Джон Клэр: Англиялық шаруа ақынының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Ағылшын ақыны (1793–1864)
сол атқа ие басқа адамдар

Джон Клэр (1793 жылдың 13 шілдесі – 1864 жылдың 20 мамыры) – ағылшын ақыны. Шаруаның ұлы болған ол ағылшыл ауылдарын мадақтауымен және оның өзгеруіне деген қайғысымен танымал болды. Оның шығармалары 20 ғасырдың соңында қайта қарастырылды; қазір ол көбінесе 19 ғасырдың маңызды ақыны ретінде қарастырылады. Оның өмірбаяуын жазған Джонатан Бейт Клэрді "Англиядағы еңбекші табының ең ұлы ақыны" деп атады. Табиғат, ауылдық балалық шақ және бөтенген, тұрақсыз жаны туралы одан күшті жазған ешкім жоқ.

Ерте өмір

Клэр Питерборо қаласынан солтүстікке қарай 6 миль (10 км) жердегі Хелпстон ауылында дүниеге келген. Ол өмір сүрген кезеңде ауыл Нортгемптонширдегі Питербороның Сок аймағында орналасқан және оның ескерткішінде ол "Нортгемптоншир шаруа ақыны" деп көрсетілген. Хелпстон қазір Питерборо қалалық округінің құрамына кіреді. Клэр бала кезінде ауыл шаруашылығы жұмысына тартылып, 12 жасқа дейін Глинтон шіркеу мектебінде оқыды. Ересек болғанда Клэр "The Blue Bell" тавернасында ыдыс жуушы болып жұмыс істеді және Мэри Джойске ғашық болды, бірақ оның әкесі, өркендеген шаруа, олардың кездесуіне тыйым салды. Кейін Клэр Бергли үйінің бағбаны болды. Ол милицияға қатысып, көшпенділермен лагерьде тұрып көрді, содан кейін 1817 жылы Ратландтағы Пиквортта әк күйдіруші болып жұмыс істеді. Келесі жылы ол қауымдық жәрдемге жүгінуге мәжбүр болды. Бала кезіндегі дұрыс тамақтанбау оның бойының бес футқа жете алмауына және кейінгі өмірінде денсаулығының нашарлауына себеп болуы мүмкін.

Ертедегі өлеңдері

Клэр Джеймс Томсонның «Жыл мезгілдері» атты кітабын сатып алып, өлеңдер мен сонеттер жаза бастады. Әке-шешесінің үйден қуылмауы үшін Клэр өзінің өлеңдерін жергілікті кітап сатушы Эдвард Дрюриге ұсынды, ол оларды Джон Китстің еңбектерін жариялаған Тейлор және Гесси фирмасының Джон Тейлорына жіберді. Тейлор 1820 жылы Клэрдің «Ауылдық өмір мен пейзажға арналған суреттеме өлеңдері» атты кітабын жариялады. Кітапқа жоғары баға берілді, ал келесі жылы оның «Ауыл әншісі және басқа өлеңдері» жарық көрді. «Клэрге шарықтап, шексіз мақтаулар айтылды, барлығы да поэзиялық дарыны бар қарапайым шаруаның киімінде олардың алдына келгеніне таң қалды».

