Жаңа Зеландиядағы миссионер Вёлькнердің өлімі және салдары
Völkner incident
Жаңа Зеландияда 1865 ж. маори тайпасының миссионер Карл Велькнерді өлімге кесіп тастауы. Оқиға жергілікті сотымен болды, үкіметтің қателігіне әкелді, 85 мың акр маори жері тәркіленді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1865 жылы Жаңа Зеландияда маорилер миссионерді өлтірді.
1865 killing of a missionary in colonial New Zealand by the Maori
Вёкнер оқиғасы 1865 жылы Жаңа Зеландияда Германияда туған протестант миссионері Карл Сильвиус Вёкнердің, Пай Марире сенімінің мүшелерінен құралған тәуелсіз маори сот жүйесімен өлім жазасына кесілгенін сипаттайды. Тарихшылар бұл оқиғаны Жаңа Зеландия соғыстары кезінде Жаңа Зеландия үкіметі жасаған ауыр әділетсіздік деп санайды. Бұл оқиға бірнеше маңызды басшылардың тұтқындалуына және өлім жазасына кесілуіне, сондай-ақ 85 000 акр маори жерінің тартылып алынуына әкелді. Гессен сайлау округінде дүниеге келген Вёкнердің миссиясы оны Те Вакатохея тайпасының басшысы Мокомоконың шақыруымен олардың жеріне жеткізді. Басында оның досы болған Мокомоко оған демеушілік жасады. Вакатохеяның қолдауымен және басшылығымен ол Окленд провинциясындағы (қазіргі Бай-оф-Пленти) Опотикиде шіркеу құрды. Вайкатоға жасалған шабуылдан кейін Вёкнер Те Вакатохеямен арасы суық болды, содан кейін көптеген адамдар Пай Марире дініне көшті. Ұзақ уақыттан кейін Вёкнер бұрынғы иеленушілері тарапынан патшалыққа тыңшылық жасады деген күдік туды. Дұшмандыққа қарамастан, Вёкнер Опотикиде қалды және 1864 жылы, содан кейін 1865 жылдың қаңтарында Оклендке бірнеше рет сапар шекті. Бұл оның Вакатохея тайпасының қызметі туралы губернатор Джордж Грейге олардың рұқсатынсыз есеп беріп жатқанына күдік тудырды. Бірнеше жергілікті тұрғындардың ескертулеріне көңіл бөлмей, ол 1 наурызда Опотикиге оралды. Вёкнер дереу тұтқындалды және Пай Марире мүшелері тарапынан Вакатохея тайпасының атынан тыңшылық жасады деген айыппен сотталды. Бір түн ойластырудан кейін ол кінәлі деп танылды және өлім жазасына кесілді. Вёкнердің өліміне жауап ретінде Джордж Грей оны соттаған және өлім жазасын орындағандарды тұтқындау үшін Опотикиге әскери экспедиция жіберді. 1865 жылдың 11 қыркүйегінде болған шабуылда 16 мен 58 адам қаза тапты, ал pā толығымен өртенді. Көптеген жергілікті тұрғындар тұтқындалды және кейбіреулері сотсыз өлім жазасына кесілді. Мататадан Опотикидің шығысына дейінгі үлкен жер учаскесі шығыс Бай-оф-Пленти ивиінен тартылып алынды. Вёкнердің өліміне қатысы болмағандықтан, Мокомоко Опотики Пасы отарлаушы күштер тонап, өртеп жібергеннен кейін тұтқындалды. Ол тайпасын жалғыз қалдыру шартымен оларға бағынды, бірақ қылмысы үшін бұрыс айыпталып, 1866 жылдың мамырында Оклендте бірнеше басқалармен бірге өлім жазасына кесілді.
