Жаңа Зеландияның Вайкато аймағы

Кіріспе

Жаңа Зеландия аймағы

Уайкато (/'w//aɪ//k//ɑː//t//ɔː/) – Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының жоғарғы бөлігіндегі аймақ. Ол Уайкато ауданы, Уайпа ауданы, Матамата Пиако ауданы, Оңтүстік Уайкато ауданы және Гамильтон қаласын, сондай-ақ Хаураки, Коромадель түбегін, солтүстік Корольдік аймағын, Таупо ауданының көп бөлігін және Роторуа көлдері ауданының бөліктерін қамтиды. Оны Уайкато аймақтық кеңесі басқарады. Аймақ солтүстіктегі Коромадель түбегінен оңтүстіктегі Руапеху тауының солтүстік-шығыс беткейлеріне дейін созылып, Солтүстік аралды батыс жағалаудан, Уайкато мен Хаураки арқылы шығыс жағалаудағы Коромадель түбегіне дейін қамтиды. Жалпы алғанда, аймақтың көлемі Уайкато өзенінің су жиналатын алабы болып табылады. Басқа ірі су жиналатын алаптар – Вайхоу, Пиако, Авакино және Мокау өзендері. Аймақ солтүстігінде Окленд, шығысында Бай-оф-Пленти, оңтүстік-шығысында Хоукс-Бей, оңтүстігінде Манавату-Ухангуи және Таранакимен шектеседі. Уайкато аймағы – аумағы мен халқы бойынша елдегі төртінші ірі аймақ: оның жер көлемі және халқы бар. Аймақ барлық немесе он бір аумақтық билікті қамтиды, бұл Жаңа Зеландияның кез келген аймағынан көп. Оның орталығы – Уайкато, ол Уайкато ауданы, Матамата Пиако ауданы, Уайпа ауданы, Оңтүстік Уайкато ауданы және Гамильтон қаласынан тұрады. Уайкато сөйлеу тілінде қолданылғанда, кейбір адамдар оны белгілі бір мағынада, "Уайкато" деп қолданады, ал кейбір адамдар "the" қолданбайды. Неліктен айырмашылық жасалғаны белгісіз. "The" әдетте Уайкато жергілікті басқару аймағынан кішігірім аймақты білдіреді. Екі анықтама кеңінен қабылданады: Уайкато регби футбол одағы және Гамильтон Уайкато туризмі.

