Кіріспе

Лаппенранта (Вильманстранд) – Финляндиядағы қала және Оңтүстік Карелияның аймақтық орталығы. Ол елдің оңтүстік-шығыс ішкі аймағында және Финляндия көлдері аймағында орналасқан. Лаппенрантаның халқы шамамен адамды құрайды, ал аймақтың халқы шамамен адамды құрайды. Бұл Финляндиядағы ең көп халқы бар муниципалитет және елдегі ең көп халқы бар 11-ші қалалық аймақ. Лаппенранта Сайма көлінің жағасында, Ресей шекарасынан және Выборг қаласынан орналасқан. Лаппенранта – Иматра, Миккели және Савонлинна қалаларымен бірге Сайма аймағындағы ең маңызды қалалық орталықтардың бірі. Лаппенранта 1967 жылы Лаппе және Лауритсала муниципалитеттерін, 1989 жылы Нуиямаа, 2009 жылы Жоутсено және 2010 жылы Йлямаа муниципалитеттерін қосты. Лаппенранта – аймақтың туризм орталығы, Хельсинкиден кейін Ресей туристерінің ең көп келетін екінші қаласы және Финляндиядағы салықсыз сатудың ең үлкен үлесі үшін Хельсинкимен бәсекелеседі. Лаппенранта – жаңаруға жарамды энергия және таза тұру ортасының үлгісі. Лаппенранта – 2014 жылы WWF ұйымдастырған халықаралық «Жер сағаты» қалалар сынағының 14 финалисінің ішіндегі жалғыз фин қаласы. 2009 жылы Лаппенранта Финляндияның ірі қалаларын салыстыруда төртінші орынды алды, ал 2008 жылғы сараптамада қала бесінші орынды алды. 2011 жылы бизнес өкілдері арасында жүргізілген сауалнамада Лаппенранта Финляндия қалаларының ішінде имидж бойынша 17-ші орынды иеленді. 1918 жылы ашылған және қала орталығында орналасқан Лаппенранта әуежайы – Финляндияның ең көне әлі жұмыс істеп тұрған әуежайы.

Тарих

Лаппеенранта қаласының оңтүстігіне шамамен сегіз шақырым қашықтықта орналасқан Каускила ауылы, орта ғасырларда Оңтүстік Карелиядағы ең ірі карелиялық халық орталықтарының бірі болған. Каускилада шамамен 2000 жылдан бері үздірілмей адамдар тұрып келеді. Лаппеенрантаның бастапқы негізгі қонысы – Лапвеси, кейін Лаппи аталған, қазіргі бекініс орналасқан Сайма көліне қарай ұзын бойға созылған мүйістің айналасында қалыптасқан. Бұл жерде маңызды сауда орталығына айналған қоғамдық базар құрылды, сол себепті генерал-губернатор граф Пер Брахе кіші швед үкіметіне Лапвесиге қала құқығын беруді ұсынды. Қалаға 1649 жылы Швеция патшайымы Кристина жарлық берді. Сол кезде Лапвеси шайырға арналған маңызды порты болды. 1721 және 1743 жылдар аралығында Лаппеенранта Кимменгард және Нислотт округінің астанасы болды, осы кезеңде шведтер бекіністі кезең-кезеңмен салды. 1741 жылы Вильманстранд шайқасы 1741-1743 жылдардағы орыс-швед соғысында швед және орыс әскерлері арасында өтті. Шайқас орыстардың жеңісімен аяқталды. Қала тоналды, провинциялық канцелярияны қоса алғанда, ағаш құрылыстар өртеліп, шіркеу мұрағаты зақымдалды. Түрки шарты бойынша, Лаппеенрантаны қоса алғанда, әлі де Швецияға тиесілі болған Ескі Финляндияның қалған бөлігі Швеция Ресейге берді. 1809 жылы Финляндия Ұлы Герцогтігі құрылғаннан кейін, Ескі Финляндия 1812 жылы Ресей императоры Александр I-нің игі ниетімен Ұлы Герцогтікке қосылды. Лаппеенранта 1967 жылдың 1 қаңтарында Лаппе және Лауритсала, 1989 жылдың 1 қаңтарында Нуиджамаа, 2009 жылдың 1 қаңтарында Жоутсено және 2010 жылдың 1 қаңтарында Йлямаа муниципалитеттерін қосты.

