Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Hiisi (; көпшесі hiidet) – финн мифологиясындағы термин, бастапқыда қасиетті орындарды, кейіннен мифологиялық жандардың түрлі-түрлерін білдіреді. Кейінгі, христиандық ықпал еткен фольклорда олар зұлым немесе алаяқ сияқты жандар ретінде бейнеленеді, көбінесе жердің түпкілікті, ежелгі дінді ұстанушы тұрғындары, осы тұрғыдан мифологиялық алыптарға ұқсас. Олар көзге түсетін жартастар, қауіпті жарықтар, үлкен тастар, шұңқырлар, орман, төбелер және басқа да ерекше географиялық нысандар мен қиын өңірлер маңында кездеседі.
Term in Finnic mythologies
Hiisi (; plural hiidet ) is a term in Finnic mythologies, originally denoting sacred localities and later on various types of mythological entities. In later, Christian influenced folklore, they are depicted as demonic or trickster like entities, often the autochthonous, pagan inhabitants of the land, similar in this respect to mythological giants. They are found near salient promontories, ominous crevasses, large boulders, potholes, woods, hills, and other outstanding geographical features or rough terrain.
Шығуы мен этимологиясы
Хииси бастапқыда төбе ормандарының рухы болды. Эстон тілінде hiis (немесе his) – ағаштардағы қасиетті тоғай, әдетте биік жерде орналасқан. Фин халқының сиқыр әндерінде Hiisi термині көбінесе төбе немесе таумен байланысты қолданылады, сонымен қатар ол төбелер мен таулармен байланысты тұлға ретінде, олардың иесі немесе билеушісі ретінде де еске алынады. Оның аты орманмен және кейбір орман жануарларымен де байланысты. Мауно Коски және басқалардың соңғы болжамдары бойынша, фин "Hiisi" және эстон "Hiis" негізінен жерлеу орындарымен немесе жерлеу орындарына қатысты қасиетті аймақтармен байланысты; hiisi сөзінің екінші мағынасы – ерекше, көзге түсетін немесе аномальды географиялық ерекшеліктерге қолданылады. Финляндия мен Эстония христиан дініне өткеннен кейін бұл мағыналар жоғалып кеткен немесе түсініксіз болып қалған болуы мүмкін, нәтижесінде хииси орындарына антропоморфизм қатыстырылған, яғни оларды "алпауыттардың" орындары деп есептеген, немесе Хииси немесе Хиис құдайдың немесе рухтың есімі ретінде пайда болған болуы мүмкін. 12-13 ғасырларда Финляндияның христиан дініне өтуінен бастап Хиисидің зұлымдығы уақыт өте келе артып, қазіргі кезде христиандық шайтанға немесе тіпті Ібіліске ұқсас болып кеткен. Епископ Микаэль Агриколаның фин құдайларының тізімінде Хииси орман аңдарының немесе жүндердің құдайы болған, бұл қасиетті Тапиомен ортақ.
Hiisi was originally a spirit of hill forests In Estonian hiis (or his) means a sacred grove in trees, usually on elevated ground. In the spells ("magic songs") of the Finns the term Hiisi is often used in association with a hill or mountain, as a personage he also associated with the hills and mountains, such as the owner or ruler of the same. His name is also commonly associated with forests, and some forest animals. More recent speculation, by Mauno Koski and others, associates the Finnish "Hiisi" and the Estonian "Hiis" primarily with burial sites, or sacred areas associated with burial sites; with a secondary meaning of hiisi applied to dominant, exceptional or anomalous geographical features. Following the Christianization of Finland and Estonia these meanings may have been lost or become unclear, which may have led to the application of anthropomorphism to hiisi sites, as "giant's ", or the emergence of Hiisi or Hiis as a proper noun, the name of a deity or spirit. It has been supposed that Hiisi's evil nature has been magnified over time, starting with the Christianization of Finland in the 12th and 13th centuries. In more recent times his nature has been nearly identical with that of a Christian devil, or even the Devil. In Bishop Mikael Agricola's list of Finnish pagan gods Hiisi is said to have been a god of forest game or fur, sharing this attribute with a similar god, Tapio.