География

Батысында Тасман теңізімен шектеседі. Жағалау аймағы көбінесе жалпы тіктеп төбелі жерлерден тұрады, жергілікті тұрғындар бұл жерді Хакаримата жотасы деп атайды, бірақ солтүстікке қарай, Вайкато өзенінің сағасына жақын, жер бедері көбінесе тегіс болып келеді. Жағалау үш ірі табиғи портымен тізілген: Раглан, Аотеа және Каухиа. Раглан аймағы жанартаулық қара құмды жағажайларымен және Ману шығанағы мен Руапуке жағажайларындағы серфингке қолайлы жағдайларымен әйгілі. Жағалау төбелерінің шығысында Вайкато өзенінің кең аллювиалды жазығы жатыр. Бұл аймақта ылғалды, қоңыржай климат орналасқан, ал жер көбінесе еуропалық қоныс аударушылардың кең табиғи батпақтарды кептіру арқасында пайда болған жайылымдық шаруашылық жерлерімен жабылған, бірақ Нгатеаның оңтүстігіндегі торф күмбезі сияқты кептірілмеген торфты батпақтар да кездеседі. Аймақтың көп бөлігінің халқы кеңінен жайылған Вайкато жазығында шоғырланған, ал жер мал шаруашылығымен, негізінен сүт шаруашылығымен қарқынды түрде өңделеді, бірақ батыс шеттерінде қой шаруашылығы және жүгері сияқты егін дақылдары да өсіріледі. Кембридж аймағында таза қанды жылқы тұқымдарына арналған көптеген шаруашылықтар бар. Те Кауватаның солтүстігінде Жаңа Зеландияның ең жақсы шараптары өндіріледі. Бұл аймақта ондаған шағын, терең емес көлдер орналасқан, олардың ең ірісі – Уайкаре көлі. Шығысқа қарай жер Камай және Мамаку тауларының орманды беткейлеріне қарай көтеріледі. Вайкато өзенінің жоғарғы ағысы аймақтың оңтүстік-шығысындағы бірнеше ірі жасанды көлдердің көмегімен гидроэлектр энергиясын өндіру үшін пайдаланылады. Ең төменгі және ең ерте жасалған көл – Карапиро көлі, қазір әлемдік деңгейдегі ескек есу орталығы ретінде дамыған, онда 2010 жылы әлем чемпионаты өтті. Өзен елдің ең ірі көлінен, Таупо көлінен шығады, оған Орталық платодағы Тонгариро сияқты бірнеше маңызды балық аулау өзендері құяды, бұл өзендер Руапеху тауының шығыс беткейін және оның көршілес тауларын суға батырады. Климаты қоңыржай және жылы, жылдық жауын-шашын мөлшері 1200-1600 мм, ал батыс төбелерінде жауын-шашын көбірек болады. Жаз айларында ауа температурасы 22-28 градусқа жетеді, ал түнгі температура 12-16 градусқа төмендейді. Жазғы құрғақшылықтар он жылда бір рет кездеседі. Қыста ең жоғары температура 10-16 градусқа жетеді, ал ең төменгі температура 0-8 градус аралығында өзгереді. Антициклондық жағдайларда таңғы тұман жиі пайда болады, бірақ күндіз бұл тұман кетеді, аспан ашық және күн шуақты болады. Қысқы антициклон кезінде таңертеңгі мұз да жиі түседі. Ішкі аймақтағы желдің орташа жылдамдығы төмен, себебі батыс және оңтүстік-батыстағы төбелер мен таулар желден қорғайды. Қыста бағытталған жел оңтүстік-батыстан соғады. Вайкатода күн сәулесінің ұзақтығы әлемдік стандарттарға сәйкес өте жоғары, жылына орташа есеппен 2200 сағатқа жетеді, бұл Ұлыбританиядан 40% жоғары. Бұл шөп, егін және сәндік өсімдіктердің тез өсуіне ықпал етеді. Гамильтон Вайкато аймағына Гамильтон қаласының жергілікті басқару аймақтары, Вайкато ауданының оңтүстік бөлігі, Вайпа ауданы, Матамата Пиако ауданының көп бөлігі және Оңтүстік Вайкато ауданы кіреді. Гамильтон Вайкато туризмі сонымен қатар Вайкато ауданының солтүстік бөлігін (Туакау және басқа орталықтар), Солтүстік Корольдік аймақты (Уайтомо және Отороханга аудандары) және Те Ароха ауданын қамтиды. Уайкато аймағының осы шекарадан тыс жерлері көбінесе Темза аймағы және/немесе Хаураки/Коромадель (Уайкато аймағының солтүстік-шығыс бөлігі үшін) және Таупо (өңірдің оңтүстік-шығыс бөлігі үшін) деп аталады.

To the west, the region is bounded by the Tasman Sea. The coastal region is largely rough hill country, known locally as the Hakarimata Range, though it is more gently undulating in the north, closer to the mouth of the Waikato River. The coast is punctured by three large natural harbours: Raglan Harbour, Aotea Harbour, and Kawhia Harbour. The area around Raglan is noted for its volcanic black sand beaches and for its fine surfing conditions at Manu Bay and Ruapuke beach. To the east of the coastal hills lies the broad alluvial plain of the Waikato River. This region has a wet temperate climate, and the land is largely pastoral farmland created by European settlers draining the extensive natural swamps, although it also contains undrained peat swamp such as the peat dome south of Ngatea. It is in the broad undulating Waikato Plains that most of the region's population resides, and the land is intensively farmed with both livestock, mainly dairy cattle but with sheep farming on the hillier west margins, and crops such as maize. The area around Cambridge has many thoroughbred stables. The north of the region around Te Kauwhata produces some of New Zealand's best wines. Dozens of small shallow lakes lie in this area, the largest of which is Lake Waikare. To the east, the land rises towards the forested slopes of the Kaimai and Mamaku Ranges. The upper reaches of the Waikato River are used for hydroelectricity, helped by several large artificial lakes in the region's south east. The lowest and earliest created such lake is Lake Karapiro, now developed as a world class rowing centre, where the world championships were held in 2010. The river flows out of the country's largest lake, Lake Taupō, which is served by several important fishing rivers such as the Tongariro, on the Central Plateau, draining the eastern side of Mount Ruapehu and its neighbours. The climate is mild and temperate with moderate rainfall of 1200–1600mm per annum, with the higher western hills having the most rain. Summers are drier with typical maximum temperatures of 22–28 degrees Celsius and overnight lows of 12 16 degrees. Summer droughts occur one year in ten. Typical winter maxima are 10–16 degrees Celsius, with lows generally ranging from 0 8 degrees. Depressions experience regular morning fog, under anticyclonic conditions, which burns off by late morning to produce many still, clear sunny days. Morning frosts are also common during winter anticyclones. Another distinctive feature is the low average wind speed in the interior basin due to the sheltering influence of the hills and mountains to the west and south west. The prevailing winter wind is from the south west. The Waikato has very high sunshine hours by world standards, averaging 2200 hours per year or about 40% higher than in the UK. This results in rapid growth of grass, crops and ornamental plants. Hamilton Waikato takes in the local government areas of Hamilton City, the southern part of Waikato district, Waipa district, most of Matamata Piako district and the South Waikato district. Hamilton Waikato tourism takes in additionally the northern part of Waikato district (Tuakau and other centres), the northern King Country (Waitomo and Ōtorohanga districts), and the Te Aroha district. The parts of Waikato region beyond these limits are usually identified as Thames Valley and/or Hauraki/Coromandel (for the north eastern part of Waikato region) and Taupō, on the Volcanic or Central Plateau (for the south eastern part of the region).