The Völkner incident describes the execution of the German born Protestant missionary Carl Sylvius Völkner in New Zealand in 1865 by an independent Māori judiciary, consisting of members of the Pai Mārire faith. It has come to be seen by historians as a major and consequential miscarriage of justice by the Government of New Zealand during the New Zealand Wars. The event led to the arrest and execution of several major chieftains, and the confiscation of 85,000 acres of Māori land. Born in the Electorate of Hesse, Völkner's mission took him to the lands of Te Whakatōhea at the behest of their chieftain, Mokomoko, initially an ally, who patronised him. With Whakatōhea support and guidance he established a church in Ōpōtiki in the Auckland Province (present day Bay of Plenty). Völkner fell out with Te Whakatōhea after the Invasion of the Waikato, after which point many converted to the nascent Pai Mārire religion. Völkner was soon suspected of spying for the Crown by his former beneficiaries. Despite hostilities Völkner had remained at Ōpōtiki, making several visits to Auckland in 1864, and again in January 1865. This further aroused suspicion that he was reporting to Governor George Grey on Whakatōhea activities without their approval. Ignoring warnings from several locals, he returned to Ōpōtiki on 1 March. Völkner was arrested almost immediately and tried on charges of espionage by Whakatōhea members of the Pai Mārire. Völkner was found guilty after a night of deliberation, and, sentenced to death, was hanged and decapitated at his church grounds. In response to Völkner's death, George Grey authorised a military expedition to Ōpōtiki to arrest those who had convicted and executed him. Between 16 and 58 people were killed in the attack, which took place on 11 September 1865, and the pā was burnt to the ground. A number of local people were arrested and some were executed without trial. A large parcel of land, from Matatā to east of Ōpōtiki, was confiscated from eastern Bay of Plenty iwi. Despite being uninvolved in Völkner’s death, Mokomoko was arrested after Ōpōtiki Pā was looted and burnt to the ground by colonial forces. He surrendered to them on the condition that his tribe be left alone, but was wrongfully convicted for the crime, and executed among with several others in Auckland in May 1866.
Өмірбаян
Те Ранга шайқасы, 21 маусым 1864 жылы, Тауранга науқанының соңғы маңызды қақтығысы болды және Вайкатоға жасалған шапқыншылықпен байланысты шайқастардың тиімді аяқталуын белгіледі. Бұл нағыз бейбітшілік емес, бірнеше айға созылған қақтығыстың тоқтауы еді. Осы кезеңде соғысқан тараптардың орналасуында екі маңызды өзгеріс болды. Пай Марире (немесе Хаухау) қозғалысы, бірнеше діни сенімдерді біріктіретін діни топ, Шығыс жағалауындағы маорилер арасында таралып, жақтастар жинады. Пай Марире 1862 жылы христиандық және дәстүрлі маори сенімдерінің қосылуынан пайда болды. Бастапқыда бейбіт болған, алайда Хаухау деп белгілі бір тобы, христиан дініндегі екіжүзділікті көргеннен кейін зорлыққа көшті. Сонымен қатар, Императорлық әскерлер Жаңа Зеландиядағы соңғы науқанынан кейін гарнизондық қызметке тартылып, одан соң Жаңа Зеландиядан толықтай шығарылды. Осы уақытта отарлық милиция қайта ұйымдастырылып, жаңадан босаған орындарды толтыру үшін қайта қаруланды.
The Battle of Te Ranga, on 21 June 1864, was the last major conflict of the Tauranga Campaign and is said to mark the effective end of the fighting involved with the Invasion of the Waikato. It left an uneasy peace – not so much a peace as an absence of conflict, one that lasted for several months. This period saw two significant changes in disposition of the warring parties. The Pai Marire (or Hauhau) movement, a syncretic religious group, was gaining ground and converts among the East Coast Māori. Pai Mārire began in 1862 as a combination of Christianity and traditional Māori beliefs. Originally peaceful, a sub branch known as Hauhau became violent after experiencing Christian hypocrisy. Meanwhile, the Imperial Troops were fighting their last campaign in New Zealand before being withdrawn to garrison duty and then complete withdrawal from New Zealand. At the same time the Colonial Militia were being reorganised and rearmed to take up the slack.