Этимология

Лаппеенранта атауы Лаппе (алғашқы негізгі қаланың атауының жайылым септігі) және "жағалау" деген мағына беретін ранта деген жалпы атаудан тұрады. Лаппеенранта тарихы Лаппе ауылдық округі мен Лапвеси жүзінен бастау алады. Швед тіліндегі Вилманстранд атауы "жабайы адам" дегенді білдіретін вилдман және "жағалау" дегенді білдіретін strand сөздерін қамтиды. Лаппеенрантаның қалалық елтаңбасында жабайы адам бейнеленген.

География

Сайма көлінің оңтүстік жағалауында орналасқан Лаппеенрантаның Финляндия тарапындағы көршілес муниципалитеттері – Иматра, Леми, Луумеки, Миехиккяля, Руоколахти және Тайпальсари, ал Ресей тарапындағы көршілері – Светогорск және Каменногорск.

Климат

Лаппеенрантаның климаты жылы жаздық типтегі ылғалды континенттік климатқа жатады (Кёппен: Dfb). Жаздар ұзаққа созылады, бірақ көбінесе ыстық болмайды, әдетте жылы болады. Географиялық орналасуының арқасында – оңтүстікке орналасқан, бірақ ішкі аймақта болғандықтан – елдегі ең жылы жаз мезгілдері осы жерде кездеседі. Финляндияның шығыс бөлігінде орналасқандықтан, қыстары көбінесе қатал, бірақ шығысқа қарайғы аймақтармен салыстырғанда жұмсақ болады. Анкоридж теңіздің ыстық ағыстарының әсерінен және континенттіліктің шекаралық сипатынан кейбір ұқсастықтарды көрсетеді. Дегенмен, Лаппеенранта Орталық Еуропа арқылы өтетін және салқынына қарағанда жылырақ болатын ыстық толқындарды қабылдауға қабілетті.

Климаттың өзгеруі

2000-2017 жылдар аралығында температураның өзгеруі бұрынғы ғасырдың барлық кезеңінен артық болды, +1,2 °C (Хельсинки немесе Оулудан жоғары көрсеткіштер). 2000 жылдан бері 24 °C-тан жоғары температурадағы жылы күндердің саны жылына 2 күнге жетті, ал 1900 жылғы деректер онжылдықта 2 күн екенін көрсетеді. ХХ ғасырдың бірінші жартысында 24 °C-тан жоғары күндер сирек кездесетін, екінші жартысында кездейсоқ, ал қазіргі ғасырда тұрақты болып өзгерді. Сондай-ақ, осы салыстыру кезеңінде -1 °C-тан төмен температура 17,5 градусқа төмендеді. 2015 жыл 1900 жылдан бергі ең ыстық жыл болды, мұздай күндердің саны 50-ден аз болды. Температураның өсуін төмендету жұмыстары жүргізілуде; қала 2016 жылғы WWF City Challenge-те әлемнің үздік 45 қаласының қатарына қайтадан енді. Мақсаттардың бірі – 2020 жылға қарай көмірқышқыл газын 30%-ға азайту және 2050 жылға қарай нөлдік эмиссияға қол жеткізу. 1961-1990 жылдардағы климаттық нормалар бойынша Лаппенрантаның климаты ылғалды континенталды климатқа (Köppen: Dfb) жақын континенталды субарктикалық аймақтың климаты болды. Одан бұрынғы онжылдықтармен салыстырғанда, жауын-шашынның жалпы мөлшері де біршама артты.

Халық саны

Лаппенранта қаласының халқы бар, бұл оны Финляндиядағы ең көп халқы бар муниципалитет етеді. Лаппеенранта аймағының халқы құрайды. Лаппенрантада халықтың 10,1%-ы шетелдік тегінен шыққан, бұл ұлттық орташа көрсеткішпен бірдей.