Демография

Уайкато аймағының ауданы және 2015 жылғы мәліметтер бойынша, халық тығыздығы 1 км²-ге шамамен адамға дейін жетеді. 2018 жылғы Жаңа Зеландия халық санағына сәйкес, Уайкато аймағының халқы 458 202 адамды құрады, бұл 2013 жылғы санақтан 54 561 адамға (13,5%) және 2006 жылғы санақтан 77 379 адамға (20,3%) артты. Аймақта 162 927 шаруашылық бар. Оның ішінде 226 386 ер адам және 231 816 әйел бар, нәтижесінде әйелдерге шаққанда ер адамдардың қатынасы 0,98:1 құрайды. Медианалық жас 37,4 жас (жалпыұлттық көрсеткішпен салыстырғанда 37,4 жас), оның ішінде 15 жасқа дейінгілер 96 765 адамды (21,1%), 15-29 жас аралығындағылар 90 342 адамды (19,7%), 30-64 жас аралығындағылар 198 063 адамды (43,2%) және 65 жастан асқандар 73 032 адамды (15,9%) құрайды. Ұлтаралық құрамында 74,4% еуропалықтар/пакеха, 23,9% маори, 4,5% Тынық мұхиты халықтары, 9,5% азиялықтар және 2,3% басқа ұлтаралық топтар өкілді (жалпы көрсеткіш 100%-дан асып кетеді, себебі адамдар бірнеше ұлтаралық топқа жатуы мүмкін). Шетелде туғандардың үлесі 19,5%-ды құрайды, ал жалпыұлттық көрсеткіш 27,1%-ды құрайды. Дінін ашып айтуға кейбір адамдар қарсы болғанымен, халықтың 50,6%-ы дінсіз, 34,8%-ы христиан, 1,7%-ы индуист, 0,9%-ы мұсылман, 0,8%-ы буддист және 4,1%-ы басқа діндерді ұстанады. 15 жастан асқандардың арасында 67 560 адам (18,7%) бакалавр немесе жоғары академиялық дәрежеге ие, ал 71 901 адамда (19,9%) формальды білімі жоқ. Медианалық табыс 30 400 долларды құрайды, ал жалпыұлттық көрсеткіш 31 800 долларды құрайды. 55 953 адам (15,5%) 70 000 доллардан астам табыс табады, бұл жалпыұлттық көрсеткіштен (17,2%) төмен. 15 жастан асқандардың жұмыс жағдайы бойынша, 176 901 адам (48,9%) толық жұмыспен қамтылған, 53 970 адам (14,9%) жартылай жұмыспен қамтылған, ал 15 660 адам (4,3%) жұмыссыз.

Экономика

Уайкато аймағының ішкі жалпы өнімі (ЖІӨ) 2019 жылдың наурызына дейінгі кезеңде 25,84 млрд NZ$ деп бағаланды, бұл Жаңа Зеландияның ұлттық ЖІӨ-сінің 8,5%-ын құрайды. Осы кезеңде жан басына шаққандағы ЖІӨ 54 128 АҚШ долларына бағаланды. 2018 жылдың наурызына дейінгі кезеңдегі аймақтық ЖІӨ-ге негізгі салалар 3,14 млрд доллар (13,0%) үлес қосты, тауар өндіру салалары 5,70 млрд доллар (23,5%), қызмет көрсету салалары 13,35 млрд доллар (55,0%) және салықтар мен алымдар 2,08 млрд доллар (8,6%) құрады. 2000 мен 2004 жылдар аралығында Уайкато экономикасының өсуі ұлттық орташа көрсеткіштен төмен болды. Бірақ 2004 жылдан 2007 жылға дейін Уайкато аймағының нақты жалпы өңірлік өнімі жылына 5 пайызға өсті, ал ұлттық орташа көрсеткіш 3,2 пайызды құрады. Осы үдемелі өсуді сүт және бизнес-қызметтер салаларының қарқынды дамуына байланыстыруға болады, мұны Жаңа Зеландияның басты халықаралық қақпасы – Окленд қаласына жақын орналасуы жеңілдетті.

