Жеміс түрлері: ботаникалық жаңғақтар және олардың жіктелуі

Кіріспе

Ботаникада құрғақ, ажырамайтын жемістердің бір түрі.

Жаңғақ – қабығы қатты немесе кедір-бұдыр болып келетін, ішіндегі жеуге жарамды тұқымын қорғайтын жеміс. Күнделікті қолданыста және аспаздық мағынада түрлі құрғақ тұқымдар жаңғақ деп аталады, бірақ ботаникалық тұрғыдан алғанда "жаңғақ" термині қабықтың тұқымды шығару үшін ашылмауына (ажырамайтын) сілтеме жасайды. Көптеген тұқымдар қабығынан өздігінен босатылатын жемістерден алынады, бірақ бұл жаңғақ, каштан және емен жаңғағы сияқты жаңғақтарға тән емес. Олардың қабық қабырғалары қатты болып келеді және күрделі жұмыртқадан пайда болады. Терминнің жалпы және бастапқы қолданылуы шектеулі емес, сондықтан көптеген жаңғақтар (аспаздық мағынада), мысалы, бадам, фисташка және бразилия жаңғағы ботаникалық тұрғыдан жаңғаққа жатпайды. Көбінесе, кез келген қатты қабықты, жеуге жарамды тұқымды жаңғақ деп атайды. Жаңғақ – энергияға толы және қоректік заттарға бай тағамдық көз.

Анықтама

Тұқым – өсімдіктің пісіп жетілген, ұрықтандырылған жұмыртқасы; ол үш бөліктен тұрады: жаңа өсімдікке айналатын эмбрион, эмбрионға арналған сақталған қоректік заттар және қорғаныш тұқым қабығы. Ботаникалық тұрғыдан алғанда, жаңғақ – синкарпоздық гинециумнан дамыған, ағаш тәрізді перикарпы бар жеміс. Жаңғақтар кейде гүлдің тостағанша жапырақтарынан құралған қаптамаға (involucre) еніп орналасады. Қаптама жаңғақтың түріне байланысты қабыршақты, тікенді, жапырақты немесе түтікшелі болуы мүмкін. Көптеген жаңғақтар төменгі жұмыртқалықтан (flower) пайда болатын пестильдерден шығады және піскен кезде ашылмайды (indehiscent). Нағыз жаңғақтар, мысалы, фагальдар отрядының кейбір өсімдіктер тұқымдастарынан алынады. Оларға Fagaceae тұқымдасына жататын бук (Fagus), каштан (Castanea), емен (Quercus), тас емен (Lithocarpus) және таноак (Notholithocarpus), сондай-ақ Betulaceae тұқымдасына жататын лебіз (Corylus), фильберт (Corylus) және мүйізді бұлақ (Carpinus) жатады. Сондай-ақ, жаңғақ ретінде кеңінен танылған құрғақ дрюпалар бар, олардың ішінде пекан (Carya illinoensis), бадам (Prunus amygdalus), макадамия (Macadamia integrifolia), шамшаң (Aleurites moluccanus) және су калтропы (Trapa bicornis) кіреді. Дрюпа – бұл экзокарп немесе қабығынан және мезокарп немесе етінен тұратын сыртқы етті бөлігі бар, оның ішінде тұқым (ядро) орналасқан эндокарп, яғни бір шұңқыр немесе тас бар жеміс. Құрғақ дрюпада сыртқы бөліктері кептіріледі, ал қалған қабық жұмыртқалық қабырғасының немесе перикарптың бөлігі болып табылады, ал тұқымды қоршап тұрған қатты ішкі қабырға перикарптың ішкі бөлігін көрсетеді (басқаша айтқанда, тасқұрттардың оогонийін білдіретін термин). Ботаникада "жаңғақша" термині пиренаны немесе пиренды сипаттау үшін қолданылуы мүмкін, бұл дрюпаның ядросы сияқты тас қабатпен жабылған тұқым. Жалғыз (Juglandaceae) жаңғақтары мен гикорилерінің жемістерін жіктеу қиын. Олар кейбір анықтамалар бойынша жаңғақтарға жатса, оларды дрюпа тәрізді жаңғақтар деп те атайды. Күнделікті қолданыста "ағаш жаңғағы" – аты айтып тұрғандай, ағаштан алынған кез келген жаңғақ. Бұл көбінесе тағамдық аллергиялармен байланысты: біреулер арахиске (ағаш жаңғағы емес, бұршақтар отбасынан) аллергиялық болуы мүмкін, ал екіншілері ағаштарда өсетін жаңғақтардың кең ауқымына аллергиялық болуы мүмкін.