Тілдер

Лаппенранта – фин тілінде сөйлейтін, бір тілді муниципалитет. Лаппенрантада швед тілінде сөйлейтін адамдар да бар, бұл халықтың бір бөлігін құрайды. Шетелде туған тұрғындардың саны 6983 адамды құрады, бұл халықтың 9,6%-ы. Лаппенрантада тұратын шетел азаматтарының саны 4621 адамды құрады.

Туризм

Лаппеенранта жазғы қала ретінде танымал, негізінен Еуропаның төртінші ірі көлі – Сайма көліне жақын орналасқандығына байланысты. GoSaimaa (www.gosaimaa.com) аймақтағы барлық туристік қызметтерді ұсынады. Сонымен қатар, қаланың ішкі аймақта орналасуы жазды жылырақ, ал қысты суықрақ етеді, теңіз жағалауына қарағанда. Лаппеенрантада дамыған қысқы туризм индустриясы бар. Сайма көлінің маңындағы түрлі шатырлар, көптеген қар мотоциклеттері, скандинавиялық коньки тебу, өзенде суға түсу, бұғымен саяхаттау, парашютпен секіру, шаңғы және сырғанау жолдары қысқы келушілердің көптеген қызығушылығын тудырады. Ресей шекарасына жақындығы қалаға келетін ресейлік туристердің саны артуымен көрінеді. Шындығында, Лаппеенранта Финляндия астанасы Хельсинкиге қарағанда Санкт-Петербургке жақын. Көшелерде көптеген ресейлік тіркелген көліктерді көруге болады және кейбір дүкендердің таңбаларында кириллица әріптері қолданылады.

Спорт

Лаппеенрантада фин спорт лигаларының жоғары деңгейлерінде ойнайтын бірнеше спорт командалары бар. SaiPa – Финляндияның ең жоғары лигасы – SM-лигасында ойнайтын хоккей командасы. СайПа 2013–2014 жылғы маусымда ұлттық хоккей лигасында төртінші орынды иеленді. 2014 жылғы 17–27 сәуірде Кисапуисто мұз сарайы, Лаппеенранта және Иматра мұз сарайында IIHF U18 жасөспірімдер хоккейінің әлем чемпионаты өтті. АҚШ турнир жеңімпазы атанды, Чехия екінші, ал Канада үшінші орын алды. Лаппеенраннан NMKY баскетбол командасы I дивизионның үшінші деңгейінде ойнайды және 2005 және 2006 жылдары екі рет чемпион атанды. NST Салибандилигада флорболмен айналысады, ал Rajaritarit Ваахтерлигада американдық футбол командасы. Лаппеенраннан Veiterä, немесе жай ғана Veiterä, Бандилигада ойнайды және бес рет Финляндия чемпионы атанды, соның ішінде 2017 жылы. Олар әйелдер және 1995 және 1998 жылдары туған қыздар арасында да чемпиондыққа ие болды. 2004 жылы қалада әйелдер арасындағы банди әлем чемпионаты алғаш рет өтті, ал 2014 жылы турнир қайтадан Лаппеенрантада ұйымдастырылды. Old Boys World Cup әлем чемпионаты жыл сайын қалада өткізіледі, 2017 жылы ол жетінші рет ұйымдастырылды. Әйелдер спортында Catz Lappeenranta баскетболмен, ал Pesä Ysit фин бейсболымен айналысады, екеуі де елдің жоғары лигаларында ойнайды. Catz төрт рет қатарынан Финляндияның ұлттық баскетбол чемпионатында жеңіске жетті.