Ауыл шаруашылығы

Уайкатоның қолайлы географиясы мен климатын ескеретін болсақ, экономикасы ауыл шаруашылығына, әсіресе сүт өнімдеріне күшті негізделген. Сүт шаруашылығы XIX ғасырдың соңынан бері негізгі ауыл шаруашылығы саласы болып табылады. Уайкато аймағында ХХ ғасырда шағын кооперативтік сүт өнімдері компаниялары кеңінен таралған. ХХ ғасырдың соңына қарай кооперативтік сүт компанияларының бірігуі жиі болды, нәтижесінде 2001 жылы Жаңа Зеландия бойынша сүт кооперативі – Fonterra құрылды. 2007 жылы сүт шаруашылығы мен сүт өнімдерін өңдеудің жалпы үлесі 2 миллиард долларға (13%) жетті, 2014 жылға қарай 2,4 миллиард долларға дейін өсті, бірақ 2016 жылы жұмыс орындарының саны 13 683 (7,6%) ғана болды. Сүт фермаларының көп бөлігі отбасылық меншікте (2016 жылы 4020 ферманың 2608-і), ал иелері көп жағдайда (1412 фермер) жалдамалы жұмыскерлерді (sharemilkers) пайдаланады. 2016 жылы мал басы 351 басқа жуық болды (Уайкатоның жалпы мал саны 1,41 миллион сиыр).

Ірі сүт шаруашылығы саласының болуымен қатар, Уайкатода сүт өнімдерін өңдеу өнеркәсібі де дамыған. Fonterra Te Rapa, Te Awamutu, Hautapu, Waitoa, Tīrau және Lichfield қалаларында сүт өңдеу заводтарын басқарады. Басқа сүт өңдеу заводтарына Tatua Dairy Company компаниясының Tatuanui зауыты және Open Country Dairy компаниясының Horotiu және Waharoa зауыттары жатады. Уайкато аймағында сегіз ірі ет өңдеу комбинаты бар: Horotiu-дегі AFFCO, Hamilton және Morrinsville-дегі Greenlea, Te Aroha және Waitoa-дегі Silver Fern Farms, Te Kuiti-дегі ет өңдеушілер және Universal Beef Packers, сондай-ақ Benneydale-дегі Crusader Meats. Tokoroa-ның оңтүстігіндегі Kinleith зауыты айналасындағы орманнан ағаш өңдеп, қағаз және целлюлоза өндіреді.