Фольклорлық
Хииси туралы ауызша фольклор көбінесе хииси жерлерінде мекендеген жаратылыстарды, әдетте тролльдер немесе алыптарды сипаттайды. Көптеген әңгімелерде осы жаратылыстардың іс-әрекеттері арқасында ерекше тас формациялары немесе ландшафттың басқа да ерекшеліктері қалай пайда болғаны айтылады. Хииси туралы жазылған фольклордың көп бөлігі Финляндияның Весилахти ауданындағы Нарва ауылынан келген. Хиденноккадағы тік жардан құлап түскеннен кейін балықшылардың монетаға толы қазанды ұстауы, сондай-ақ Хиденнокка мүйісін алыптар тас лақтырып қалай жасағаны туралы әңгімелер бар. Бұл әңгімелердің бірінде христиандық элемент кездеседі, онда алыптар адамдардың қайықпен шіркеуге баруын болдырмау үшін теңізге тас лақтырады. Кейіннен хиисиге тән табиғаттың құдіреттілігі азайып, олар фольклорда тролльдерге ұқсас, жалаң зұлым рухтар ретінде бейнелене бастады. Осы кейінгі көзқарас бойынша, хиисилер көбінесе кішкентай болған, бірақ кейбіреулері алыптай зор болған. Хиисилер шулы процессиямен жүріп, оларға жол бермейтіндерге шабуылдай алатын. Егер біреу есігін ашық қалдырса, хииси ішке кіріп бір нәрсені ұрлап кететін. Егер сізді хииси қуатын болса, сіз өңделген жерге қауіпсіздік іздеуіңіз керек. Фольклорда, өңделген жерлер қасиетті болып саналған, ал жабайы табиғаттың қорқынышты және тыйым салынған ерекшеліктеріндегі пұтқа табынушылыққа қарама-қарсы келген. Ал зұлым хииси өңделген жерлерге кіре алмайтын.
Oral folklore concerning hiisi mostly describes creatures that dwelt in hiisi sites, typically trolls or giants. Many of the stories describe how odd rock formations or other features of the landscape were created by the actions of these creatures. Much of the recorded folklore about hiisi comes from the village of Narva in Vesilahti, Finland. There are tales of cauldrons of coins being caught by fishermen after having rolled down the cliff at Hiidennokka, as well as tales of how the cape of Hiidennokka was created by giants throwing rocks. One of these tales takes on a Christian element, as the giants throw rocks into the sea to prevent people going to church by boat. Later the original aspect of nature's awesomeness inherent in the hiidet was diminished, and they passed into folklore as purely evil spirits vaguely analogous to trolls. According to this later view, hiidet were often small in size, but others were gigantic. Hiidet could travel in a noisy procession and attack people who did not give way to them. If somebody left their door open, a hiisi could come inside and steal something. If you were chased by a hiisi. you should seek safety in a cultivated area. In folklore, it was the cultivated areas that were blessed in contrast to the pagan holiness residing in the awesome and forbidding features of raw nature, and an evil hiisi could not step inside areas sanctified by cultivation.
Географиялық объектілер мен атаулар
1933 жылы фин археологы Арне Микаэль Таллгрен 15 немесе 16 ықтимал Хииси орнын анықтады, ал 1967 жылы тіл білімі маманы Мауно Коски 14 темір ғасырындағы қорымдарды Хииси орындары деп анықтады. Екеуі де тізімдерін негізінен жер-су атауларында «хииси» сөзінің кездесуіне сүйенді. Бұл орындарға ойылған тастар, қасиетті ағаштар және бұлақтар кіреді. «Хииси» термині Hiisimäki [хииси төбесі] сияқты жер-су атауларында бірлескен элемент ретінде кездеседі. Фин тілінде тас қабірлерді «хииденкиуас» [хиисидің сауна пеші] деп атайды. Ал алыптар қазандығын «хииденкирну» [хиисидің айырбасы] деп атайды. Hiitola елді мекенінің аты осы рухтан шыққан.
In 1933 a Finnish archaeologist, Aarne Michaël Tallgren, identified 15 or 16 potential Hiisi locations, and in 1967 a linguist, Mauno Koski, identified 14 Iron Age cemeteries as Hiisi sites. Both based their lists primarily on the presence of an element of the word hiisi in placenames. These locations include cup marked stones, sacred trees and springs. The term hiisi appears as a compound element in placenames such as Hiisimäki [hiisi hill]. The Finnish term for a prehistoric cairn grave is a hiidenkiuas [hiisi's sauna stove]. A giant's kettle is called a hiidenkirnu [hiisi's churn]. The settlement of Hiitola takes its name from the spirit.
Табысқыштар
Хииси есімі фин жұмбақтарында қолданылған. "Хиисидің бұғысы" (немесе "жүз мүйізді") – қарағай, ал "Хииси жерінде Хиисидің жылқысының ыңғуы" – нөсер жаңбырдың күркіреуі.
Hiisi's name was used in Finnish riddles "Hiisi's elk" (or " with a hundred horns") is a pine tree; and "the neighing of Hiisi's horse in Hiisi's land" refers to thunder.
Қатысушы терминдер
Хиитола – оның үйі/отаны, Хипа – қызы, Кипинатар – мысығы.
Hiitola is his home/homeland; Hippa his daughter, and Kipinatar his cat.
Пайдаланған дереккөздер
, www.gutenberg.org сайтынан электрондық мәтін. , www.gutenberg.org сайтынан электрондық мәтін.
, e text via www. gutenberg. org
, e text via www. gutenberg. org