Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Стефан Дабиша (; Dabiša István; 8 қыркүйекте 1395 жылы қайтыс болды) – Котроманич әулетінің мүшесі, 1391 жылдың наурызынан өліміне дейін Босния королі болды. Алғашқы король Твртко I-нің орнын басуға сайланған Дабиша бастапқыда Босния Корольдігінің тұтастығын сақтады. Ол Венгрияға, Неапольге және тіпті Осман түріктеріне қарсы сәтті қарсылық көрсетті. Дегенмен, оның билігінің соңғы кезеңінде босниялық саудагерлердің (магнаттардың) ықпалы артып, Боснияның аумағы мен беделі едәуір төмендеді.
Stephen Dabiša (; Dabiša István; died on 8 September 1395) was as a member of the Kotromanić dynasty who reigned as King of Bosnia from March 1391 until his death. Elected to succeed the first king, Tvrtko I, Dabiša at first maintained the integrity of the Kingdom of Bosnia. He successfully resisted Hungary, Naples, and even Ottoman Turks. The latter part of his reign, however, saw the ascent of magnates and considerable loss of Bosnia's territory and influence.
Өмірбаян
Дәбишаның қалған Котроманич отбасымен қарым-қатынасы белгісіз. Бір хатта Дәбиша өзін 1353 жылы Босния баніне айналған Твертко І-нің кіші інісі деп атаған, бірақ бұл әдеби тілде айтылған болуы мүмкін. 16 ғасырдағы Рагусалық жазбагер Мавро Орбинидің еңбектерінің ықпалымен, қазіргі тарихнама Дәбишаны Твертконың әкесі Владиславтың інісі Нинославтың заңсыз ұлы деп есептейді. Орбинидің сөзіне қарағанда, Дәбиша Неретва жупасын (Жоғарғы Неретва және Конжиц қаласының аймағына сәйкес) басқарды және Твертконың ағасы Вукты қолдап, 1366 жылы Твертконың тақтан түсуіне себеп болған көтеріліске қатысты. Алайда, Дәбиша Орбини есімдерін атаған көтерілісшілердің ішінде, сол көтеріліс туралы замандас жазбаларында есімі кездеспейтін жалғыз адам. Твертко 1367 жылы жеңіске жетіп, Дәбишаны елден қуды және оның жерлерін қайтарып алды. Дәбиша келесі екі онжылдықты танылмастан өткізді, ал Твертко 1377 жылы Босния патшасы болып жарияланды.
Dabiša's relationship with the rest of the Kotromanić family is uncertain. In a letter, Dabiša called himself younger brother of Tvrtko I, who became Ban of Bosnia in 1353, but this should not be taken literally. Influenced by the writings of the 16th century Ragusan chronicler Mavro Orbini, modern historiography usually describes Dabiša as the illegitimate son of Ninoslav, who was the brother of Tvrtko's father Vladislav. According to Orbini, Dabiša ruled the župa (county) of Neretva (corresponding to the area around the Upper Neretva and the town of Konjic) and, supporting Tvrtko's brother Vuk, took part in the rebellion that led to the deposition of Tvrtko in 1366. Dabiša, however, is the only rebel mentioned by Orbini whose name does not appear in contemporary accounts of the uprising. Tvrtko prevailed in 1367 and banished Dabiša, revoking his lands. Dabiša spent the following two decades in obscurity, while Tvrtko had himself crowned King of Bosnia in 1377.
Сайлау және алғашқы табысы
Дәбиша 1380-ші жылдардың соңында патша Твертко I-мен қарым-қатынасын жақсартқан сияқты, себебі ол 1390 жылғы маусымда Сутжескадағы патша сарайында тіркелген. Твертконың 1391 жылғы 10 наурызда күрт қайтыс болуынан кейін, Дәбиша русагтар тарапынан патша сайланды. Ол дереу көршілес Венеция және Рагуза республикаларының билігін хабардар етті, олар оның таққа отыруын тиісінше 1 және 15 маусымда мойындады, сондай-ақ Венгрияның патшасы Сигизмунд пен Неапольдің Ладислав патшаларына да хабарлады. Дәбиша өзінің ізашарының қадамын басып, патшалық есімді Степан деп қабылдады. Билеушілігінің алғашқы жылдарында Дәбиша Твертконың Босния Корольдігінің тұтастығын сәтті сақтап қалды, оған Боснияның өзі ғана емес, сонымен қатар Хорватияның өзі, Далмация, Захлумия және Рашка да кірді. Бұл екі аймақ Венгрия королі Сигизмунд пен королева Мариядан бағындырылған еді, ал Рагуза Республикасының далматин қалаларын Венгрия Корольдігіне қайтаруға көндіруге жасаған алғашқы тың бастамалары сәтсіз аяқталды. Сигизмунд пен Мария Далмацияға және жалпы венгр жерлеріне талап етуші жалғыз адамдар емес еді. Дәбишаның өзінің Венгрия тағына үміткерлігін бұрынғыдай тиімді қолдамағанын айтқан Неаполь патшасы Ладислав Далмация мен Хорватияға өз талаптарын күштендіре бастады. Твертко бұл жерлерді өз билігіне қосып алғанда Ладиславты қолдауға уәде берген еді. Дегенмен, Дәбиша Ладиславтың Сигизмундқа қарсы күресінде оның жағында болды. Твертко I-ден Дәбиша Венгрия патшасының аділетсіздігін де мұра етті, ол Тверткодан жоғалған аумақтарды қайтаруға ұмтылды. Сигизмундтың Боснияға қарсы соғысын крест жорығы деп жариялау ниеті Папа Бонифаций IX-тың келісімін алды. Дәбиша Рим католигі болғанмен, оның корольдігінің маңызды бөлігі Босния шіркеуінің және Серб православие шіркеуінің жаттарынан тұрды, олар Сигизмундтың Бонифацийға жолдаған хатында тиісінше "еретиктер мен діннен шыққандар" деп айтылған. Бұл жоспарланған шабуылдың нәтижесі қалай болғаны белгісіз. 1392 жылдың көктемінде Дәбишаның әскері Осман түріктерінің шабуылын жеңіп, Твертконың Билеча шайқасындағы жеңісін еске түсірді. Бір жыл ішінде Дәбиша мен Сигизмунд бітімге келді.