Тарих

Еуропалықтар келгенге дейін Вайкато Жаңа Зеландияның Солтүстік/Окленд және Баф-оф-Плентиден кейінгі үшінші ең тығыз қоныстанған аймағы болды. Вайкато рохе (аймағы) Тайнуи конфедерациясының ішіндегі Вайкато және Нгати Тоа сияқты тайпалармен мекенделген. Тайнуи тарихшыларының мәліметінше, шамамен 1450 жылы олар жергілікті тұрғындарды жеңіп, Аратиатия шайқасында толықтай жойды. 1750 және 1842 жылдар аралығында аймаққа басқа маори iwi және хапу конфедерацияларының көптеген шабуылдары жасалды, сондай-ақ көптеген хапу мен iwi арасында ірі көші-қондар орын алды. Жаңа Зеландиядағы ең ірі шайқас 1790-1805 жылдары Охаупо маңында екі бәсекелес хапу одағы арасында болды. Осы тұрақсыз кезеңнің соңында, 1807-1845 жылдар аралығындағы Мылтық соғысы (Musket Wars) Таранакиге, содан кейін Капити аралына көшіп кетуге әкеп соқты. 1840 жылы 44 Вайкато басшысы Вайтанги шартына қол қою үшін Манукау басына және Манукау портына солтүстікке сапар шекті, бұл ресми түрде Вайкато аймағын Жаңа Зеландияның құрамына енгізді. Үш Нгати Маниапото басшысы, үш Нгати Хауа басшысы қол қойды, бірақ көптеген қол қоюшылар Вайкатодан болды. Бас Те Веру Веру қол қоймады, "мүмкін, Вайтанги шарасына қарағанда лайықты емес деп ойлағандықтан". Ерекше жағдай, қол қойылған нұсқа ағылшын тілінде болды. 1840 және 1860 жылдар аралығында Англикан шіркеуінің CMS миссионерлері Вайкато маорилеріне Кихикихи аймағында персик, жүгері және бидай сияқты дақылдарды енгізу арқылы экономикасын өзгертуге көмектесті. Миссионерлер диқандарды алып келіп, маорилерге сегіз ұн тарту диірменін құруға көмектесті. Олар 1857 жылға дейін гүлденді, өйткені 1850 жылдары Оклендтің өсіп келе жатқан нарығына ұнмен қамтамасыз етті және қысқа уақытқа Австралияға экспорттады. Аотеа, Кайтотехе, Каракарики, Кихикихи, Кирикироа, Коханга, Копатауаки, Махое, Мангахаракеке, Мангапапа, Мангареверева, Мангатавири, Матамата па, Маунгакава, Маугатаутари, Мохоаонуи, Отавао, Патетере, Рангатайки, Таупо, Те Копуа, Те Роре, Тиреке, Туакау, Вайтуна, Уайнгароада диірмендер болды. Оклендке және одан жол жүру үшін Пунью өзеніне дейін, Вайпа өзенінің бойымен Вайкато өзеніне дейін баратын жол болды. Вайкато бастарының жанында саяхатшылар шағын Авароа өзеніне кірді. Жазда ваканы Ваиукудағы Манукау портына дейін итеру немесе тарту қажет болды. 1850 жылдары Мауку, Дрюри, Папакура және Отаху елді мекендері арқылы Оклендке шағын бұқалар жолы салынды, немесе вака Манукау арқылы Ихуматаоға (қазіргі Окленд халықаралық әуежайы орналасқан) теңіз жолымен өтуі мүмкін болды. Бұл жолды пайдаланған және негізгі саудагер Маниапото тайпасы болды. Олар Те Авамутудан оңтүстікке қарай Кихикихи мен Рангиаовиадағы құнарлы жерлерді иеленді. Маниапото Оклендке бидай, шәрбалас, картоп және басқа да азық-түліктерді сатты, содан кейін көйлек, қант, темекі және ромды сатып алды. 1856-1857 жылдары Австралиядағы алтын асыру қызулығының аяқталуымен осы өркендеу кезеңі аяқталды, бұл Австралиядан арзан азық-түлік, әсіресе ұн импорттауға мүмкіндік берді. Тіпті 1854-55 жылдардағы өсім кезінде, Вайкато маорилері өсірген, мысалы, Нгати Маниапото азық-түліктері Уайхеке аралы және Темза аймағынан келген азық-түліктермен салыстырғанда Окленд нарығына өте аз мөлшерде жеткізілді. 1855 жылдың басында Нгати Маниапото Оклендке тек 3 каноэ картоп алып келді, бұл Темза аймағынан келген 279 каноэдегі әртүрлі азық-түліктермен салыстырғанда аз болды. Миссионерлер маорилер үшін мектептер де ашты. Бенджамин мен Харриет Эшвелл 1853 жылы Таупириде 6-17 жас аралығындағы 50 маори қызына арналған мектеп ашты. Қыздар 3 жылға дейін мектепте оқып, ағылшын тілінде оқи, жаза және санақ жасай білді. 1863 жылы Майори патшасы қозғалысына қарсы Вайкато науқаны кезінде халықтың саны шамамен 3500 адамды құрады. 1850 жылдардың соңында Маниапото Пакехамен қарым-қатынасына наразылық білдірді. Олар Оклендтегі саудагерлердің өзіне қалай қарағанын айтып наразылық білдірді, бірақ олардың басты наразылығы - үкімет оларға сатқан жері үшін аз төлеп отырғаны еді. Үкімет төлеген орташа баға 6 пенс/акр болды, бірақ ол қоныстанушыларға 10 пенс/акр бағасымен сатылды. Үкімет жерді зерттеу және басқару шығындарын төлеуге тура келетінін айтты, бірақ маорилер үшін бұл әділетсіз болып көрінді. Бірінші маори патшасының билікке келуінен бұрын, ықпалды маорилер арасында көптеген пікірлер болды, мысалы, Вириму Тамихананың әкесі Тажға қолдау көрсетуді, ал Туваретоаның Те Хеухеуі үкіметке қарсы толыққанды соғыс жариялауды жақтады. Бұл көзқарас бастапқыда танымал болған жоқ, өйткені патшалық қозғалыс Тажбен бірлесіп жұмыс істеуді үміттенеді. Маорилер Пакехалардың көптеген балаларының әке болғанына және кейін жоғалып кеткеніне ашуланды. Балалар аналарымен тәрбиеленді және хапулердің жалпы қолдауына ие болды. Джон Горст, білімді үкіметтік агент, 1850 жылдардың соңында Вайкатода көптеген аралас нәсілді балалар бар екенін хабарлады. Алайда, кемінде 7 Пакеха 1842 жылдан бастап Нгати Маниапото тайпасымен сәтті интеграцияланып, маори әйелдеріне үйленді. Ең танымалдары - Уильям Сиранике, ол маңызды үкіметтік агент болды, және француз Луи Хетет, ол сәтті саудагер болды. Олардың аралас нәсілді балалары тайпамен бірге өмір сүрді, ал кейбіреулері жетекші тұлғаларға айналды. Вайкато аймағындағы қақтығыстар мен қылмыстық әрекеттер жағдайды өзгертті. Ықпалды басшылар шарты үкіметке бейбітшілікті сақтауға көмектесуді уәделегенін айтты. Олар үкіметтік судьялар мен соттарды сұрады. Үкімет осы өтініштерді орындауға тырысты, бірақ көптеген жас адамдар осы лауазымдарға үкімет есебінен байып кету мүмкіндігін көріп, өтініш білдірді. Бұл ескі басшыларды ашуландырды, олар күшті маори басшысы Те Верувероның Тамахераға (Оңтүстік Гамилтон) өз жеріне оралып, бақытсыз жас басшыларға бақылау орнатуын қалады. Вайкатоның ерекше тарихы бар, әсіресе Жаңа Зеландияның ерте колониялық кезеңінде маори және еуропалықтар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты. Вайкато 1841-1853 жылдар аралығындағы Жаңа Ульстер және 1853-1876 жылдар аралығындағы Окленд колониялық провинцияларының шегінде болды, бірақ негізінен маори тайпаларының иелігінде болды. 1860 жылдардағы жер соғыстары кезінде Вайкатода Вайкатоға жасалған шапқын деп аталатын бес шайқас болды. Вайкато маорилері (негізінен Нгати Маниапото) алдыңғы Бірінші Таранаки соғысындағы жер дауында Таранаки маорилеріне көмектескені және кейбір Вайкато хапулары үкіметке қарсы патшалық қозғалысын (Kingitanga) құру туралы шешім қабылдағанына жауап ретінде, колониялық үкімет, Ұлыбританиядан келген әскерлердің және Тажға адал Queenite маорилерінің көмегімен, Оклендтің басты елді мекенінен оңтүстікке қарай жылжыды, Вайкатоға шабуыл жасап, Патшалық қозғалысының біріккен хапуларымен шайқасты. 1863 және 1864 жылдары Пукекохе Ист, Тити Хилл, Берттс Фарм, Галлоуэй Редаут, Кири Кири, Мартинс Фарм, Патумахое, Роудс Клиринг, Уильямсон Клиринг, Отау, Камеронтаун, Какарамеа және Вайроа тауларында (барлығы Оклендте), Меремере, Рангирири, Нгаруавахия, Рангиаовиа (Кембриджтен оңтүстік-батысқа қарай), Хайрини Ридж және Оракау (Кихикихиге жақын) шайқастар болды, нәтижесінде Патшалық қозғалысының күштері жеңіліске ұшырады. Ақырында көтерілісші Патшалық қозғалысының күштері Пунью өзенінің оңтүстігіндегі Оңтүстік Вайкатодағы, қазіргі Кинг Кантри деп белгілі аймаққа шегінді, британдықтардан 19 жеңіліске ұшырады. 1925 жылы түсірілген «Ревидің соңғы тұруы» (Rewi's Last Stand) фильмі Оракау қоршауының ойын-сауыққа толы, фантастикалық нұсқасын көрсетті. Майори патшалық қозғалысының штаб-пәтері қазір Нгаруавахиядағы Турангавае Мараеде орналасқан. Соғыс аяқталғаннан және британдық және австралиялық әскерлердің шығарылғаннан кейін, 1866 жылдан кейін аймақ ұзақ экономикалық төмендеуді бастан өткерді. Көптеген маорилер Патшалық елге көшті, ал еуропалық қоныс аударушылар көбірек қызығушылық танытты...

