Кіріспе

Уппсала ауылы (швед. Gamla Uppsala) – Швециядағы Уппсаладан тыс орналасқан ауыл. 2016 жылы оның халқы 17 973 адамды құрады. Б.з. 3-ші және 4-ші ғасырларында және одан кейін де маңызды діни, экономикалық және саяси орталық болды. Ежелгі жазба деректерде Gamla Uppsala ежелгі дәуірде Солтүстік Еуропада кеңінен танымал болған, швед патшаларының Йнглинг әулетінің резиденциясы екені көрсетілген. Шындығында, ең көне скандинавиялық дереккөздер, мысалы, Инглингатал, Вестготика заңы және Гутасага шведтердің патшасы (Суион) туралы «Уппсаладағы патша» деп айтады. Бұл шведтердің басты орталығы болды. Орта ғасырларда ол Уппландтың ең ірі ауылы болды, оның шығыс бөлігі, әдетте, швед тәжінің мүліктерінің түйінін құрады, ол Uppsala öd деп аталды, ал батыс бөлігі патшалық резиденциясы, kungsgården-нен тұрды. Бұл сонымен қатар барлық шведтердің тінгі (жалпы жиналысы) орны болды, ол тарихи дәуірден бастап орта ғасырларға дейін ақпан айының соңында немесе наурыз айының басында өткізілді. Ол Disting деп аталатын үлкен жәрмеңкемен және Dísablót деп аталатын скандинавиялық діни тойлаумен бірге өтті. Уппланд заңына сәйкес, осы жиналыста патша жазғы соғыс үшін флотты шақыру туралы жарлық жариялады, сондай-ақ барлық экипаждар, қайық жүргізушілер, командирлер және кемелер туралы шешім қабылданды. Бұл орта ғасырларда скандинавиялық культтің ғана емес, сонымен қатар 1164 жылы Швецияның архиепископтығының орталығы болды.

Географиялық сипаттама

Gamla Uppsala Fyris Wolds аймағында, Fyris өзенінің аңғарындағы өңделген жазықта орналасқан. Оның оңтүстік бөлігі тығыз қоныстанған, ал солтүстік бөлігі шаруа шаруашылықтарынан құралған.

Тарих

Бұл ортағасырлық норвегиялық діннің ізбасарларының санасында Gamla Uppsala христиандыққа дейінгі, норвегиялық-германдық патшалықтың соңғы бекінісі болған орынның қасиеттілігіне куәлік етеді. 1070 және 1080 жылдары Уппсаладағы ұлы ғибадатханамен бірге норвегиялық діннің қайта жандануы болған деп саналады, бұл туралы Адам Бремендік куәгер ретінде баяндаған, бірақ бұл мәлімет даулы. Адам Бремендік 1070 жылдардағы Уппсала туралы айтады және оны Один, Тор және Фрейрдің ағаш мүсіндері бар зор ғибадатханасы бар, пұтқа табыну орталығы ретінде сипаттайды. 1080 жылдары христиан патшасы Инги құрбандық шалудан бас тартқаны үшін елден қуылды. Оның орнына Блот Свейн сайланды, бірақ оны Инги өлтіріп, содан кейін тағын қайтарып алды. Шведтік дәстүрдегі оның зор маңызы 1164 жылы Швецияның алғашқы архиепископтығын Гамла-Упсалаға орналастыруға себеп болды. Бірақ іс жүзінде, мұздықтан кейінгі тұрақты көтерілудің салдарынан жердің жоғарылауымен кеме жүретін суларға қол жеткізу қиын болғандықтан, ол стратегиялық маңыздылығын жоғалтты.

Археология

Адамдар Гамла-Упсалада 2000 жылдан бері жерленген, себебі бұл аймақ судан көтерілген. Алғашқыда бұл жерде 2000-ға жуық 3000 үйінді болған, бірақ олардың көпшілігі егістік жерлерге, бақтарға және карьерлерге айналды. Бүгінде 250 ғана оба қалды. Парохта 1000-нан астам сақталған археологиялық ескерткіштер бар, бірақ олардың көптегені ауыл шаруашылығының салдарынан жойылған. Скандинавиялық қола дәуірінде аймақ мекенделгенін көрсететін сынық тас үйінділері бар, бірақ қабірлердің көпшілігі темір дәуірі мен викинг дәуіріне жатады. Корольдік обалардың оңтүстігіндегі үлкен қабір алаңы римдік темір дәуірі мен германдық темір дәуіріне тән. Пасторлық үйдің жанында викинг дәуірінен қалған бірнеше жаққан жоқ қабірлер қазылып алынды. Гамла-Упсаладағы қазіргі шіркеудің астында бір немесе бірнеше үлкен ағаш құрылыстардың қалдықтары табылды. Кейбір археологтар бұл Уппсала ғибадатханасының қалдықтары деп санайды, ал басқалары ерте христиандық ағаш шіркеуінен қалған деп есептейді. Дегенмен, шіркеулер көбінесе христиандықтан бұрынғы қасиетті орындарға салынған. Қазіргі шіркеуге жапсарлас сазды үстірт, Корольдік елдінің үстірті (Kungsgårdsplatån) орналасқан, онда археологтар үлкен залдың қалдықтарын тапты.