Вёкнердің соты мен өлімі
Маори қауымдастығында Вёкнердің үкіметтік тыңшы екендігі туралы әңгіме тараған. Ол губернатор Джордж Грейге Те Авамуту маңындағы па-ның жоспарын жіберген деген ой болды, онда британдық әскерлер әйелдер мен балаларды шіркеуге айналдырылған үйдің ішінде тірідей өртеп жіберген. Кереопаның әйелі мен екі қызы осы оқиғада қаза тапқандардың арасында болды. Пай Марире (немесе Хаухау) 1865 жылғы ақпан айында Баяу шығанағының Опотики аймағына келді. 2 наурызда протестант миссионері Карл Вёкнер өзінің маори қауымының христиан дінінен Пай Мариреге (немесе Хаухау) көшкенін білді. Оқшауланған аймақтардағы көптеген еуропалықтар сияқты, Вёкнер де үкіметке қарсы іс-әрекеттер туралы хабарларды губернаторға жіберген. Қалаға жақындамау туралы ескертілгенімен, келесі сапарында ол тұтқындалып, сотталып, ағашқа ілінді, ал бір сағаттан кейін оның денесінен бас бөлінді. Хаухау Kereopa Te Rau шіркеуге қайта кіріп, Völkner-дің басын мінберге қойып, дұға жасады деген айып тағылды. Сондай-ақ, ол өлген миссионердің көзін шығарып, жұтып жібергені де айтылды. Бір көзі Парламентті, екіншісі Королева мен британдық заңды білдірген. Бұл жаңалық Пәкехалардың арасында үлкен қорқыныш пен ашуды тудырды.
Among the Māori community, Völkner was rumoured to be a government spy. It was thought he sent Governor George Grey a plan of a pa near Te Awamutu where British troops burned women and children alive in a whare that had been converted to a church. The wife and two daughters of Kereopa were among the victims. Pai Mārire (or Hauhau) arrived in the Ōpōtiki area of the Bay of Plenty in February 1865. On 2 March Protestant missionary Carl Völkner discovered that his Māori congregation had moved on from Christianity to Pai Mārire (or Hauhau). Like many Europeans in isolated communities, Völkner had sent reports of anti Government activity to the governor. Although warned to stay away from the town, on his next visit he was captured, put on trial and hanged from a tree, and his body was decapitated an hour later. Kereopa Te Rau, a Hauhau, was alleged to have re entered the church and conducted a service with Völkner's head in the pulpit beside him. He was also alleged to have plucked out the dead missionary's eyes and swallowed them. One eye allegedly represented Parliament and the other the Queen and British law. News of the murder caused great alarm and anger among Pākehā.
Жауап
Бірнеше ай бойы ештеңе болмады – содан кейін Верароа Па-ның басып алынуы болды – 1865 жылдың тамызында Пипирики қоршауының аяқталуы, бұл Екінші Таранаки соғысының осы кезеңін дерлік аяқтады. Бұл милицияға басқа жерде әрекет етуге мүмкіндік берді. Джордж Грей өлім жазасын естігенде ашуға іш толды. Ол қылмыскерлерді «фанатиктер» деп атады және 1865 жылдың қыркүйегінде Байлық шығанағында әскери жағдай жариялады, Опотики тұрғындарына үкімет күштеріне көмектесуді немесе жерді тартып алуды бұйырды. Жаңа Зеландия үкіметінің қолдауындағы шамамен 500 адам HMS Eclipse кемесімен Вангануиден Кук бұғазы арқылы, Шығыс мүйісінен айналып Опотикиге тасымалданды. Бұл күштің құрамы маңызды болды. Онда төрт милиция ротасы, кавалерия эскадроны және Те Кипа Те Рангихивинуи бастаған Ынғати Хау жауынгерлерінің отряды болды. Бұл бөлімдер Таранаки соғысы кезінде бірге наурыз жасаған және өзара ынтымақтастық пен құрмет тарихына ие болған. Опотикиге қону қиындықтармен аяқталды. Кемелердің бірі төмендеп бара жатқан толқынға тіреліп, жағадан атысқа түсті. Ақырында оны тастап, экипаж мен милиция жағаға жүзіп өтті, бірақ басқа кемелер өз әскерлері мен жабдықтарын түсіруге мүмкіндік алғанша тағы жиырма төрт сағат өтті. Грейдің әскері Опотикиде сәтті қонғаннан кейін, жергілікті тұрғындарға ешқандай айырма жасамай оқ атып, оларды жақын жердегі орманға шегінуге мәжбүр етті. Оларды қумай, корона әскері паны тонап, оны өртеп жіберді. Олар бекініп, мергендерді қуғаннан кейін милиция Вёлкнер өлтірілген