Before the arrival of Europeans, the Waikato contained the third most densely populated part of New Zealand, after Northland/Auckland and the Bay of Plenty. The Waikato rohe (area) was inhabited by iwi (tribes) such as those of the Tainui confederation, including Waikato and Ngāti Toa who conquered the native inhabitants about 1450 according to Tainui historians, finally destroying them at a battle at Aratiatia. Between about 1750 and 1842 the area was subject to a large number of invasions by other Māori iwi and hapu confederations and large scale population migrations took place by a number of hapu and iwi. The largest battle ever fought in New Zealand took place near Ohaupo about 1790–1805, between two competing alliances of hapu. During the latter stages of this volatile period, known as the Musket Wars (1807–1845), conflict led to a migration south to Taranaki and eventually Kapiti Island. In 1840 44 Waikato chiefs travelled north to the Manukau Heads and Manukau Harbour to sign the Treaty of Waitangi, officially making the Waikato area part of New Zealand. Three Ngati Maniapoto chiefs signed, as did three Ngati Haua chiefs but most signatories were Waikato. Chief Te Whero whero did not sign, "probably due to the lack of dignity compared to the Waitangi event". Unusually, the copy signed was in English. Between 1840 and 1860 the CMS missionaries of the Anglican church assisted Waikato Maori in revolutionizing their economy in the Kihikihi area by the introduction of such crops as peaches, maize and wheat. Missionaries brought in millers and helped Maori establish eight flour mills. These flourished until 1857, as they provided flour for the growing Auckland market in the 1850s and for a brief while were exporting to Australia. There were mills at Aotea, Kaitotehe, Karakariki, Kihikihi, Kirikiriroa, Kohanga, Kopatauaki, Mahoe, Mangaharakeke, Mangapapa, Mangarewarewa, Mangatawhiri, Matamata pā, Maungakawa, Maungatautari, Mohoaonui, Otawhao, Patetere, Rangataiki, Taupō, Te Kopua, Te Rore, Tireke, Tuakau, Waitetuna, Whaingaroa