Dabiša appears to have mended his relations with King Tvrtko I in the late 1380s, as he is recorded at royal court in Sutjeska in June 1390. Under unclear circumstances following Tvrtko's sudden death on 10 March 1391, Dabiša was elected king by the rusag. He immediately notified the authorities of the neighbouring republics of Venice and Ragusa, which recognized his accession on 1 and 15 June respectively, as well as the kings Sigismund of Hungary and Ladislaus of Naples. Following in his predecessor's footsteps, Dabiša took up using the royal name Stephen. In the first years of his reign, Dabiša successfully maintained the integrity of Tvrtko's Kingdom of Bosnia, which included not only Bosnia proper, but also Croatia proper, Dalmatia, Zachlumia, and Rascia. The former two had been conquered from King Sigismund and Queen Mary of Hungary, and the Republic of Ragusa's immediate attempts to convince the Dalmatian cities to return to the fold of the Hungarian Crown ended in failure. Sigismund and Mary were not the only one claiming Dalmatia or the Hungarian lands in general. Insisting that Dabiša did not support his bid for the Hungarian throne as effectively as his predecessor had, King Ladislaus of Naples started to enforce his own claim to Dalmatia and Croatia. Tvrtko I had professed to support Ladislaus when he expanded his realm to include those lands. Dabiša nevertheless remained at Ladislaus' side in his struggle against Sigismund. From Tvrtko I, Dabiša also inherited the hostility of the Hungarian king, who strived to recover the territories lost to Tvrtko. Sigismund's wish to have his war against Bosnia equated to a crusade obtained Pope Boniface IX's approval. Dabiša was Roman Catholic, but a substantial population of his kingdom consisted of adherents of the Bosnian Church and the Serbian Orthodox Church, branded "heretics and schismatics" respectively in Sigismund's letter to Boniface. It is not known what came about this planned offensive. In the spring of 1392, Dabiša's troops defeated an Ottoman Turkish incursion, reminiscing Tvrtko's victory at the Battle of Bileća. Within a year, Dabiša and Sigismund had agreed to a truce.
Қалпына келу белгілері
Твертко I-нің қайтысынан кейін Босния Корольдігі көрші мемлекеттер арасындағы беделін сақтап тұрғанмен, Дәбишаның билігі тұсында мемлекет ішіндегі жағдай нашарлай бастады. Аристократия күшейіп, алғаш рет корольге тәуелсіз әрекет етті, бұл Захлюмиандық Санковичтер әулетінен басталды. Дәбиша Санковичтердің билеуін шектеді, бірақ бұл үрдіс қайтарылмайтын болды және нәтижесінде корольдік билігі әлсіреп қалды. Хорватияны Босния тағының атынан басқарып, венгрлік талаптарға қарсы тұрған корольдіктің ірі магнаты Хрвое Вукчич Хрватинич Зигизмунд пен Мариямен келісімге келді, бірақ Дәбишаға адал болды. Дәбиша және оның басқа вассалдары да Зигизмундпен келісімге жақындады, және екі корольдің 1393 жылдың мамырында Джаково келісіміне қол қоятыны күтілді. Бірақ кездесу өте жоқ. 1394 жылдың маусымында король Дәбиша Ладиславтың ынталы қолдаушысы және Зигизмундтың жауы Иоанн Хорватпен ашық қақтығысқа түсті. Ол Хорваттың билігіндегі Омиш қаласын қоршауға Брач, Хвар және Корчула аралдарынан әскер шақыртты. Сәуір айынан бері әскер жинап келген Зигизмунд осы келіспеушілікті пайдаланды. Добор шайқасында Иоанн Хорват жеңіліп, өлімге кесілді, сондай-ақ Зигизмундтың әскері Босна өзені бойындағы осы аттас қаланы қиратты. Одан кейін Дәбиша қаланың қираған орындарына жақын лагерьде Зигизмундқа бағынды. Ол Хорватия мен Далмацияны венгр короліне өткізіп, вассалдарымен келісім бойынша оны феодалдық билеушісі ретінде мойындады, сондай-ақ Босния тағының мұрагері деп тағайындады. Дәбишаның мұндай қатал шарттарға келісуіне не себеп болғаны белгісіз. Қайтарымда, 1394 жылдың шілдесінде жасалған шарттан көрініп тұрғандай, Зигизмунд Дәбишаны жоғары дәрежелі венгр шенеуніктерінің қатарына қосып, оны Сомоги іспаны (графы) етіп тағайындады.