A seed is the mature fertilised ovule of a plant; it consists of three parts, the embryo which will develop into a new plant, stored food for the embryo, and a protective seed coat. Botanically, a nut is a fruit with a woody pericarp developing from a syncarpous gynoecium. Nuts may be contained in an involucre, a cup shaped structure formed from the flower bracts. The involucre may be scaly, spiny, leafy or tubular, depending on the species of nut. Most nuts come from the pistils with inferior ovaries (see flower) and all are indehiscent (not opening at maturity). True nuts are produced, for example, by some plant families of the order Fagales. These include beech (Fagus), chestnut (Castanea), oak (Quercus), stone oak (Lithocarpus) and tanoak (Notholithocarpus) in the family Fagaceae, as well as hazel, filbert (Corylus) and hornbeam (Carpinus) in the family Betulaceae. Also widely known as nuts are dry drupes, which include pecans (Carya illinoensis), almonds (Prunus amygdalus), macadamia (Macadamia integrifolia), candlenut (Aleurites moluccanus) and the water caltrop (Trapa bicornis). A drupe is an indehiscent fruit that has an outer fleshy part consisting of the exocarp, or skin, and mesocarp, or flesh, which surround a single pit or stone, the endocarp with a seed (kernel) inside. In a dry drupe, the outer parts dry up and the remaining husk is part of the ovary wall or pericarp, and the hard inner wall surrounding the seed represents the inner part of the pericarp. a term otherwise referring to the oogonium of stoneworts). In botany, the term "nutlet" can be used to describe a pyrena or pyrene, which is a seed covered by a stony layer, such as the kernel of a drupe. Walnuts and hickories (Juglandaceae) have fruits that are difficult to classify. They are considered to be nuts under some definitions but are also referred to as drupaceous nuts. In common use, a "tree nut" is, as the name implies, any nut coming from a tree. This most often comes up regarding food allergies; a person may be allergic specifically to peanuts (which are not tree nuts but legumes), whereas others may be allergic to the wider range of nuts that grow on trees.

Тамақ

Жаңғақтар жаңа өсімдіктің өсуіне қажетті түрлі қоректік заттарды қамтиды. Майлардың көп бөлігі қанықпаған, және жаңғақтар маңызды омега-3 май қышқылдарының көзі болып табылады. Салауатты адам диетасының бір бөлігі ретінде, жаңғақтардағы түрлі қоректік заттарды ұзақ мерзімді тұтыну жүрек-қан тамыр ауруларының қаупін азайтуға, қан холестеринінің деңгейін төмендетуге және барлық себептерге байланысты өлім-жітімді төмендетуге көмектеседі. Кесте төрт қабықталмаған тұқымдағы әртүрлі қоректік заттардың пайызын көрсетеді. Атауы Протеин Жалпы май Толыққан май Көп қанықпаған май Бір қанықпаған май Көмірсу Бадам 21.26 50.64 3.881 12.214 32.155 28.1 Жас жалқын 15.23 65.21 6.126 47.174 8.933 19.56 Жер жемісі 23.68 49.66 6.893 15.694 24.64 26.66 Фисташка 20.61 44.44 5.44 13.455 23.319 34.95

Зерттеу

Жаңғақтарды тұтынудың кейбір аурулар, мысалы, жүрек-қан тамырлары аурулары мен қатерлі ісіктердің қаупін азайтумен байланысты емеуін анықтау үшін алдын ала зерттеулер жүргізілуде. 2014 жылғы шолу күніне бір немесе бірнеше порция жаңғақ немесе жаңғақ майы тұтынудың ишемиялық жүрек ауруы, жалпы жүрек-қан тамырлары аурулары, әйелдердегі инсульт және барлық себептерден болатын өлім-жітімнің төмендеуімен байланысты екенін көрсетті. 2022 жылғы шолу осы нәтижелерді растады және барлық себептерден болатын өлім-жітімнің 22%-ға төмендегенін анықтады.