Кіріспе
Құс түрі. Ақ тамақтанған торғай (Zonotrichia albicollis) – Жаңа әлем торғайлар тұқымдасының (Passerellidae) өкілі. Ол Солтүстік Американың солтүстігінде көбейеді және АҚШ-тың оңтүстігінде қыстайды.
The white throated sparrow (Zonotrichia albicollis) is a passerine bird of the New World sparrow family Passerellidae. It breeds in northern North America and winters in the southern United States.
Таксономия
1760 жылы ағылшын табиғат зерттеушісі Джордж Эдвардс өзінің «Табиғат тарихынан жинақталғандар» атты еңбегінің екінші томына ақ тамақ құстың суреті мен сипаттамасын қосты. Ол бұл құсқа қазіргі ағылшын тіліндегі атын берді. Эдвардс өзінің қолмен боялған гравюрасын Пенсильвания штатындағы Филадельфия қаласынан американдық табиғат зерттеушісі Уильям Бартрам берген «түсті әдемі сурет салуға» негіздеді. 1789 жылы неміс табиғат зерттеушісі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің «Жаратылыстың жүйесі» атты еңбегін қайта қарап, кеңейткенде, ақ тамақ құсты да қосты. Ол оны қарғалар тұқымдасына (Fringilla) қосып, Fringilla albicollis деген екі атау берді. Ақ тамақ құсы қазірде Уильям Суэйнсон 1832 жылы енгізген Zonotrichia тұқымдасына жататын бес американдық құстың бірі болып табылады. Тұқым атауы көне грек тілінен алынған ζωνη (zōnē) — «белдеу» және θριξ (thrix), τριχος (trikhos) — «шаш» сөздерінен құралған. Ал түр атауы albicollis латын тіліндегі albus — «ақ» және collis — «мойын» сөздерінің қосындысынан жасалған. Бұл түр монотипті, яғни оның ішкі түрлері танылмайды. Стандартты өлшемдерге сәйкес, қанаттың ені — , құйрығы — , тұмсығы — және табан сүйегі — . Олар сыртқы түрімен ақ бас құсына ұқсас, бірақ ақ тамақ белгілерімен және сары қабақ астындағы терісімен ерекшеленеді. Ересек құстардың екі түрі белгілі: қоңыр жолақты және ақ жолақты түрлер. Ақ жолақты түрде басы қара болып, ортасынан ақ жолақ өтеді. Көздің үстіндегі қабағы да ақ түсті. Құлақ астындағы бөлігі сұр, ал жоғарғы жиегі қара көз сызығын құрайды. Ақ жолақты құстардағы агрессия эстроген рецепторларының альфа экспрессиясының артуымен байланысты. Кеудесі сұр/қоңыр жолақты, ал жолақтар қабырғаларға дейін жалғасады, бірақ ішкі жағы көбінесе ақшыл сұр түсті болады. Қанаттары қызыл қоңыр түсті, екі бөлек ақ қанат жолағы бар. Екі жыныс та морфологиялық жағынан ұқсас. Бұл мінез-құлық генетикалық тұрғыдан жынысты анықтайтын гендердің қосымша жұбы ретінде әрекет ететін супергеннің хромосомалық инверсиясынан туындайды, нәтижесінде әртүрлі жұптасу үлгісінде көбейетін төрт фенотип пайда болады.