Орта өмір

1820 жылғы 16 наурызда Клэр Ұлы Кастертон шіркеуінде (Сент-Петр және Сент-Пол) сүтші Марта ("Пэтти") Тернерге үйленді. Оның қызметінде болған Эксетер маркизінен алған 15 гинеялық жылдық жәрдемақы, жазылу арқылы толықтырылды, соның нәтижесінде Клэр жылына 45 фунт стерлинг табыс тапты, бұл ол бұрын тапқаннан әлдеқайда көп сома еді. Бірақ көп ұзамай оның кірісі жетіспей, 1823 жылы ол жартылай кедейге айналды. "Шебердің күнтізбесі" (1827) аса сәттілікке жете алмады, тіпті оны өзі сату арқылы да сәттілігі арта қойған жоқ. Ол қайтадан егістікте жұмыс істегенде денсаулығы уақытша жақсарды, бірақ көп ұзамай қайтадан ауыр сырқатқа шалдықты. Лорд Фитцуильям оған жаңа коттедж мен жер учаскесін сыйлады, бірақ Клэр өмірге бейімделе алмады. Клэр әдеби Лондон мен көбінесе сауатсыз көршілерінің екі әлемі, өлең жазу қажеттілігі мен балаларын тамақтандыру және киім-кешекпен қамтамасыз ету үшін ақша табу қажеттілігі арасында үнемі тартысқа түсті. Оның денсаулығы нашарлай бастады және депрессияға ұшырады, бұл 1830 жылы туған алтыншы баласынан кейін және поэзиясы нашар сатылуынан одан да нашарлады. 1832 жылы оның достары мен Лондонның жомарттары Хелпстоннан шалғайдағы Нортборо ауылында шағын шаруашылықпен бірге үлкен коттеджге көшу үшін бірікті. Бірақ ол онда одан да осал сезінді. Клэрдің соңғы еңбегі "Ауылдық мұза" (1835) Кристофер Норт және басқа рецензенттер тарапынан жақсы қабылданып, бірақ оның сатылымы әйелі мен жеті баласын асырауға жеткіліксіз болды. Клэрдің психикалық денсаулығы нашарлай бастады. Оның ішімдік ішуі өзіне деген қанағатсыздықпен және одан да болмашы мінез-құлықпен бірге үнемі артты. Ерекше жағдайдың бірі – Клэрдің Шейлокты сөзбен шабуылдаған "Венеция саудагері" қойылымын тоқтатып қоюы. Ол Пэтти мен отбасына ауыртпалық болды, ал 1837 жылдың шілдесінде, баспагер досы Джон Тейлордың кеңесімен Клэр өз еркімен (Тейлордың досымен бірге) Эппинг орманды аймағындағы Лоугтонға жақын орналасқан доктор Мэтью Алленнің жеке емханасына баруға келісті. Тейлор Клэрге ең жақсы медициналық көмек көрсетілетініне сендірді. Клэрдің "көптеген ессіз ойларға толы" екені хабарланды. Ол өзін жеңімпаз боксшы деп ойлады және екі әйелі бар екенін айтты – Пэтти мен Мэри. Ол өзін Лорд Байрон деп таныстыра бастады. Аллен 1840 жылы "Таймс" газетіне Клэр туралы былай деп жазды:

On 16 March 1820, Clare married Martha ("Patty") Turner, a milkmaid, in the Church of St Peter and St Paul in Great Casterton. An annuity of 15 guineas from the Marquess of Exeter, in whose service he had been, was supplemented by subscription, so that Clare gained £45 a year, a sum far beyond what he had ever earned. Soon, however, his income became insufficient and in 1823 he was nearly penniless. The Shepherd's Calendar (1827) met with little success, which was not increased by his hawking it himself. As he worked again in the fields, his health temporarily improved; but he soon became seriously ill. Earl Fitzwilliam presented him with a new cottage and a piece of ground, but Clare could not settle down. Clare was constantly torn between the two worlds of literary London and his often illiterate neighbours, between a need to write poetry and a need for money to feed and clothe his children. His health began to suffer and he had bouts of depression, which worsened after his sixth child was born in 1830 and as his poetry sold less well. In 1832, his friends and London patrons clubbed together to move the family to a larger cottage with a smallholding in the village of Northborough, not far from Helpston. However, he only felt more alienated there. Clare's last work, the Rural Muse (1835), was noticed favourably by Christopher North and other reviewers, but its sales were not enough to support his wife and seven children. Clare's mental health began to worsen. His alcohol consumption steadily increased along with dissatisfaction with his own identity and more erratic behaviour. A notable instance was his interruption of a performance of The Merchant of Venice, in which Clare verbally assaulted Shylock. He was becoming a burden to Patty and his family, and in July 1837, on the recommendation of his publishing friend, John Taylor, Clare went of his own volition (accompanied by a friend of Taylor's) to Dr Matthew Allen's private asylum High Beach near Loughton, in Epping Forest. Taylor had assured Clare that he would receive the best medical care. Clare was reported as being "full of many strange delusions". He believed himself to be a prize fighter and that he had two wives, Patty and Mary. He started to claim he was Lord Byron. Allen wrote about Clare to The Times in 1840:

Дін

Клэр англикан болатын. Ол діни рәсімдер мен рухани қызметке қатысты қандай сезімде болса да, және приход өмірін қаншалықты сынаса да, Клэр әкесінің Англия шіркеуіне деген адалдығын сақтап, оны қайталады. Ол жастық шағында діни қызметтерден жалтаратын, ғибадат уақытында еңкіштейтін, бірақ кейінгі жылдары дін қызметкерлерінен көп көмек алды. Ол әкесінің «Англия шіркеуінде тәрбиелендім, мен де одан бас тартуға еш себеп көрмедім» дегенін мойындады. Егер ол белгіленген шіркеудің кейбір аспектілерін ұнамас немесе қиын деп тапса да, оны қорғауға дайын болды: «Дегенмен, мен шіркеуді құрметтеймін және оның негізін шайқауға тырысқан қолға қарғыс айтамын, сондай-ақ осыны жан-жүрегіммен сезінемін». Клэрдің көптеген образдары Ескі өсиеттен алынған (мысалы, «Кейіт ақыны»). Алайда, Клэр «Шет елдік» сияқты өлеңдерінде де Мәсіхтің бейнесін құрметтейді.

Кейінгі өмірі

Есекс штатының Хай-Бич қаласында (1837–1841) пана тұтқан алғашқы жылдары Клэр Лорд Байронның өлеңдері мен сонеттерін қайта жазды. «Бала Харольд» – Байронның «Чайльд Харольдтың саяхаты» романының нұсқасы, бұл өткендегі жоғалған махаббатқа деген зар еді, ал «Дон Хуан» поэмасы – қартайған дендиге еске түсіретін, әйелдерге деген жеккөрінішпен, жыныстық құштарлықпен толған, өткір сөз. Клэр Шекспирдің пьесаларын өзі жазғанын да мәлімдеді. «Мен қазір Джон Клэрмін», – деді ақын газет редакторына, «бұрын мен Байрон мен Шекспир едім». 1841 жылдың шілдесінде Клэр Эссекстегі психиатриялық ауруханадан қашып, шамамен 129 шақырым (80 миль) жол жүріп үйіне қайтты, өзінің алғашқы махаббаты Мэри Джойспен кездеседі деп сенді, оған үйленгенін нақты білді. Ол үш жыл бұрын үй өртеніп, оның қаза болғанын отбасы айтқанда оларға сенбеді. Келесі бес ай бойы, көбінесе Нортборо қаласындағы үйінде бос жүрді, бірақ ақырында Пэтти дәрігерлерді шақырды. 1841 жылдың Рождествосы мен Жаңа жылы арасында Клэр Нортгемптон қаласындағы жалпы психиатриялық ауруханаға (қазіргі Сент-Эндрю ауруханасы) жатқызылды. Ауруханаға келген кезде, онымен бірге келген дәрігер Фенвик Скримшир, 1820 жылдан бері Клэрді емдеп келген, қабылдау қағаздарын толтырды. «Ессіздікке дейін қандай да бір ауыр немесе ұзаққа созылған психикалық эмоциялар немесе күш-жігер болды ма?» деп сұрады. Скримшир: «Поэзиямен айналысқан жылдардан кейін». Оның ауруханадағы күтімін граф Фицвильям төледі, «бірақ кедейлерге арналған стандартты мөлшерлеме бойынша». Өмірінің соңына дейін ол Томас Октавиус Причардтың гуманистік басшылығында қалды, ол оны жазуға ынталандырып, көмектесті. Осы жерде ол, мүмкін, ең танымал «Менмін» өлеңін жазды. Осы кезеңдегі өлеңдерінде Клэр «өте ерекше дауыс, Ван Гогтың кейінгі суреттеріндегідей айқын қарқындылық пен жандылық» танытты.

