Кіріспе

Стефан Дабиша (; Dabiša István; 8 қыркүйекте 1395 жылы қайтыс болды) – Котроманич әулетінің мүшесі, 1391 жылдың наурызынан өліміне дейін Босния королі болды. Алғашқы король Твртко I-нің орнын басуға сайланған Дабиша бастапқыда Босния Корольдігінің тұтастығын сақтады. Ол Венгрияға, Неапольге және тіпті Осман түріктеріне қарсы сәтті қарсылық көрсетті. Дегенмен, оның билігінің соңғы кезеңінде босниялық саудагерлердің (магнаттардың) ықпалы артып, Боснияның аумағы мен беделі едәуір төмендеді.

Өмірбаян

Дәбишаның қалған Котроманич отбасымен қарым-қатынасы белгісіз. Бір хатта Дәбиша өзін 1353 жылы Босния баніне айналған Твертко І-нің кіші інісі деп атаған, бірақ бұл әдеби тілде айтылған болуы мүмкін. 16 ғасырдағы Рагусалық жазбагер Мавро Орбинидің еңбектерінің ықпалымен, қазіргі тарихнама Дәбишаны Твертконың әкесі Владиславтың інісі Нинославтың заңсыз ұлы деп есептейді. Орбинидің сөзіне қарағанда, Дәбиша Неретва жупасын (Жоғарғы Неретва және Конжиц қаласының аймағына сәйкес) басқарды және Твертконың ағасы Вукты қолдап, 1366 жылы Твертконың тақтан түсуіне себеп болған көтеріліске қатысты. Алайда, Дәбиша Орбини есімдерін атаған көтерілісшілердің ішінде, сол көтеріліс туралы замандас жазбаларында есімі кездеспейтін жалғыз адам. Твертко 1367 жылы жеңіске жетіп, Дәбишаны елден қуды және оның жерлерін қайтарып алды. Дәбиша келесі екі онжылдықты танылмастан өткізді, ал Твертко 1377 жылы Босния патшасы болып жарияланды.

Сайлау және алғашқы табысы

Дәбиша 1380-ші жылдардың соңында патша Твертко I-мен қарым-қатынасын жақсартқан сияқты, себебі ол 1390 жылғы маусымда Сутжескадағы патша сарайында тіркелген. Твертконың 1391 жылғы 10 наурызда күрт қайтыс болуынан кейін, Дәбиша русагтар тарапынан патша сайланды. Ол дереу көршілес Венеция және Рагуза республикаларының билігін хабардар етті, олар оның таққа отыруын тиісінше 1 және 15 маусымда мойындады, сондай-ақ Венгрияның патшасы Сигизмунд пен Неапольдің Ладислав патшаларына да хабарлады. Дәбиша өзінің ізашарының қадамын басып, патшалық есімді Степан деп қабылдады. Билеушілігінің алғашқы жылдарында Дәбиша Твертконың Босния Корольдігінің тұтастығын сәтті сақтап қалды, оған Боснияның өзі ғана емес, сонымен қатар Хорватияның өзі, Далмация, Захлумия және Рашка да кірді. Бұл екі аймақ Венгрия королі Сигизмунд пен королева Мариядан бағындырылған еді, ал Рагуза Республикасының далматин қалаларын Венгрия Корольдігіне қайтаруға көндіруге жасаған алғашқы тың бастамалары сәтсіз аяқталды. Сигизмунд пен Мария Далмацияға және жалпы венгр жерлеріне талап етуші жалғыз адамдар емес еді. Дәбишаның өзінің Венгрия тағына үміткерлігін бұрынғыдай тиімді қолдамағанын айтқан Неаполь патшасы Ладислав Далмация мен Хорватияға өз талаптарын күштендіре бастады. Твертко бұл жерлерді өз билігіне қосып алғанда Ладиславты қолдауға уәде берген еді. Дегенмен, Дәбиша Ладиславтың Сигизмундқа қарсы күресінде оның жағында болды. Твертко I-ден Дәбиша Венгрия патшасының аділетсіздігін де мұра етті, ол Тверткодан жоғалған аумақтарды қайтаруға ұмтылды. Сигизмундтың Боснияға қарсы соғысын крест жорығы деп жариялау ниеті Папа Бонифаций IX-тың келісімін алды. Дәбиша Рим католигі болғанмен, оның корольдігінің маңызды бөлігі Босния шіркеуінің және Серб православие шіркеуінің жаттарынан тұрды, олар Сигизмундтың Бонифацийға жолдаған хатында тиісінше "еретиктер мен діннен шыққандар" деп айтылған. Бұл жоспарланған шабуылдың нәтижесі қалай болғаны белгісіз. 1392 жылдың көктемінде Дәбишаның әскері Осман түріктерінің шабуылын жеңіп, Твертконың Билеча шайқасындағы жеңісін еске түсірді. Бір жыл ішінде Дәбиша мен Сигизмунд бітімге келді.

