Кіріспе

Норвегиялық ірімшік

Бруност – сүт сарысуы, сүт және/немесе қаймақтан жасалған жұмсақ ірімшіктер тобын білдіретін мизост (; myseost; mesost; ; /mysingur) деген жалпы норвегиялық атау. Ерекше қоңыр түсі мен тәтті дәмі сүт қантозының қайнағаннан кейін қантқа айналуынан туындайды. Бруност термині көбінесе ең танымал түрлері болып табылатын флетемизост немесе Гудбрандсдалсост ("Гудбрандсдал ірімшігі") үшін қолданылады. Бруност негізінен Норвегияда өндіріледі және онда кең таралған, сондай-ақ Оңтүстік Кореяға тарады. Бұл Норвегияның ең танымал тағамдарының бірі саналады және елдің гастрономиялық және мәдени ерекшеліктерінің, сондай-ақ мұрасының маңызды бөлігі болып табылады.

Тарих

Сүт сарысуын 10:1 пропорциясында қайнату арқылы қоңыр, ірімшік тәрізді тағам (мысалы, норвегиялық Примост және шведтік messmör) жасау Скандинавия елдерінде кем дегенде 2500 жылдан бері қолданылып келеді. 2016 жылдың қыркүйек айында Ютландияның орталық бөлігінде жасалған археологиялық қазба жұмыстары б.з.д. 650 жылға жуық датына жатқан керамикалық ыдыстардағы ірімшік қалдықтарының бір түрі екенін анықтады, бұл бруностың алғашқы нұсқасына ұқсас болуы мүмкін. Дегенмен, қазіргі заманғы, қатты, майлы бруносты жасау жиі Гудбрандсдален аймалынан шыққан сүтші Анна Ховқа байланыстырылады. 19 ғасырдың екінші жартысында Гудбрандсдален астық пен май сатудан түскен табыстың төмендеуіне байланысты экономикалық қиындықтарды бастан өткерді. 1863 жылы Галла маңындағы Вальсетер тау шаруашылығында жұмыс істеген кезде Анна Хов (кейде Анне Хаав деп те жазылады) қайнату кезінде сүт сарысуына қаймақ қосу және сұйықтық мөлшерін 80 проценттен кем болғанша темір қазандықта қайнату туралы ой келді. Ол бастапқыда оны «feitost» («майлы ірімшік») деп атады. Кейін аты «fløtemysost» («қаймақты сүт сарысуы ірімшігі») болып өзгерді. Бұл өнім тез арада танымал болды және аймақта кеңінен өндіріліп, тұтыла бастады. Қазіргі уақытта бұл сорт Норвегияда екінші ең танымал түрі болып табылады. 1805 жылы Стор-Элвдалдан Оле Ольсен Эвенстад «Om Brug af Myse og dens Indkogning til Myssmør» атты сыр туралы қолжазбасын жазды, бірақ Эвенстад ешкінің сүті немесе қаймағы қоспа ретінде есімдерін атамады. Хов үйленгеннен кейін Норд-Фрон аймалындағы Рустхёга шаруашылығына көшіп, іріктемелі өндіріс бастады және дәмділігін арттыру үшін қоспаға ешкі сүтін қосатын жаңа сортты ойлап тапты. Жергілікті саудагер Оле Конгсли бұл өнімді қатты ұнатып, оны ел астанасы Ослода сатуға болатынын ойлады. Ол оны Ослодағы бизнес байланыстарына «Gudbrandsdalsost» («Гудбрандсдален ірімшігі») деген атпен экспорттауды бастады, ол өте табысты болды және аймақтың экономикасына үлкен үлес қосып, Гудбрандсдаленді экономикалық дағдарыстан шығаруға көмектесті. 1933 жылы 87 жасында Хов Норвегияның асхана және экономикасына қосқан үлесі үшін Корольдің Еңбегі үшін медалін (Kongens fortjenstmedalje) алды. Қазіргі уақытта әлемдегі ең ірі бруносты өндірушісі – 13 сортты, сондай-ақ үш түрлі Примост және үш түрлі пультостты сатуға мүмкіндік беретін норвегиялық сүт кооперативі Tine. Екінші орында – норвегиялық сүт өнімдерін өндіруші компаниясы Synnøve Finden, ол екі сортты бруносты және екі сортты прим сатады. Сонымен қатар, Норвегия мен АҚШ-та көптеген шағын, қолмен жасалған өндірушілер бар.

Сипаттама

Mysost – іздік және сүтпен және/немесе қаймақпен дайындалатын, ірімшікке ұқсас тағамдар отбасы. Басты ингредиент – іздік, ірімшік жасау процесінің қосалқы өнімі, ірімшік сүттен бөлініп алынғаннан кейін қалған нәрсе. Сондықтан, Brunost техникалық тұрғыдан ірімшік емес. Дегенмен, оны ірімшік өндірушілер шығарады және ірімшіктей сатады, өңдейді және тұтынады. Сондықтан, ол көбінесе ірімшік деп есептеледі. Текстурасы тығыз, бірақ мысалы, Gouda ірімшігінен сәл жұмсақ, кесуге және пішіндеуге ыңғайлы. Ол қатты ірімшіктер сияқты ұсақтап түспейді. Дәмі тәтті, қант сияқты, бірақ ешкі сүті қосылған түрлерінде жақсы сезілетін қышқылдық бар. Ekte geitost ("нағыз ешкі ірімшігі") тек іздік пен ешкі сүтінен тұрады және тәттілікті теңестіретін, chèvre сияқты айқын дәміне ие.