Поэзия

Өз заманында Клэр «Нортгемптонширдің шаруа ақыны» деп танылды. Оның ресми білімі аз болды, басқа жұмыстары мен әлеуметтік тегі төмен еді. Клэр поэзиясы мен прозасында ағылшын грамматикасы мен орфографиясының үлгіленуіне қарсылық көрсетті, «грамматиканы» (орфографияның кең мағынасында) қатыгез үкімет пен құлдықпен салыстырып, саяси ойларын білдірді, оны әжуалықпен «ит» деп бейнеледі. Ол Нортгемптоншир диалектісінде жазды, әдеби канонға «поути» (шаян), «ханым сиыр» (көселек), «криззл» (қабыршақтану) және «тросстл» (құбылыс бұлбұл) сияқты жергілікті сөздерді енгізді. Өмірінің басында ол өлеңдеріне сол кездегі әдебиеттегі өзгеретін үлгілерге сәйкес орын табуға күресті. Сондай-ақ, ол өзін басқа шаруалардың қатарында сезінбеді. Клэр бірде былай деп жазды: «Мен мұнда білімсіздердің арасында адасқан адамдай өмір сүремін, шын мәнінде, қалғандары маған қатысы жоқ сияқты. Олар менің жазбаларымда есімді атауымнан қорқып, маған сөйлесуге батылдамайды. Мен үнсіз көршілеріммен ойға далмаудан гөрі, егістерде серуендеуден көбірек ләззат аламын, олар еңбек етуден және оны бекер сөйлеуден басқа ештеңеге сезімтал емес». Клэрдің түпнұсқа жазбаларында көбінесе тыныш белгілердің болмауы байқалады, бірақ көптеген баспагерлер оның көптеген жұмыстарында оны түзету қажет деп ойлады. Клэр редакторларымен оның жұмысын қалай жариялау керектігі туралы пікір таластырды. Клэр Еуропаны шарлаған өнеркәсіптік революция кезінде қала мен ауылдағы үлкен өзгерістерді бастан өткерді. Көптеген бұрынғы ауыл шаруашылығы және қолөнер жұмыскерлері, соның ішінде балалар да, фабрика жұмыстарының механикаландырылуымен ауылдан халық көп шоғырланған қалаларға көшіп кетті. Ауыл шаруашылық революциясы жайылымдарды өңдеуге, ағаштар мен тоғайларды түбірден жоюға, батпақтарды кептіруге және жалпы пайдалану жерлерін қоршауға әкелді. Бұл ежелгі өмір салтының жойылуы Клэрді қатты мазалады. Оның саяси және әлеуметтік көзқарастары көбінесе консервативті болды. («Мен саясатымның шегінде «Патша және елге» адамынмын – дінде де, үкіметте де жаңалықтар болмасын деймін».) Ол тіпті ағылшын қоғамы оны төмен дәрежеге қойғанына шағымданудан да бас тартты, «әжелеріме берілген ескі тағамға қанағаттандым» деп мойындады. Оның ерте туындылары табиғатқа деген құштарлығын және ауылдық жылдың айналымын көрсетеді. «Қысқы кеш», «Шөп шабу» және «Жазғы ағаштар суреті» сияқты өлеңдер әлемнің сұлулығын және ауыл өмірінің сенімділігін көрсетеді, онда жануарларды тамақтандыру және егін жинау қажет. «Кішкентай тротти вагтейл» сияқты өлеңдер оның жабайы табиғатты өткір байқауын көрсетеді, ал «Баджер» ауылдағы жануарлардың орнына қатысты сезімнің жоқтығын көрсетеді. Ол сол кезде сонет және рифмаланған жұптар сияқты поэзиялық формаларды жиі қолданды. Оның кейінгі өлеңдері көбінесе терең ойларға толы болады және жастық шағындағы халық әндері мен балладаларына ұқсас формаларды қолданады. Мысалы, «Кеш» өлеңін қараңыз. Клэрдің табиғат туралы білімі ірі романтик ақындарынан әлдеқайда артық болды. Алайда, «Менмін» сияқты өлеңдер оның замандастарымен салыстырғанда метафизикалық тереңдікті көрсетеді, ал оның паналауға дейінгі өлеңдерінің көпшілігі тіл білімінің табиғатына қатысты күрделі ойындармен айналысады. Оның «құс ұясы өлеңдері», сөзсіз, романтиктерді қызықтырған өзін-өзі тану мен шығармашылық процеске деген құштарлықты көрсетеді. Клэр Вордсворттан басқа, ескі стильді ұнататын ең ықпалды ақын болды. 2011 жылы жарық көрген «Құстар поэзиясы» антологиясының алғы сөзінде телеарналық хабаршы және құс бақылаушы Тим Ди Клэрдің британдық 147 жабайы құс түрін «ешқандай техникалық құралдарсыз» сипаттағанын айтады.