Қалпына келу белгілері

Твертко I-нің қайтысынан кейін Босния Корольдігі көрші мемлекеттер арасындағы беделін сақтап тұрғанмен, Дәбишаның билігі тұсында мемлекет ішіндегі жағдай нашарлай бастады. Аристократия күшейіп, алғаш рет корольге тәуелсіз әрекет етті, бұл Захлюмиандық Санковичтер әулетінен басталды. Дәбиша Санковичтердің билеуін шектеді, бірақ бұл үрдіс қайтарылмайтын болды және нәтижесінде корольдік билігі әлсіреп қалды. Хорватияны Босния тағының атынан басқарып, венгрлік талаптарға қарсы тұрған корольдіктің ірі магнаты Хрвое Вукчич Хрватинич Зигизмунд пен Мариямен келісімге келді, бірақ Дәбишаға адал болды. Дәбиша және оның басқа вассалдары да Зигизмундпен келісімге жақындады, және екі корольдің 1393 жылдың мамырында Джаково келісіміне қол қоятыны күтілді. Бірақ кездесу өте жоқ. 1394 жылдың маусымында король Дәбиша Ладиславтың ынталы қолдаушысы және Зигизмундтың жауы Иоанн Хорватпен ашық қақтығысқа түсті. Ол Хорваттың билігіндегі Омиш қаласын қоршауға Брач, Хвар және Корчула аралдарынан әскер шақыртты. Сәуір айынан бері әскер жинап келген Зигизмунд осы келіспеушілікті пайдаланды. Добор шайқасында Иоанн Хорват жеңіліп, өлімге кесілді, сондай-ақ Зигизмундтың әскері Босна өзені бойындағы осы аттас қаланы қиратты. Одан кейін Дәбиша қаланың қираған орындарына жақын лагерьде Зигизмундқа бағынды. Ол Хорватия мен Далмацияны венгр короліне өткізіп, вассалдарымен келісім бойынша оны феодалдық билеушісі ретінде мойындады, сондай-ақ Босния тағының мұрагері деп тағайындады. Дәбишаның мұндай қатал шарттарға келісуіне не себеп болғаны белгісіз. Қайтарымда, 1394 жылдың шілдесінде жасалған шарттан көрініп тұрғандай, Зигизмунд Дәбишаны жоғары дәрежелі венгр шенеуніктерінің қатарына қосып, оны Сомоги іспаны (графы) етіп тағайындады.

Өлім және мұра

Дабишадан кейін Зигизмундты патша ретінде мойындау туралы келісім, оның сол кезде едәуір еңбек еткенін көрсетеді. Шындығында, 1395 жылдың басында Дабиша патшаның денсаулығы нашарлады. Наурыз айының соңында Захлумиядағы Бишчеден хат жазып, Рагуза билігінен дәрігер шақыруды сұрады. Келесі айда Сутжескада ол өзінің қызы Станаға Велячи селосын, Заклюмия аймағындағы, беру туралы жарлық шығарды. Стананың қызы Владика дворян Юрай Радиоевичке үйленді. 1395 жылдың 8 қыркүйегінде қайтыс болды. Бастапқыда Зигизмундпен келісімге келгенімен, Дабишаның жесірі Хелен, магнаттардың қолдауымен таққа отыруға қол жеткізді. Сәтті бастамаға қарамастан, Дабишаның билеуі Босния патшалығының құлдырау белгілерін көрсетіп аяқталды. Твертконың ұлы мұрасының көп бөлігі 1394 жылдың жазында жоғалды, ал мемлекет бұрынғы шекараларына оралды. Дабиша Босния мемлекетін Венгрияға бұрынғыдан да тәуелді қалдырды, ал Балқандағы патшалықтың беделі төмендеді.