Кіріспе

Ағылшын сарайының қызметшісі, дипломат, астролог және ғалым. XVII ғасырдағы ағылшын сарайының қызметшісі, дипломат және табиғат зерттеушісі сэр Кенэлм Дигби (11 шілде 1603 – 11 маусым 1665) – ағылшын сарайының қызметшісі және дипломаты. Ол сонымен қатар жоғары беделді табиғат зерттеушісі, астролог және көрнекті Рим-католик зиялысы, сондай-ақ Блэклоист ретінде танымал болды. Оның көп қырлылығы үшін Джон Пойнтердің "Oxoniensis Academia" (1749) еңбегінде ол "Барлық өнер мен ғылымдардың қоймасы" немесе (кейбіреулер оны осы ұлттың әшекейі деп атайды) деп сипатталған.

Ерте өмір және білім

Дигби Англияның Букингемшир графтығындағы Гайхерстте дүниеге келді. Ол ақсүйектер тегінен шыққан, бірақ оның отбасының Рим католиктігіне адалдығы оның мансабына әсер етті. Оның әкесі, сэр Эверард, 1606 жылы оқ-дәрі қастандығына қатысқандығы үшін жазаланды. Кенелм Джеймс I-нің құрметіне ие болып, Эдмунд Болтонның жоспарлаған Корольдік академиясының мүшесі ретінде ұсынылды (Джордж Чапман, Майкл Дрейтон, Бен Джонсон, Джон Селден және сэр Генри Уоттонмен бірге). Оның анасы – Уильям Мушлоның қызы Мэри. Оның інісі Джон Дигби – Бристолдің бірінші графы болды. 1618 жылы ол Оксфордтағы Глостер Холлға түсті, онда Томас Аллен оқытты, бірақ бітірмей кетіп қалды. 1620-1623 жылдар аралығында ол үш жыл Еуропа құрлығында болды, онда Мари де Медичи оған жақын сезімде болды (кейін ол өзі айтқандай). 1623 жылы Дигби Мадридке жаңадан келген ханзада Чарльзтың үйіне қызметке тағайындалды. Сол жылы Англияға оралғаннан кейін, Джеймс I оны рыцарь атағына ие етіп, Чарльздың жеке кеңесшісі етіп тағайындады. 1624 жылы патша университетке келген кезде оған Кембриджтің магистр дәрежесі берілді.

Мансап

1625 жылы ол Венеция Стэнлиге үйленді, оның қызығушылығын өзінің естеліктерінде сырлы түрде сипаттады. Ол сондай-ақ Англия королі Карл I-нің Жеке кеңесінің мүшесі болды. Оның рим-католик дініне адал болуы үкіметтік қызметке тағайындалуына кедеріс келтіргендіктен, ол англикан дініне ауысты. 1627 жылы Дигби каперлікпен айналысты. 18 қаңтарда ол Гибралтарға жақын келді және бірнеше испандық және фламандтық кемелерді жаулап алды. Ол Майорка жанында голланд кемесін жаулап алды, содан кейін басқа да оқиғалардан кейін 11 маусымда Искандерун портында француз және венециялық кемелерге қарсы жеңіске жетті. Сол кезде мемлекеттік қызметкерлерге көбінесе монополия патенттері табысталды; Дигби Уэльсте және Уэльс шекарасындағы мөр басуға арналған балауыздың аймақтық монополиясын алды. Бұл кепілді табыс болды; Гвинея шығанағы және Канадамен саудалау монополиялары одан да тәуекелді болды. Бұларды қадағалау оңай болмады.

Неке және балалар

1625 жылы Дигби Венеция Стэнлиге үйленді.

Католицизм мен Азамат соғысы

1635 жылы Дигби тағы да католик дініне қайта оралды. Ол 1660 жылға дейін өмірінің көп бөлігін Парижде өткізді. Сол жерде ол Марин Мерсенн мен Томас Хоббспен танысты. Шотландияда епископтық билікті орнату үшін күресіп жатқан Карл I-ді қолдау үшін Англияға оралғанда (Епископтар соғысы), ол өсіп келе жатқан пуритандық партия арасында аяусыздыққа ұшырады. 1639 және 1640 жылдар аралығында ол Карл I-нің шотланд пресвитериандарына қарсы жорығын қолдады. 1641 жылы ол тағы да Англиядан Францияға кетті. Француз дворяны Монт-ле-Росты дуэльде өлтірген оқиғадан кейін, ол 1642 жылы Фландрия арқылы Англияға оралды және Төменгі палата тарапынан түрмеге қамалды. Біраз уақыттан кейін Австриялық Аннаның араласуымен босатылып, Францияға қайта оралды. Ол Англиядағы азамат соғысының соңына дейін сол жерде қалды. Парламент Англиядағы оның мүлкін тәркіледі. Королева Генриетта Мария 1644 жылы Англиядан қашып кетті, ал ол оның канцлері болды. Содан кейін ол ағылшын монархиясына қолдау көрсету үшін Папа Иннокентий X-тен көмек сұрауға тырысты. Оның Кенелм есімді ұлы 1648 жылы Сент-Неотс шайқасында қаза тапты. Оливер Кромвельдің басқаруымен, ар-ождан бостандығына сенетін Протекторат құрылғаннан кейін, Дигби ағылшын рим-католиктерінің ресми емес өкілі ретінде үкімет тарапынан қабылданды және 1655 жылы Папалыққа миссиямен жіберілді. Бірақ бұл да сәтсіз аяқталды. Жаңа өкіметке келгеннен кейін Дигби королева-ана Генриетта Мариямен болған байланысының арқасында жаңа режимнің ықыласына бөленді. Дегенмен, ол жиі Карл II-мен келіспейтін және бір рет тіпті сарайдан қуылған еді. Бірақ ол өмірінің соңына дейін, 62 жасқа толуға бір ай қалғанда, бүйрек тасынан туындаған "тас" ауруынан қайтыс болғанға дейін жоғары бағаланды. Ол әйелінің мазарында (1666 жылғы үлкен өртте зақымдалған) Лондон қаласындағы Ньюгейт-стриттегі Христ-Черч шіркеуіне жерленді.