In his time, Clare was commonly known as "the Northamptonshire Peasant Poet". His formal education was brief, his other employment and class origins lowly. Clare resisted the use of the increasingly standardised English grammar and orthography in his poetry and prose, alluding to political reasoning in comparing "grammar" (in a wider sense of orthography) to tyrannical government and slavery, personifying it in jocular fashion as a "bitch". He wrote in Northamptonshire dialect, introducing local words to the literary canon such as "pooty" (snail), "lady cow" (ladybird), "crizzle" (to crisp) and "throstle" (song thrush). In early life, he struggled to find a place for his poetry in the changing literary fashions of the day. He also felt that he did not belong with other peasants. As Clare once wrote:"I live here among the ignorant like a lost man in fact like one whom the rest seemes careless of having anything to do with—they hardly dare talk in my company for fear I should mention them in my writings and I find more pleasure in wandering the fields than in musing among my silent neighbours who are insensible to everything but toiling and talking of it and that to no purpose." It is common to see an absence of punctuation in Clare's original writings, although many publishers felt the need to remedy this in most of his work. Clare argued with his editors about how it should be presented to the public. Clare grew up in a time of massive changes in town and countryside as the Industrial Revolution swept Europe. Many former agricultural and craft workers, including children, moved from the countryside to crowded cities, as factory work mechanized. The Agricultural Revolution saw pastures ploughed up, trees and hedges uprooted, fens drained and commons enclosed. This destruction of an ancient way of life distressed Clare. His political and social views were mainly conservative. ("I am as far as my politics reaches 'King and Country' – no Innovations in Religion and Government say I.") He refused even to complain of the subordinate position to which English society had placed him, swearing that "with the old dish that was served to my forefathers I am content." His early work expresses delight in nature and the cycle of the rural year. Poems such as "Winter Evening", "Haymaking" and "Wood Pictures in Summer" mark the beauty of the world and the certainties of rural life, where animals must be fed and crops harvested. Poems such as "Little Trotty Wagtail" show his sharp observation of wildlife, though "The Badger" shows a lack of sentiment about the place of animals in the countryside. At this time he often used poetic forms such as the sonnet and the rhyming couplet. His later poetry tends to be more meditative and use forms similar to the folk songs and ballads of his youth. An example of this is "Evening". Clare's knowledge of the natural world went far beyond that of the major Romantic poets. However, poems such as "I Am" show a metaphysical depth parallel with his contemporary poets and many of his pre asylum poems deal with intricate play on the nature of linguistics. His "bird's nest poems", it can be argued, display the self awareness and obsession with the creative process that captivated the romantics. Clare was the most influential poet, apart from Wordsworth, to prefer an older style. In a foreword to the 2011 anthology The Poetry of Birds, the broadcaster and bird watcher Tim Dee notes that Clare wrote about 147 species of British wild birds "without any technical kit whatsoever".

Эсселер

Клэрдің өмірінде жарық көрген жалғыз эссесі – 1824 жылы оның қиын жағдайын анонимді түрде сипаттаған "Авторлық танымалдылық" болды. Клэрдің өлімінен кейін жарық көрген басқа эсселері: "Ландшафт туралы эсселер", "Сын және мода туралы эсселер", "Эссекске саяхаттан естеліктер", "Балықшымен саяхаттар", "Сайпалдық және елікпе мораль туралы эссе үшін", "Өнеркәсіп туралы эссе үшін", "Китс", "Байрон", "Түс", "Үйдің немесе терезенің шыбықтары" және "Жауын тамшылары".