The route used to travel to and from Auckland was by dray to the Puniu stream, along the Waipā River to its junction with the Waikato. Near the Waikato Heads travellers entered the small Awaroa River. During summer it was necessary to push or pull the waka through to the Manukau Harbour at Waiuku. By the 1850s a small bullock track had been established to Auckland via the settlements of Mauku, Drury, Papakura and Otahuhu, or waka could take the sea route across the Manukau to Ihumatao (where Auckland International Airport is now). The main tribe to use this route and the main traders were the Maniapoto tribe. They occupied an area of fertile land south of Te Awamutu at Kihikihi and Rangiaowhia. Maniapoto sold wheat, peaches, potatoes and other food to Auckland and bought back shirts, sugar, tobacco and rum. The boom time ended in 1856–1857 with the end of the Australian gold rush, allowing importing of cheaper food, especially flour, from Australia. Even in the boom time of 1854–55, food grown by Waikato Maori, such as Ngati Maniapoto, was taken to the Auckland market in very small amounts compared to food from the Waiheke Island Thames area. In early 1855 Ngati Maniapoto took only 3 canoes of potatoes to Auckland compared to 279 canoes containing a much wider variety of food from the Thames area. Missionaries had also established schools for Maori. Benjamin and Harriet Ashwell ran a school for 50 Maori girls aged 6–17 at Taupiri in 1853. The girls had been at the school for up to 3 years and could read and write in English and do mental arithmetic. At the time of the Waikato campaign of 1863 against the rebel Māori King Movement forces, the population was estimated by the government at about 3,500 Māori. During the late 1850s Maniapoto in particular become disgruntled in their dealings with Pakeha. They complained about the way they were treated in Auckland by traders but their chief complaint was that the government was underpaying them for land they were selling. The average price paid by government was 6d per acre but it was sold to settlers for 10/ per acre. The government argued that it had to pay for surveying and administration costs but to Maori it seemed unfair. Before the elevation of the first Maori king there was a wide range of opinions among influential Maori with some such as Wirimu Tamihana's father advocating supporting the Crown while Te Heuheu of Tuwharetoa advocated all out war against the government. This view was initially unpopular as the king movement hoped to work alongside the crown. Maori were upset at the number of children that had been fathered by Pakeha, who had then disappeared. The children were left to be raised by their mothers with general hapu support. John Gorst, a well educated government agent, reported significant numbers of half caste children in the Waikato in the late 1850s. However, in the Ngati Maniapoto iwi at least 7 Pakeha integrated successfully with the tribe from 1842, marrying Maori women. The best known are William Searancke, who became an important government agent, and Frenchman Louis Hetet, who became a successful trader. Their half caste children lived with the iwi, and some became leading figures. What tipped the balance was conflict and criminal activity within the Waikato region. Influential chiefs said the treaty had promised the government would help maintain peace. They asked for government magistrates and courts. The government attempted to fulfil these requests but many of the young men who put themselves forward for the positions simply saw that they had an opportunity to get wealthy at the government's expense. This upset the older chiefs, who wanted the strong Maori leader Te Wherowhero to return from Mangere to his lands at Tamahere (South Hamilton) to rein in the out of control young chief magistrates. The Waikato has a prominent history, particularly regarding relationships between Māori and European in early colonial New Zealand. The Waikato was within the defined boundaries of the colonial provinces of New Ulster (1841–1853) and Auckland (1853–1876) but was principally Māori. During the land wars of the 1860s, the Waikato was the scene of five battles in what is referred to as the Invasion of the Waikato. In retaliation for the help Waikato Māori (mainly Ngāti Maniapoto) gave Taranaki Māori in their conflict over land in the earlier First Taranaki War, and the decision by some Waikato hapu to form a separate kingdom – the King Movement or Kingitanga – in opposition to the government, the colonial government, with the help of troops brought from Britain and Queenite Māori loyal to the Crown, pushed south from the main settlement of Auckland, fighting against Waikato raiders in Auckland before venturing into the Waikato to attack the combined hapu of the King Movement. During 1863 and 1864 fighting occurred at Pukekohe East, Titi hill, Burtts Farm, Galloway Redoubt, Kiri Kiri, Martyn's Farm, Patumahoe, Rhodes Clearing, Williamson's Clearing, Otau, Camerontown, Kakaramea and Wairoa ranges (all Auckland), Meremere, Rangiriri, Ngāruawāhia, Rangiaowhia (southwest of Cambridge), Hairini Ridge and Ōrākau (near Kihikihi), all resulting in defeat for the Kingitanga forces. Eventually the rebel King Movement forces pulled back to positions in the area to the south of the Punui River in South Waikato, still known as the King Country, after 19 defeats by the British. Rewi's Last Stand, one of New Zealand's first motion pictures, in 1925, portrayed an entertaining, fictionalized version of the Ōrākau siege. The headquarters of the Māori King Movement are now at Turangawaewae Marae at Ngāruawāhia. After the end of the war and the withdrawal of British and Australian troops, the region experienced a long period of economic recession after 1866. Most Maori had moved to the King Country and European settlers were more attracted to the South Island with its large gold discovery in Otago and the more easily farmed Canterbury Plains. The Waikato had poor land access and was not suitable for sheep farming which dominated livestock production in New Zealand until the 1890s invention of refrigeration. Dairying and the completion of the main trunk railway line at the turn of the century lead to a small, steady increase in population. After 1900, dairy production in the Waikato continued to grow, exporting butter and cheese mainly to Britain.