Көлік

Лаппеенранта көршілес қалалар мен муниципалитеттерге автомобиль жолдары арқылы байланысты. Қала Хельсинкиден шамамен және Санкт-Петербургтен шамамен орналасқан. Лаппеенрантадан Солтүстік Карелияның астанасы Йоэнсууге дейін 6-шы тас жолмен шамамен қашықтықта орналасқан. Лаппеенранта және Йоутсено станцияларынан Финляндия ішіндегі бағыттарға күн сайын бірнеше пойыз, ал Вайниккала станциясынан Ресейге пойыз қатынасы бар. Хельсинки мен Санкт-Петербург арасында жүретін Allegro пойзы Лаппеенрантадағы Вайниккала ауылында тоқтайды. Хельсинкиге саяхат уақыты шамамен 2 сағат, Санкт-Петербургке шамамен 1,5 сағат. Жаз айларында Сайма көлі мен Сайма каналы су жолымен қолжетімді болған кезде, Лаппеенрантадан Ресейдің Выборг қаласына визасыз кеме қатынасы бар. Аймақтық меншікке өткен Лаппеенранта әуежайы қала орталығынан батысқа қарай орналасқан. Әуежай негізінен Оңтүстік Еуропаға, Канар аралдарына және Мадейраға чартерлік рейстерді, сондай-ақ ирландиялық Ryanair әуе компаниясының Италияға тұрақты рейстерін қамтамасыз етеді. Қоғамдық көлік автобуспен жүзеге асырылады және «Jouko» деп аталады. Jouko автобустары қызғылт түсті және 12 қала маңындағы маршруттарға (1, 1X, 2, 2H, 3, 3K, 4, 5, 7, 8, 12 және 14) және 21 аймақтық маршрутқа (100, 101, 110, 111, 112, 113, 114, 120, 121, 130, 131, 200, 201, 300, 301, 500, 601, 602, 603, 610, 620) қызмет көрсетеді. Jouko жүйесінде Waltti саяхат картасы бар, оған 30 күндік маусымдық билетті (A және D аймақтары) немесе құнды билеттерді салуға болады, ол Waltti билет жүйесі бар Финляндияның басқа қалаларында да қолданылады. Jouko автобустарында билеттерді алудың басқа тәсілдері: бір реттік билеттер (ақшамен немесе кредиттік картамен төлеу), мобильді билеттер (PayIQ және т.б.) және 24 сағаттық билет. Jouko-ның өзіндік маршрут жоспарлаушысы бар (https://lappeenranta.digitransit.fi/), онда маршрутты жоспарлауға, кестелерді көруге және картадағы барлық Jouko автобустарын табуға болады. Сондай-ақ, кешігулер, ерекше жағдайлар және басқа да хабарламаларды қарауға болады. Jouko қала маңындағы көлігін Savonlinja компаниясы жүзеге асырады. Аймақтық маршруттарды Savonlinja, Soisalon Liikenne, V S Bussipalvelut, Vento және Mikkonen компаниялары басқарады. Автобус паркі төмен қабатты қалалық автобустардан тұрады, автобустардың үлгілері Scania Lahti Scala, Volvo 8900LE және Scania Citywide LE Suburban (олардың екеуі CNG автобустары).

Білім

Лаппеенранта Финляндиядағы халықаралық университет қаласы ретінде танымал, онда ЛУТ университеті мен ЛАБ қолданбалы ғылымдар университеті бар, олардың біріктірілген саны 68 елден шамамен 13 000 студентті құрайды. Лаппеенранта сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс Финляндияның сауда орталығы және Хельсинки мен Санкт-Петербургтен Еуропалық Одақ пен Ресейдің қабаттасатын нүктесі болып табылады. Лаппеенрантада білім берудің барлық деңгейлеріндегі көптеген оқу орындары бар, оның ішінде ЛУТ университеті, ЛАБ қолданбалы ғылымдар университеті, 8000-ге жуық студент оқитын Скиннарила кампусында орналасқан Армия академиясы (Финляндия қорғаныс күштерінің бөлімшесі), Оңтүстік Карелия кәсіптік колледжі және Оңтүстік Карелия ересектер білім беру орталығы бар.

Медиада

Лаппеенранта қаласы – Netflix арнасында көрсетілетін финляндиялық полициялық драма «Бордертаун» сериалының түсірілім орны.