Өндіріс

Бруност сүт, қаймақ және сарысу қоспасын бірнеше сағат бойы суы буланып кеткенше мұқият қайнату арқылы дайындалады. Жылу сүттің қантын карамельге айналдырып, ірімшікке ерекше қоңыр түсі мен тәтті дәмін береді. Оны қапталып, тоңазытқаннан кейін бірден жеуге болады. Аз майлы түрлері сүт пен қаймаққа сарысу мөлшерін арттыру арқылы жасалады.

Түрлері

Норвегияда бруносты екі түрге бөледі: тек сиыр сүті және/немесе қаймағы бар түрлер, және ешкі сүті қосылған түрлер. Ешкі сүті қосылған түрлер әдетте geitost немесе gjetost («ешкі ірімшігі») деп аталады. Сиыр сүті жоқ сорттар ekte geitost («нағыз ешкі ірімшігі») деп аталады. Техникалық тұрғыдан алғанда, «нағыз ешкі ірімшігі» деген атау шатастырады, себебі Норвегияда ешкі ірімшігі (мысалы, французша chèvre) сирек кездеседі және оны жаңылыстыру үшін әдетте hvit geitost («ақ ешкі ірімшігі») деп атайды. Ең танымал сорт – Gudbrandsdalsost, ол сиыр мен ешкі сүті, қаймақ және сарысу қоспасынан жасалады. Heidal ірімшігі – Gudbrandsdalsost-тың бір түрі. Норвегияда ол соншалықты көп таралғандықтан, оны жай ғана бруност немесе geitost деп атайды, егер басқаша көрсетілмесе, Gudbrandsdalsost беріледі. Бұл сорт халықаралық деңгейде де ең танымал, ал АҚШ-та оны көбінесе gjetost деп атайды. Екінші ең танымал сорт – fløtemysost, ол ешкі сүтінің болмауына байланысты жұмсақ дәмді. Үшінші ең танымал түрі – ekte geitost. Бруностың туысқан нұсқалары – prim (норвег тілінде) немесе messmör (швед тілінде), бұл жұмсақ, тәтті таралма, ол барлық Скандинавия елдерінде түтікшелерде сатылады. Бұл – сүт немесе қаймақ қоспай, сарысуды бруностың өндірісінен гөрі қысқа уақыт қайнату арқылы жасалған түпнұсқа, ежелгі өнім. Сонымен қатар, Норвегияда pultost дәстүрлі түрде бруност жасау процесінің қосалқы өнімдерінен жасалады және өте ерекше дәмі бар. Толық сиыр сүтінен жасалған бруностың өте ұқсас, бірақ оған байланысы жоқ (вероятно, дербес дамыған) – Бразилияның Минас-Жерайс штатынан шыққан requeijão moreno. Ол осыған ұқсас тәсілмен, сиыр сүтін қарамельденгенше және қоңыр түске дейін қайнату арқылы жасалады, сондықтан «moreno» («көк түсті, қоңыр») деп аталады. Requeijão үш түрі бар: branco («ақ»), de raspa («қыртыс» (қайнатылған сүттің қыртысқан жолақтарынан)) және moreno. Соңғысының дәмі мен текстурасы бруностың өте ұқсас.

Қолдану

Бруност көбінесе бутерброд, кеспе нан және печеньеге қосымша ретінде қолданылады. Ол дәстүрлі норвегиялық [[Түскі ас қорабы]], яғни норвегиялықтардың кең таралған түскі асы – сэндвичтер таңертең түскі асқа салынып, норвегиялық жұмысшылар жұмысына 30 минуттық түскі үзілісте жеу үшін алып жүреді. Бруносттың осы мақсаттағы артықшылығы – салқындатпасақ текстурасы өзгерсе де, дәмі өзгермейді. Бруност норвегиялық вафлилермен де, сондай-ақ тамақ дайындауда, әсіресе жабайы жануар етіне соус ретінде де танымал.

Тамақ

Бруносттың қаншалықты пайдалы екендігі Норвегияда қызу пікірталас тудырды. Бір жағынан, бруността кальций, ақуыздар, В дәрумені және йодтың көп мөлшері бар, бұл денсаулыққа пайдалы. Сонымен қатар, басқа ірімшіктер сияқты тұз қамтымайды. Дәстүрлі түрде темір ыдыстарда жасалғандықтан, бұрын құрамында темірдің көп мөлшері болған. Шындығында, Норвегия сүт кооперативі алюминий қазанды заманауи өндіріс әдістерін енгізген кезде, үкімет жалпы халықтың темірге деген қажеттілігінің азаятынынан қаушады және ірімшікке темір қосуды міндеттеді. Алайда, 2001 жылдың 1 қыркүйегінде бруностқа темір қосуға тыйым салынды. Бірнеше жылдан кейін, денсаулық сақтау органдары жас топтарда темір тапшылығының артуын анықтағаннан кейін тыйымға ерекшеліктер енгізілді. Қазіргі бруносттың құрамында темірдің көп мөлшері жоқ. Екінші жағынан, бруносттың (табиғи) қант мөлшері жоғары, сонымен қатар майлылығы да айтарлықтай, сондықтан кейбір мамандар одан сақтандырып, тіпті оны сүт шоколадымен салыстырады. Түрлі сынақтар бруносттың әртүрлі сорттарының құрамындағы айырмашылықты көрсетті. Сонымен қатар, тамақтану мамандары көптеген басқа ірімшіктерге, мысалы, жұмсақ ірімшіктерге қарағанда, көптеген бруносттың майлылығы айтарлықтай төмен екенін атап өтті.