шіркеуді басып алды. Pākehā сарбаздарының бір бөлігі оны бекініске айналдырумен айналысса, қалғандары Кипа мен Ынғати Хаумен бірге ауылға жіберілді. Олар жауға азық-түлік жеткізілмейтін әскери тактиканы қолданды, қажеттісін алып, қалғанын жойды. Бірнеше мылтықтан басқа, Шығыс жағалаудағы Хаухаулардың өзін қорғауға жеткілікті заманауи қарулары болмады. Бұл көптеген теңсіз шайқастарға және Хаухаудың үкімет күштерін жеңу үшін сатқындыққа жүгінуіне себеп болды. Оларға бұл қиындықтар Вёлкнерді өлтіргендер ұсталғанға дейін немесе сотталғанға дейін жалғасатыны түсіндірілді. Бірақ олар ең көп іздеген адамы, Кереопа, Уревера тауларындағы Тухое жерлеріне қашып, берілуге ниеттенген жоқ. Мокомоко, ол Вёлкнердің өлімін ұйымдастырған басты күдікті екенін білмей, Те Вакатохеаға ешқандай жаза берілмейтіні шартымен Опотикиде берілді. Оның орнына, ол және тағы төрт адам адам өлтіргені үшін тұтқындалып, Оклендте сотталды. Вёлкнерді асып тастау үшін қолданылған арқан бес адамды өлім жазасына кесу үшін жеткілікті дәлел ретінде қарастырылды. Мокомоко мен басқа адамдар 1866 жылдың 17 мамырында Маунт-Эден түрмесінде асылды. Асылу алдында Мокомоко: «Таңғоя майы те тора и таку каки киа сааита ау и таку сааита» («Менің өлеңімді айтуым үшін мойнымнан арқанды алыңыз») деді. Содан кейін ол ән шырқады:
For several months nothing happened—then came the capture of Weraroa Pa—the relief of the siege of Pipiriki in August 1865 that virtually ended that phase of the Second Taranaki War. This freed up the militia for action elsewhere. George Grey was enraged upon hearing of the execution. He proclaimed its perpetrators “fanatics” and in September 1965 declared martial law in the Bay of Plenty, ordering Ōpōtiki locals to assist government forces or face land confiscation. Then forces then available to the New Zealand government, some 500 men, were transported by HMS Eclipse from Wanganui through Cook Strait, around the East Cape to Ōpōtiki. The composition of this force was significant. There were four companies of militia, a troop of cavalry and a contingent of Ngāti Hau warriors led by Te Keepa Te Rangihiwinui. These were the units that had already been campaigning together during the Taranaki War and had a history of successful cooperation and mutual respect. The landing at Ōpōtiki was accomplished with difficulty. One of the ships ran aground on a falling tide and came under fire from the shore. Eventually it had to be abandoned and the crew and militia waded ashore but it was another twenty four hours before the other ships were able to land their men and supplies. Once Grey's men had made successful landfall at Ōpōtiki, they opened fire indiscriminately at the local inhabitants, forcing them to retreat into nearby forest. Rather than pursue them, the Crown troops looted the pā, before burning it to the ground. As soon as they were established and the snipers driven away, the militia occupied the church where Völkner had been murdered. While some of the Pākehā soldiers worked at turning this into a fortress, the others with Keepa and the Ngāti Hau were turned loose on the countryside. They employed the military tactic of denying the enemy food supplies, keeping what they needed and destroying the rest. Beyond a few muskets the East Coast Hauhau lacked many modern weapons with which to defend themselves. This accounts for the numerous one sided battles and the Hauhau resorting to attempted treachery to defeat the government forces. It was made clear to them that these depredations would continue until the men responsible for the murder of Völkner were captured or surrendered. But the man they wanted most, Kereopa, had retreated to Tuhoe lands in the Urewera mountains and had no intention of surrendering. Mokomoko, unaware he was the prime suspect behind the orchestration of Völkner’s death, surrendered in Ōpōtiki on condition that no punishment be inflicted upon Te Whakatōhea. Instead, he and four other men were arrested for murder and tried in Auckland. The rope used to hang Völkner was deemed sufficient evidence for the five men to be sentenced to death. Mokomoko and the other men were executed in Mount Eden Prison on 17 May 1866. Before he was hanged, Mokomoko said “Tangohia mai te taura i taku kakī kia waiata au i taku waiata” ("Take the rope from my neck that I may sing my song”). He then sang:
Салдары
Мокомоконың өлім жазасына кесілгеннен кейін Опотики маңындағы кең аумақтар 1863 жылғы Жаңа Зеландия қоныстану актісі бойынша тартылып алынып, қоныс аударушыларға сатылды. 1870-ші жылдардың басында Үкімет күштері Те Кутиді іздеу үшін Уревераға басып кірді, ал Тухое тайпасы тиімді түрде жеңіліп, бағындырылды. Олар Кереопаны Ропата Вахавахаға беруге мәжбүр болды, ол 5 қаңтарда 1872 жылы Вёлькнерді өлтіргені үшін сотталып, дарға асылды. Сотта мемлекеттік куәгерлердің кейбіреулері куәліктері үшін қудалаудан босатылды, ал Кереопаның қорғау куәгерлері болмады, себебі мемлекет Нейпиерден саяхат шығындарын төлемеді. Қазылар алдымен шамамен 15 минут ішінде үкім шығарды. Кереопаның іуі, Ngati Rangiwewehi, соттың нәтижесі алдын ала шешілгенін және әділетсіздік болғанын айтады. 1996 жылы Жаңа Зеландия Үкіметі Те Вакатохеа жерлерін заңсыз басып алу мен тартып алуды, сондай-ақ іуінің экономикалық, мәдени және даму салаларындағы салдарларын мойындап, кешірім сұрап келісімге келді. 1998 жылы Жаңа Зеландия Үкіметі Вакатохеа іуіне Вёлькнер оқиғасынан кейін жерді басып алу мен тартып алуды қоса алғанда, барлық тарихи талаптары үшін 40 миллион NZ$ өтемақы ұсынды; алайда, ұсыныс қабылданбады. Те Вакатохеа қазір Жаңа Зеландия Үкіметімен толық келісімге келіссөздер жүргізуге дайындалуда. 2003 жылы көршілес іуі Ngāti Awa талаптарын реттеу аясында Вакаари/Ақ аралға жақын жердегі Вёлькнер тастары "Te Paepae Aotea (Völkner Rocks)" деп қайта аталды. Кереопа 2014 жылдың қарашасында өлімнен кейін кешірілді. Бұл Кереопа енді Вёлькнерді өлтіргені үшін кінәлі емес дегенді білдіреді. Бұл кешірім Ngāti Rangiwewehi Вайтанги шарты бойынша келісімнің бір бөлігі болды.
After Mokomoko’s execution, large areas of land around Ōpōtiki were confiscated under the New Zealand Settlements Act of 1863 and sold to settlers. In the early 1870s, the Ureweras were invaded by the government forces searching for Te Kooti and the Tuhoe were effectively conquered and subdued. They were forced to yield Kereopa to Ropata Wahawaha, and he was tried and hanged for Völkner's murder on 5 January 1872. Some Crown witnesses in the trial were given immunity from prosecution in exchange for their testimony, and Kereopa had no defence witnesses because the Crown would not pay for their travel from Napier. The jury took only about 15 minutes to return their verdict. Kereopa's iwi Ngati Rangiwewehi say that the trial had a predetermined outcome and was a miscarriage of justice. In 1996, the New Zealand Government signed a Deed of Settlement, acknowledging and apologising for the wrongful invasion and confiscation of Te Whakatōhea lands, and the subsequent economic, cultural and developmental devastation suffered by the iwi. In 1998 the New Zealand government offered the Whakatōhea iwi NZ$40 million as compensation for all their historical claims including the invasion and the confiscation of land following the Völkner Incident; however the offer was not accepted. Te Whakatōhea are presently preparing to negotiate a full settlement with the New Zealand Government. As part of the settlement of neighbouring iwi Ngāti Awa's claims in 2003, the Völkner Rocks near Whakaari/White Island were renamed "Te Paepae Aotea (Völkner Rocks)". Kereopa was posthumously pardoned in November 2014. This means that Kereopa is no longer guilty of the murder of Völkner. This pardon was part of the Ngāti Rangiwewehi Treaty of Waitangi settlement.