While the Kingdom of Bosnia retained its standing among neighbouring states in the immediate aftermath of Tvrtko I's death, it was already during Dabiša's reign that conditions within the state started deteriorating. The nobility grew stronger and for the first time acted independently of the king, starting with the Zachlumian Sanković noble family. Dabiša curbed the Sanković power, but the trend was irreversible and eventually led to the weakening of the royal authority. Hrvoje Vukčić Hrvatinić, the kingdom's leading magnate, who governed Croatia on behalf of the Bosnian crown and in defiance of Hungarian claims, came into agreement with Sigismund and Mary but remained loyal to Dabiša. Dabiša and his other vassals were coming closer to an agreement with Sigismund as well, and the two kings were expected to make the Compromise of Đakovo in May 1393. In the end, the meeting did not take place. By June 1394, King Dabiša was in open conflict with John Horvat, a fervent supporter of Ladislaus and enemy of Sigismund. He ordered that men from his islands of Brač, Hvar, and Korčula assist in the siege of Omiš, a city ruled by Horvat. Sigismund, who had been amassing an army since April, took advantage of the discord. The Battle of Dobor saw John Horvat's defeat and execution as well as destruction of the eponymous town on the river Bosna by Sigismund's troops. Soon thereafter, in a camp near the ruins of the town, Dabiša submitted to Sigismund. He resigned Croatia and Dalmatia to the Hungarian king and, with the agreement of his vassals, recognized him as his feudal overlord as well as heir designate to the Bosnian throne. It is not clear what prompted Dabiša to agree to such harsh terms. In return, as evident from a treaty issued in July 1394, Sigismund included Dabiša among the highest ranking Hungarian officials and named him ispán (count) of Somogy.
Өлім және мұра
Дабишадан кейін Зигизмундты патша ретінде мойындау туралы келісім, оның сол кезде едәуір еңбек еткенін көрсетеді. Шындығында, 1395 жылдың басында Дабиша патшаның денсаулығы нашарлады. Наурыз айының соңында Захлумиядағы Бишчеден хат жазып, Рагуза билігінен дәрігер шақыруды сұрады. Келесі айда Сутжескада ол өзінің қызы Станаға Велячи селосын, Заклюмия аймағындағы, беру туралы жарлық шығарды. Стананың қызы Владика дворян Юрай Радиоевичке үйленді. 1395 жылдың 8 қыркүйегінде қайтыс болды. Бастапқыда Зигизмундпен келісімге келгенімен, Дабишаның жесірі Хелен, магнаттардың қолдауымен таққа отыруға қол жеткізді. Сәтті бастамаға қарамастан, Дабишаның билеуі Босния патшалығының құлдырау белгілерін көрсетіп аяқталды. Твертконың ұлы мұрасының көп бөлігі 1394 жылдың жазында жоғалды, ал мемлекет бұрынғы шекараларына оралды. Дабиша Босния мемлекетін Венгрияға бұрынғыдан да тәуелді қалдырды, ал Балқандағы патшалықтың беделі төмендеді.
The agreement to recognize Sigismund as king following Dabiša indicates that the latter was by then of advanced age. Indeed, King Dabiša's health deteriorated in early 1395. At the end of March, writing from Bišće in Zachlumia, Dabiša requested that Ragusan authorities send a physician. The following month, in Sutjeska, he issued a charter granting the Zachlumian village of Veljaci to his daughter Stana, whose daughter Vladika was married to the nobleman Juraj Radivojević. He died on 8 September 1395. Despite initially consenting to his agreement with Sigismund, it was Dabiša's widow, Helen, who succeeded in ascending the throne with the support of the magnates. Despite an auspicious start, Dabiša's reign ended with the Kingdom of Bosnia displaying first signs of decay. Much of Tvrtko's extraordinary legacy was lost in the summer of 1394, and the state resumed its previous boundaries. Dabiša left the Bosnian state more dependent on Hungary than ever before, and the kingdom's influence in the Balkans waned.