Кіріспе

Құс түрлері

Қара баслы шаға (Chroicocephalus ridibundus) – Палеарктиканың көп бөлігінде, соның ішінде Еуропа мен Канаданың шығыс жағалауында көбейетін шағын шаға. Көпшілігі көшпенді, қыстау үшін оңтүстікке ұшып кетеді, бірақ кейбір құстар Еуропаның батыс бөлігінде тұрақты мекендейді. Бұл түр Солтүстік Американың солтүстік-шығысында да аз санда кездеседі, онда бұрын қара баслы шаға деп аталған. Қара баслы шаға бұрын Larus туысына жатқызылған, бірақ NACC және SACC келісімі бойынша, сондай-ақ Pons және авторлардың зерттеулеріне сүйене отырып (Понс, Дж. М., А. Хассанин және П. А. Крокше. 2005 жыл. "Laridae ішіндегі филогенетикалық қатынастар" (Charadriiformes: Aves) митохондриялық маркерлер бойынша, "Молекулалық филогенетика және эволюция" 37: 686-699) және одан бұрынғы сілтемелерге сәйкес, шағалардың таксономиясына кең ауқымды өзгерістер енгізілді, көптеген шаға түрлері Larus туысынан шығарылды, оның ішінде қара баслы шаға да бар.

Larus-ты алмастыратын жаңа туыс атауы – Chroicocephalus, ежелгі грек тіліндегі "khroizo" ("түс беру") және "kephale" ("бас") сөздерінен алынған. "Ridibundus" деген сөз латын тілінде "мол" деген мағынаны білдіреді. Қара баслы шаға әртүрлі қызықты мінез-құлықтар мен бейімделу қабілеттерін көрсетеді. Олардың кейбіреулері: жұмыртқа қабықтарын ұядан шығарғаннан кейін алып тастау, балапандардың арасында үйлесімді тілек ету, жыныстар арасындағы айырмашылықтар, өз түріне жататын қосымша ұялау және әкелік. Олар қыстау кезеңінде әртүрлі ортада кездесетін құстар.

Сипаттама

Бұл шағаланың қанаттары ұзын, қанат еңімі кең және салмағы ауыр. Ұшу кезінде қанатының алдыңғы жағының ақ түсі анықтап білуге көмектеседі. Жаздағы ересегінің басы шоколадты қоңыр (қара емес, бірақ алыстан қара сияқты көрінеді), денесі ақшыл сұр, қанаттың негізгі қауырсындарының ұштары қара, тұмсығы мен аяқтары қызыл. Қыс айларында басының қоңыр түсі жоғалып, орнында екі қара дақ қалады. Жасы кішкентай шағалалардың денесі қоңыр дақтармен мозаикаланып, құйрығында қара жолақ болады. Еркек және ұрғашы шағалалардың қауырсындары бір-бірінен ешқандай айырмашылыққа ие емес. Олар үлкен қамыс аралықтарында немесе батпақтарда, көлдердегі аралдарда жерге ұя салып, топтама-топ көбейеді. Шамалы саны Солтүстік Канаданың солтүстік-шығысында да көбейеді және қыс айларында Солтүстік Американың солтүстік-шығысында, Вирджинияға дейін, көбінесе сыртқы түрі ұқсас Бонапарт шағаласымен және кейбір Кариб аралдарында да кездеседі. Каролина жағалауында сирек, көшпенді шағала ретінде тіркелген.

Жұмыртқа қабығын алу

Жұмыртқа қабығын алып тастау – балапандардан кейін құстарда кездесетін мінез-құлық, көбінесе жыртқыштардың қаупін азайту мақсатында байқалады. Жұмыртқа қабығын алып тастау, жыртқыштардың ұяны байқамауы үшін жасырудың бір тәсілі болып табылады. Бұл жұмысты ата-аналар – атасы мен анасы екеуі де жасайды, әдетте бірнеше секундқа созылады және жылына үш рет қайталанады.

Конспектілік ұрық паразиті

Төсөкке қосымша жұмыртқа салу – бұл әйелдердің өз түрінің басқа әйелдерінің ұясына жұмыртқа салатын мінез-құлқы. Бұл инкубация және балапандарды күту шығындарын басқа құсқа жүктеу арқылы азайтуға мүмкіндік береді. Қара баслы шағалалар әдетте үш жұмыртқадан тұратын ұя салады, ал алғашқы екеуі көбінесе үшіншісінен ірі болады. Бірлескен әйелдердің ұя салуы және ұяны басып алу. Өз түрі ішіндегі ұяға паразиттік тіршілік ету, қожайын үшін зиянды, себебі аналық өз балапандарына қарағанда паразиттік балапандарды күтіп, оларды қанағаттандырмай, олардың өмірлік қабілетін төмендетуі мүмкін. Қожайын үшін тағы бір кемшілік – өз балапандарынан көп балапанды инкубациялауға көбірек энергия жұмсалады.