Қайта жанданған пайыздар

Клэр 19-шы ғасырдың соңында көбінесе ұмытылды, бірақ оның туындыларына деген қызығушылықты 1908 жылы Артур Саймонс, 1920 жылы Эдмунд Блуден және 1935 жылы екі томдық басылымды шығарған Джон мен Энн Тиббл жаңартты, ал 1949 жылы Джеффри Григсон «Джон Клэрдің ақымаздық өлеңдері» жинағын редакциялады (Рутледж және Кеган Пол баспасында жарық көрді). Бенджамин Бриттен 1948 жылғы «Көктемгі симфониясында» «Шопан күнтізбесінен» «Май» айына арналған әнді қосты және «Кешкі перзент гүлінің» әуенін «Бес гүл әніне» енгізді. Оның көптеген туындыларының авторлық құқығын 1965 жылдан кейін «Толық поэзия» жинағының редакторы профессор Эрик Робинсон талап етті, бірақ бұл мәселе даулы болды. Faber және Carcanet Press сияқты кейбір баспагерлер оны мойындаудан бас тартты. Робинсон 2019 жылы қайтыс болды, оның жесірі де, әдеби агенті де авторлық құқыққа иелік ету туралы талабын қолдамайды. Клэрдің түпнұсқа қолжазбаларының ең ірі жинағы Питерборо музейінде және көркемсурет галереясында сақталады, онда оларды алдын ала жазылған уақыт бойынша қарауға болады. Клэрдің басқа да материалдары Нортгемптон және Нью-Йорктегі кітапханаларда сақталған. 2003 жылы ғалым Джонатан Бейт Клэрдің алғашқы маңызды сындық өмірбаянын жариялады, бұл оның туындыларына халық пен ғалымдар тарапынан қызығушылықты қайта жандандыруға көмектесті.

Джон Клэр Коттедж

Клэр дүниеге келген сабан үйді 2005 жылы Джон Клэр қоры сатып алды. 2007 жылдың мамыр айында Қор Heritage Lottery Fund-тан 1,27 миллион фунт стерлинг көлемінде қаржыландыру алды және Джефферсон Ширд Архитекторларына жаңа ландшафтты жобалау және келушілер орталығын құруды тапсырды, оған кафе, дүкен және көрме алаңы кірді. Хелпстонның Вудгейт көшесі, 12 үйі дәстүрлі құрылыс тәсілдерін пайдалана отырып қайта жаңартылды және қазірде жұртшылыққа ашық. 2013 жылы Джон Клэр қоры Heritage Lottery Fund-тан ғимаратты сақтауға және осы үйге келетін балаларға білім беру шараларын ұйымдастыруға көмектесу үшін қосымша грант алды.

Джон Клэр және музыка

Клэрдің әкесі, Клэрдің сөзіне қарағанда, "танымал әнші" болған, ал Клэр өзі скрипкада ойнап, халық әндері мен күйлерін жинаған. Скрипкада ойнау шеберлігі туралы ол өзін "жақсы ойнайтын" деп сипаттады және екі кітапта – Нортгемптон қолжазбаларының 12 және 13 нөмірінде – екі жүзден астам халық күйін жинады.

Клэр жинаған әндер мен күйлер Нортгемптон каталогында

Нортгемптон қалалық кітапханасындағы Джон Клэр жинағының каталогы Дэвид Пауэлл құрастырған және 1964 жылы Нортгемптон графтық округінің, қоғамдық кітапханалар, мұражайлар және көркемсурет галереясы комитеті басып шығарған. Каталогқа қол жазба түріндегі поэзияларға сілтемелермен қатар, халық әуендерінің екі кітабы (ММС 12 және 13) және халық әндерінің кітабы (ММС 18) енген.