігі қабылданбайды. Банктер несие шартын жасауда белгілі бір еркіндікке ие, бірақ егер банк әдептілік шегінен асып кетсе, талапкерге үш еселенген залап өтеу төленеді. Кемінде төрт реттеуші орган, оның ішінде Федералдық резервтік жүйесі банктердің, олардың холдингтік компанияларының және басқа да депозиттік мекемелердің қызметін қадағалайды. Депозиттерді қабылдайтын әрбір мекеменің «негізгі реттеушісі» бар болғанымен, елдің «қос банктік» жүйесі әртүрлі реттеуші органдардың бірдей юрисдикциясын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Банктік байланыстыруға қарсы ережеге қатысты, ФРС басқа қаржы институттарын реттеуші органдарға қарағанда басым рөл атқарады, бұл 106-бап қабылданған кезде оның реттеуші органдардың арасында банктерге ең бейтарап (жағдайға қарай) саналғанын көрсетеді.
Еуропалық құқықта
Байланысты өнімдер дегеніміз – "бір өнімнің жеткізушісінің, байланысты өнімнің, сатып алушыдан екінші өнімді, байланған өнімді де сатып алуын талап етуі". Өнімді байланыстыру түрлі формада болуы мүмкін: келісімшарт арқылы байланыстыру, онда келісімшарт сатып алушыны екі өнімді бірге сатып алуға міндеттейді; егер сатып алушы екі өнімді де сатып алуға келіспесе, жеткізуден бас тарту; басымды сатушы өнімді сатып алуға келіспегенге дейін кепілдік беруден бас тарту немесе кепілдікті тоқтату; техникалық байланыстыру, егер басымды тараптың өнімдері физикалық тұрғыдан біріктірілген болса және оларды жеке-жеке сатып алу мүмкін болмаса; сондай-ақ, екі өнім бір пакетте, бір бағамен сатылатын жиынтық сату. Бұл тәжірибелер 101-баптың 1-тармағының е) және 102-баптың 2-тармағының d) тармақтарымен тыйым салынған және басқа шарттар орындалған жағдайда заң бұзушылыққа алып келуі мүмкін. Алайда, сот 102-баптың 2(d) тармақшасында тізілгеннен өзге де бұзушылықтарды анықтауға дайын екенін атап өту керек (Tetra Pak v Commission ісін қараңыз).
Еуропалық құқық бойынша орындау
102-баптың орындалу басымдықтары жөніндегі нұсқаулықта байланысты сауда-саттыққа қарсы шаралар қашан қолданылуы тиіс екені көрсетілген. Біріншіден, айыпталушы кәсіпорынның байланысты немесе байланыстырылатын өнім нарығында үстемдік жағдайы бар-жоғын анықтау қажет. Содан кейін, басымдылыққа ие кәсіпорын екі ерекше өнімді байланыстырған-жоғын анықтау керек. Бұл маңызды, себебі екі толықтай бірдей өнім 102(2)(d) бабында белгіленгендей, байланыстырылған деп есептелмейді. Аталған бапта өнімдердің табиғаты немесе коммерциялық қолданысы бойынша байланысы болмаса, байланыстырылған болып саналады делінген. Автомобильдерді шиналармен немесе радиоаппаратурасымен сату сияқты жағдайларда қандай жағдайларда байланысты сауда-саттық болып есептелетіні туралы заңдық анықтамаға қатысты мәселелер туындайды. Сондықтан, Комиссия бұл мәселе бойынша Microsoft ісіндегі сот шешімін мысалға келтіре отырып, түсіндірме береді. Келесі мәселе – 102(2)(d) бабында айтылғандай, клиентті байланыстырылатын және байланыстырылған өнімдерді бірге сатып алуға мәжбүрлегені туралы. Егер келісімшартта мұндай талаптар қойылса, бұл талап орындалған болып есептеледі. Келісімшартсыз байланыстың мысалы үшін Microsoft ісіне жүгінуге болады. Сонымен қатар, кәсіпорынның бәсекеге қарсы әрекет еткені деп танылуы үшін, байланыстың нарықты монополиялау әсерін тигізуге қабілетті болуы керек. Сот практикасында бәсекелестікті шектеуге әкеп соққан байланысты сауда-саттықтың мысалдары: IBM, Eurofix Bauco v Hilti, Telemarketing v CLT, British Sugar және Microsoft.