Қыстау және көші-қон
Қыста бұл түр АҚШ-тың оңтүстік және шығыс жағына көшіп барады. Олар әртүрлі көшіп-қонушылар, әйелдер одан да алысқа көшіп, Атлант мұхитының төменгі ендіктерінде әйелдердің санының артуын қамтамасыз етеді. Әйелдері кішкентай болғандықтан, суық, жоғары ендіктерде тиімдірек жұмыс істей алмайды, сонымен қатар, әйелдер алысқа көшіп бару арқылы қысқы иерархиядағы үстем еркектермен бәсекелесуден қашады. Әйелдер үшін қыстан кейін бірінші болып оралудың ешқандай артықшылығы жоқ, сондықтан алысқа көшіп бару еркектерге олар келгенге бірнеше апта бұрын аумақтарын белгілеуге мүмкіндік береді. Бұл құс Канаданың Атлант провинцияларында жыл бойы қоныстанады. Бұл түр Батыс Еуропаға сирек келмейтін құс. Кардинал, қара көзді жунко, әнші торғай және чикади сияқты басқа да түрлермен қатар, бұл түр Солтүстік Американың шығысында қыс мезгіліндегі ең көп кездесетін жергілікті құстардың біріне жатады. Ақ тамақталған торғайлардың арасындағы күшті бәсекелестікке қарамастан, бұл түр көбінесе басқа тұқым жейтін қысқы қонақтармен салыстырылады, тіпті әнші торғай сияқты өзінен кішкентай болса да, сондықтан азық іздеу кезінде жоғары деңгейде олжа болып қалуы мүмкін, себебі бәсекелестікке байланысты кейде қолайсыз жерлерге шектеледі. Сан алуан сүтқоректі жыртқыштардан бөлек, кем дегенде он түрлі құс жыртқыш оларды аулайды, және олар кейбір кішкентай жыртқыштар үшін, атап айтқанда, үш қанатты бүркіт және шығыс сұрғыр құстың ең тұрақты азығы болып табылады.
Диета
Бұл құстар қалың бұталардың астында немесе жанында, немесе төменгі өсімдіктерде екі аяғымен бірдей артқа қарай тепкілеп, жерден азықтанады. Олар негізінен тұқымдар, жәндіктер және жидектер жейді, сондай-ақ құс азықтарына тартылады. Қара жидек, жүзім және бүлдірген – олар жейтін жемістердің бірнеше түрі. Олардың ең сүйікті тұқымы – қарақұмық, бірақ қара майлы күнбағыс пен түрлі тұқымдарды да жейді. Жазда олардың рационында жәндіктер мен басқа ұсақ омыртқасыз жануарлар көп орын алады.
Ән мен шақырулар
Ақ танақты торғайлар әнін сиринкстің сол жағы арқылы шығарады, ал сиринксті басқару олардың орталық және шеткі жүйке жүйелерін қамтиды. Сиринкстің сол жағындағы қозғалыс бақылауы зақымдалғаннан кейін, жекелеген құстар әлі де дыбыс шығара алды, бірақ олардың ән үлгісі бұрмаланды, бұл сол жақтың ән шығаруды негізінен басқаратынын көрсетеді. Бұл түрдің ән салатын кем дегенде екі ерекше әні бар. Біріншісі бастапқы нотадан тұрады, содан кейін үш немесе одан да көп қайталанатын ноталар үлкен үшінші интервалымен жоғарылайды. Екінші ән бастапқы нотадан, бір саты төменгі екінші нотадан және үштен бір бөлігі төменгі үшінші нотадан тұрады, ол екі-үш рет қайталанады. Бұл екінші ән көбінесе «По немесе Сэм Пибоди, Пибоди, Пибоди» (немесе «О, о, тәтті Канада, Канада, Канада») ырғағымен есте сақтау құралын қолдану арқылы сипатталады. Ритм өте тұрақты, ал тембрді қысыңқы деп сипаттауға болады. Бұл музыкалық интервалдар шамамен ғана; адам құлағына ән көбінесе дұрыс емес естіледі. Қайталанатын нота жиі өте аз өзгеріп, осы әсерге ықпал етеді. National Geographic журналы 2020 жылы хабарлағандай, орнитологтар ақ танақты торғайдың жаңа әнін тапты. Бұл құс әнінің басталуы әдеттегі әнмен бірдей, бірақ сәл айырмашылығы бар: «Пибоди» сияқты қайталанатын үштіктер «Черри» сияқты жұптарға айналады және соңғы бір нотамен аяқталады. Бұл жаңа әуен алғаш рет Британ Колумбиясында (Канада) пайда болды, содан кейін шығысқа тарады. Ақ танақты торғайдың әнінен басқа кем дегенде екі дауысы бар.