Жергілікті билік тарихы

1907 жылы болған ірі су тасқынынан кейін 1911 жылы Вайкато өзені басқармасы құрылды. Алайда, 1921 жылы ол тиімсіз деп есептелді және жұмысын тоқтатты, бірақ 1933 жылы оны алмастыру қажеттігі қарастырылды. 1946 жылы Хаураки су жинау басқармасы құрылды. 1988 жылғы Жұмыс және даму министрлігін тарату туралы заң WVA-ны осы жұмыстың үстінде қалдырды және ол Вайкато су жинау басқармасы болды. Вайкато Біріккен Кеңесі 1974 жылғы Жергілікті өзін-өкіметтік туралы заң бойынша құрылды, бірақ наразылықтарға байланысты Темз/Коромадель ауданы кірмеді, ал қалған бөлігі аймақтың қазіргі аумағын қамтыды. Ол 1977 жылғы Қала және елді мекендерді жоспарлау туралы заңға сәйкес құрылды.

1989 жылдың 1 қарашасында 40 бұрынғы органнан Вайкато облыстық кеңесі құрылды: 12 зиянды өсімдіктер басқармасы, 11 зиянкестерді жою кеңесі және 12 суару басқармасы. 2010 жылдың 1 қарашасынан бастап Environment Waikato Франклин ауданының оңтүстік бөліктерін қабылдады. Бұл «Environment Waikato» деп аталатын жалғыз заң болып көрінеді, ол «Төлемдерді бақылау тобы» 2010 жылғы сайлауда орындықтардың шамамен жартысын жеңгеннен кейін ресми атауы болды.

Саясат

2010 жылғы жергілікті билік сайлауында Уайкато аймағы елі бойынша ең төмен дауыс беру деңгейін көрсетті. Одан бері қатысу пайызы одан да төмендеді. Council2010201320162019Таупо ауданы54.848.550.252.2Уайтомо ауданы49.043.638.452.7Роторуа ауданы43.443.845.945.2Темс Коромандель ауданы43.837.838.040.3Хаураки ауданы42.840.444.248.8Матамата Пиако ауданы42.144.824.151.9Оңтүстік Вайкато ауданы39.141.544.436.6Уайпа ауданы41.839.638.735.7Отороханга ауданы36.450.625.145.1Гамильтон қаласы37.838.333.639.4Уайкато ауданы34.331.630.634.4Ұлттық дауыс беруге қатысу %49.041.342.041.7Уайкато аймағы57.239.244.044.1

Адамдар

Вайкато халқы Mooloo лақап атын өздеріне немесе өз аймағына қатысты, әсіресе спорттық жарыстарда қолданады. Бұл сөз алғаш рет Вайкато провинциясының регби командасына қолданылған болуы мүмкін. Оның пайда болуы парадтарда, қоғамдық шараларда және спорттық ойындарда, әсіресе регбиде пайдаланылған, сүт сауған сиыр бейнесіндегі пантомималық талисманмен байланысты, бұл аймақ үшін сүт өнеркәсібінің маңыздылығын көрсетеді. Вайкатода "Chiefs Super Rugby" командасы мен "Waikato Mitre 10 Cup" регби командасы Вайкато стадионында, ал "Northern Districts Knights" командасы Седдон паркіндегі отандық крикеттен өнер көрсетеді.