Кіріспе

Hiisi (; көпшесі hiidet) – финн мифологиясындағы термин, бастапқыда қасиетті орындарды, кейіннен мифологиялық жандардың түрлі-түрлерін білдіреді. Кейінгі, христиандық ықпал еткен фольклорда олар зұлым немесе алаяқ сияқты жандар ретінде бейнеленеді, көбінесе жердің түпкілікті, ежелгі дінді ұстанушы тұрғындары, осы тұрғыдан мифологиялық алыптарға ұқсас. Олар көзге түсетін жартастар, қауіпті жарықтар, үлкен тастар, шұңқырлар, орман, төбелер және басқа да ерекше географиялық нысандар мен қиын өңірлер маңында кездеседі.

Шығуы мен этимологиясы

Хииси бастапқыда төбе ормандарының рухы болды. Эстон тілінде hiis (немесе his) – ағаштардағы қасиетті тоғай, әдетте биік жерде орналасқан. Фин халқының сиқыр әндерінде Hiisi термині көбінесе төбе немесе таумен байланысты қолданылады, сонымен қатар ол төбелер мен таулармен байланысты тұлға ретінде, олардың иесі немесе билеушісі ретінде де еске алынады. Оның аты орманмен және кейбір орман жануарларымен де байланысты. Мауно Коски және басқалардың соңғы болжамдары бойынша, фин "Hiisi" және эстон "Hiis" негізінен жерлеу орындарымен немесе жерлеу орындарына қатысты қасиетті аймақтармен байланысты; hiisi сөзінің екінші мағынасы – ерекше, көзге түсетін немесе аномальды географиялық ерекшеліктерге қолданылады. Финляндия мен Эстония христиан дініне өткеннен кейін бұл мағыналар жоғалып кеткен немесе түсініксіз болып қалған болуы мүмкін, нәтижесінде хииси орындарына антропоморфизм қатыстырылған, яғни оларды "алпауыттардың" орындары деп есептеген, немесе Хииси немесе Хиис құдайдың немесе рухтың есімі ретінде пайда болған болуы мүмкін. 12-13 ғасырларда Финляндияның христиан дініне өтуінен бастап Хиисидің зұлымдығы уақыт өте келе артып, қазіргі кезде христиандық шайтанға немесе тіпті Ібіліске ұқсас болып кеткен. Епископ Микаэль Агриколаның фин құдайларының тізімінде Хииси орман аңдарының немесе жүндердің құдайы болған, бұл қасиетті Тапиомен ортақ.

Фольклорлық

Хииси туралы ауызша фольклор көбінесе хииси жерлерінде мекендеген жаратылыстарды, әдетте тролльдер немесе алыптарды сипаттайды. Көптеген әңгімелерде осы жаратылыстардың іс-әрекеттері арқасында ерекше тас формациялары немесе ландшафттың басқа да ерекшеліктері қалай пайда болғаны айтылады. Хииси туралы жазылған фольклордың көп бөлігі Финляндияның Весилахти ауданындағы Нарва ауылынан келген. Хиденноккадағы тік жардан құлап түскеннен кейін балықшылардың монетаға толы қазанды ұстауы, сондай-ақ Хиденнокка мүйісін алыптар тас лақтырып қалай жасағаны туралы әңгімелер бар. Бұл әңгімелердің бірінде христиандық элемент кездеседі, онда алыптар адамдардың қайықпен шіркеуге баруын болдырмау үшін теңізге тас лақтырады. Кейіннен хиисиге тән табиғаттың құдіреттілігі азайып, олар фольклорда тролльдерге ұқсас, жалаң зұлым рухтар ретінде бейнелене бастады. Осы кейінгі көзқарас бойынша, хиисилер көбінесе кішкентай болған, бірақ кейбіреулері алыптай зор болған. Хиисилер шулы процессиямен жүріп, оларға жол бермейтіндерге шабуылдай алатын. Егер біреу есігін ашық қалдырса, хииси ішке кіріп бір нәрсені ұрлап кететін. Егер сізді хииси қуатын болса, сіз өңделген жерге қауіпсіздік іздеуіңіз керек. Фольклорда, өңделген жерлер қасиетті болып саналған, ал жабайы табиғаттың қорқынышты және тыйым салынған ерекшеліктеріндегі пұтқа табынушылыққа қарама-қарсы келген. Ал зұлым хииси өңделген жерлерге кіре алмайтын.

Географиялық объектілер мен атаулар

1933 жылы фин археологы Арне Микаэль Таллгрен 15 немесе 16 ықтимал Хииси орнын анықтады, ал 1967 жылы тіл білімі маманы Мауно Коски 14 темір ғасырындағы қорымдарды Хииси орындары деп анықтады. Екеуі де тізімдерін негізінен жер-су атауларында «хииси» сөзінің кездесуіне сүйенді. Бұл орындарға ойылған тастар, қасиетті ағаштар және бұлақтар кіреді. «Хииси» термині Hiisimäki [хииси төбесі] сияқты жер-су атауларында бірлескен элемент ретінде кездеседі. Фин тілінде тас қабірлерді «хииденкиуас» [хиисидің сауна пеші] деп атайды. Ал алыптар қазандығын «хииденкирну» [хиисидің айырбасы] деп атайды. Hiitola елді мекенінің аты осы рухтан шыққан.

Табысқыштар

Хииси есімі фин жұмбақтарында қолданылған. "Хиисидің бұғысы" (немесе "жүз мүйізді") – қарағай, ал "Хииси жерінде Хиисидің жылқысының ыңғуы" – нөсер жаңбырдың күркіреуі.

Қатысушы терминдер

Хиитола – оның үйі/отаны, Хипа – қызы, Кипинатар – мысығы.

Пайдаланған дереккөздер

, www.gutenberg.org сайтынан электрондық мәтін. , www.gutenberg.org сайтынан электрондық мәтін.