Қасиеттері мен шығармалары

1638 жылы Дигби «Дін таңдау туралы әйелмен әңгіме» атты апологетикалық еңбегін жариялады. Ол ғылыми зерттеулердің әлі де жүйелі түрде қалыптаспаған дәуірінде өмір сүрді. Ол астрология мен алхимияны зерттеуге көп уақыт пен күш жұмсады, 1630 жылдары Ван Дейкпен бірге оқыды. Оның ізденістерінің бірі – жанашырлық ұнтағының концепциясы. Бұл – бір түрі симпатиялық магия; тиісті астрологиялық әдістерді қолданып ұнтақ дайындалып, жарақаттанған жерге емес, жарақатты келтірген нәрсеге жағылатын. Оның осы мифтік емдік құрал туралы кітабы 29 рет қайта басылды. 1687 жылы ұнтақтың әсерін синхрондау, яғни препаратты қолданғанда науқаста байқалатын әсер тудыру, – бұл ұзындық мәселесін шешудің бір жолы ретінде ұсынылды. 1644 жылы ол «Денелердің табиғаты» және «Ақылды жандардың өлмейтіні туралы» екі маңызды философиялық трактатты бірге жариялады. Ол сол кездегі жетекші зиялылармен байланыста болды және олар оны жоғары бағалады; ол Корольдік қоғамның негіс қалаушы мүшесі болды. Оның «Өсімдіктердің өсуі туралы» диссертациясы (1661) Корольдік қоғам мүшелері арасында дау тудырды. Ол 1667 жылы француз тілінде жарық көрді. Дигби өсімдіктердің тіршілігі үшін «өмірлік ауаның», яғни оттегінің маңыздылығын бірінші болып атап көрсеткен адам деп есептеледі. Ол сондай-ақ фотосинтездің алғашқы теориясын ұсынды. Дигби қазіргі заманғы шарап бөтелкесінің «әкесі» деп саналады. 1630 жылдары Дигби шыны зауытына иелік етіп, шыны пияз жасады, олардың пішіні шар тәрізді, жоғары, конус тәрізді мойны, жағасы және түйреуіші болды. Оның өндіріс технологиясы көмір пешінің жел туннелі арқылы әдеттегіден қыздырылуын және құм мен калий және әктің қатынасының жоғарылауын қамтыды. Дигбидің технологиясы олардың көпшілігіне қарағанда мықтырақ және тұрақтырақ шарап бөтелкелерін жасады, ал олардың жасыл немесе қоңыр түсі ішіндегіні жарықтан қорғады. Ол жер аударылғанда және түрмеде отырғанда басқалар оның технологиясын өздерінікі деп мәлімдеді, бірақ 1662 жылы Парламент оның өнертабысқа деген құқығын жарамды деп мойындады.

Көркем шығармаларда

Дигби мен оның әйелі 2014 жылы Гермиона Эйрдің "Жылбыр шарап" әдеби романының кейіпкерлері болып табылады. Ол Натаниел Хоторнның "Қызыл әріп" романында есімдері жиі кездеседі. "Қан сорғыш" деп аталатын тарауда баяндаушы қарсыласы Чиллингвортты медицина саласындағы терең білімімен сипаттайды, Чиллингворт Дигбидің "және басқа да белгілі ғалымдардың" табиғаттануды зерттеудегі әріптесі болғанын айтады. Дигбидің "ғылыми жетістіктері" "күлкілідей керемет" деп сипатталады. Дигби Умберто Эконың "Кешегі күн аралы" романында "Мистер д'Игби" ретінде де пайда болады. Ол басты кейіпкерге өзінің симпатиялық ұнтағының (unguentum armarium) қағидасын түсіндіреді.