Жұптан тыс аталық

Қосымша жұп әке болу (ҚЖӘБ) деңгейі қара баслы шағалалардың түрлі популяциялары арасында кең ауқымды өзгереді. Бұл, ең алдымен, жағдайға байланысты стратегия, яғни барлық қара баслы шағалалар осы мінез-құлықты көрсетпейді. ҚЖӘБ деңгейінің өзгешелігіне түрлі факторлар әсер етуі мүмкін: өмірлік тарих ерекшеліктері, экологиялық жағдайлар немесе еркектердің әртүрлі мінез-құлық стратегиялары.

Колониялар ішіндегі орталық/перифериялық градиент

Қара баслы шағалалар колонияның ортасында ұя салса, жұмыртқа салу ертерек болуы мүмкін. Орталықтағы жұптар көбінесе шеткердегі жұптарға қарағанда ірі жұмыртқалар салады, олардың жарылу мүмкіндігі жоғары. Орталықта ұя салатын шағалалардың жағдайы жақсырақ және генетикалық сапасы да жоғары екені анықталды.

Жүретін дисплейлер

Қара баслы шағалалар бас қимылды жүріс (HBW) және қимылсыз жүріс (NBW) екеуін де көрсетеді. Бас қимылды жүріс ұстау фазасымен және итеру фазасымен көрінеді. Қара баслы шағалалардағы ұстау фазасы негізінен бір тіреу фазасы кезінде болады және құс басын ортамен теңестіру арқылы дененің салмағын сақтайды. Бас қимылды жүріс су арқылы жүріп азық іздеу кезінде пайда болады және қозғалыс пен бейнелерді жақсарту, сондай-ақ итеру фазасында қозғалыс параллаксі арқылы тереңдік туралы ақпарат алу сияқты пайдалы қасиеттерге ие.

Қадамдастыру

Қара баслы шаяндардың мінез-құлқына жасалған бақылаулар, қара баслы шаяндардың жекелеген өкілдерінің сақшылдық әрекеттерін басқа қара баслы шаяндар көршілерімен үйлестіретінін көрсетеді. Қара баслы шаяндар тобындағы синхрондылық, қара баслы шаяндардың мүшелері арасындағы қашықтыққа байланысты.

Австралиялық жаңалық

1991 жылы 19 қазанда Брум қаласының жергілікті құс бақылаушысы Брайан Кейн жергілікті канализациялық тоғандарды зерттеп жүргенде, ерекше құс түрін көрді. Ол осы құсты көрген соң, оның түрін анықтау үшін телефон арқылы Брум құс обсерваториясына хабарласты, бірақ оның кім екендігі туралы пікірталас болды. Кейн құстың суретін түсіріп, далалық жазбаларын жасады, содан кейін осы ақпаратты Тасманияның Хобарт қаласындағы сараптама комитетіне жіберді, олар оның қара бас шағыр екенін растады. Бұл Австралияда осы түрдің алғаш рет тіркелген байқауы болды.

Танымал мәдениетте

Ричард Адамстың 1972 жылы жазған «Watership Down» романында Кехар есімді қара баслы шағала (өз есімінің жағалауға соққан толқындардың дыбырын бейнелейтінін айтады) оқиғаның маңызды бөлігін құрайды. Шаруашылықтың мысығынан жарақаттанып, маусымдық көші-қон кезінде қалып қойған Кехар, Даунс аймағында өз күшімен қалады және еуропалық қояндар оны өздеріне қабылдайды. Кейіннен ол олардың досы мен серігіне айналып, қояндарды көп рет қауіптен құтқаруға көмектеседі. Бірақ, табиғатының шақыруымен ол өзінің колониясына оралуға мәжбүр болады, алайда қояндарға әр жылғы қыста келіп тұруға уәде береді. Адамстың жануарлар мінез-құлқын шынайылыққа жақын көрсету ниетіне сай, Кехар ақылды, әлеуметтес, шулы, ұқыпсыз және асығыс болып сипатталады. Оның сөйлеуі ерекше, бұл Адамстың танысқан норвегиялық қарсыласушысынан шабыттанған. Кехар романының барлық үш экрандық бейімделуінде де кездеседі: 1978 жылғы фильмде оның даусын Зеро Мостель, 1999 жылғы телесериалда Рик Майалл, ал 2018 жылғы мини-сериалда Питер Капальди білдірді. Қара баслы шағала Токио қаласының ресми құсы болып саналады, ал Токио шығанағындағы «Юрикамоме» автоматты жол жүйесі оның құрметіне аталған.