Кіріспе

Ежелгі гректер мен римдіктер дәуірі

Классикалық антиквность, сондай-ақ классикалық дәуір, классикалық кезең, классикалық ғасыр немесе жай ғана антиквность деп те аталады, бұл Еуропаның мәдени тарихының б.з.д. 8-шы ғасырынан басталып, б.з. 5-шы ғасырына дейінгі кезеңін қамтиды. Бұл кезеңде ежелгі Греция мен ежелгі Рим өркениеттері өрістеп, Жерорта теңізі бассейнінде орталықтанған, біріккен грек-римдік әлемді құрады. Ол Греция мен Римнің гүлденген және Еуропаның көп бөлігіне, Солтүстік Африкаға және Батыс Азияға зор әсер еткен кезеңі. Дәстүр бойынша, бұл дәуір Гомердің (б.з.д. 8-7 ғасырлар) ең ерте жазбадағы эпикалық грек поэзиясымен басталып, 476 жылы Батыс Рим империясының құлауымен аяқталады. Мұндай кең тарихи кезең мен аумақ көптеген әртүрлі мәдениеттер мен дәуірлерді қамтиды. Классикалық антиквность – Эдгар Аллан По айтқандай, кейінгі ұрпақтардың "Грекияның даңқы мен Римнің ұлылығы" туралы идеализировандік көзқарасы болуы мүмкін. Ежелгі гректердің мәдениеті, ежелгі Таяу Шығыстың әсерімен бірге, Рим империясының кезеңіне дейін Жерорта теңізі мен Таяу Шығыста өнердің, философияның, қоғамның және білімнің негізін құрады. Римдіктер осы мәдениетті сақтап, еліктеп, оны Еуропаға таратып, оған теңесе алды. Осы грек-римдік мәдени негіз тілге, саясатқа, заңға, білім беру жүйесіне, философияға, ғылымға, соғыс өнеріне, әдебиетке, тарихнамаға, этикаға, риторикаға, өнер мен сәулетке зор әсер етті, сондай-ақ Батыс және оның арқылы қазіргі әлемге де ықпал етті. Классикалық мәдениеттің сақталған фрагменттері 14-шы ғасырда басталған қайта жаңғыруға, кейіннен Ренессанс деп аталғанға және 18-ші мен 19-шы ғасырларда болған неоклассикалық қайта жаңғыруларға әкелді.

Архаикалық кезең (б.з.д.

Классикалық антикалық дәуірдің ең ерте кезеңі, соңғы қола дәуірінің құлдырауынан кейін тарихи дереккөздердің біртіндеп жаңару кезеңінде пайда болды. Біздің заманымыздан бұрынғы 8 және 7 ғасырлар көбінесе прототарихи болып саналады, ал ең ерте грек әліпбилік жазулары 8 ғасырдың бірінші жартысында пайда болған. Аңызға айналған ақын Гомердің б.з.б. 8 немесе 7 ғасырларда өмір сүргені қабылданады, ал оның өмірі классикалық антикалық дәуірдің басталуы ретінде қарастырылады. Осы кезеңде ежелгі Олимпиада ойындарының 776 ж.б.з. жылы құрылғаны туралы дәстүрлі мәлімет бар.

Финикиялықтар, карфагендіктер және ассириялықтар

Финикиялықтар бастапқыда Қанаандағы порттардан кеңейіп, 8-шы ғасырда Жерорта теңізіндегі саудаға басымдық етті. Карфаген б.з.д. 814 жылы негізі қаланды, ал карфагендіктер б.з.д. 700 жылға қарай Сицилия, Италия және Сардинияда бекіністер орнатып, Этруриямен мүдделер қақтығысына себеп болды. Кипр аралындағы Китион қаласында табылған стела, б.з.д. 709 жылы Ассирия патшасы II Саргонның аралдың жеті патшасына қарсы жеңісін бейнелейді, бұл Кипрдің Тир билігінен Жаңа Ассирия империясына өтуінің маңызды кезеңі болды.

Грекия

Архаикалық кезең грек қараңғы ғасырларынан кейін келді және саяси теорияда маңызды жетістіктерге, сондай-ақ демократияның, философияның, театрдың, поэзияның қалыптасуына, жазба тілінің қайта жаңғыруына (қараңғы ғасырларда жоғалған) куә болды. Төңкергіш өнерде Архаикалық кезеңде шығыстық стильдің дамуы байқалады, ол қараңғы ғасырлардың соңғы кезеңдерінің геометриялық стилінен өзгешеленеді және Мысыр, Финикия және Сириядан алынған ықпалдың жинақталуын көрсетеді. Архаикалық дәуірдің кейінгі бөлігімен байланысты қыш ыдыстар стилі – б.з.д. 7 ғасырда Коринф қаласында пайда болған қара сызықты қыш ыдыстар және шамамен б.з.д. 530 жылы Андокид суретшісі дамытқан қызыл сызықты стиль.

Темір дәуірі Италия

Этрусктер б.з.д. 7 ғасырдың соңына қарай аймақта саяси бақылау орнатып, аристократиялық және монархиялық элита құрды. Б.з.д. 6 ғасырдың соңына қарай этрусктер аймақтағы билігін жоғалтты, осы кезде италиялық тайпалар өз үкіметтерін жаңадан құрып, республикалар жасады. Бұл республикаларда жеке билеушілердің билігіне қатысты шектеулер күшейтілді.

Рим патшалығы

Аңыз бойынша, Рим 753 жылдың 21 сәуірінде Троя князі Энейдің егіз ұрпақтары Ромул мен Ремус тарапынан негізделді. Қала әйелдерден құрылық тартқандықтан, аңыз бойынша, латындықтар сабин халқын мерекеге шақырып, олардың бойжеткен қыздарын ұрлап алып, осылайша латындықтар мен сабиндердің бірігуіне себеп болды. Археологиялық дәлелдер Рим форумындағы ең алғашқы қоныстану іздерінің б.з.д. 8 ғасырының ортасында пайда болғанын көрсетеді, бірақ Палатин төбесіндегі қоныстар б.з.д. 10 ғасырына дейін сонау салып кеткен болуы мүмкін. Аңызға сүйенсек, Римнің жетінші және соңғы патшасы Тарквиний Супербус болды. Тарквиний Присктың ұлы және Сервий Туллийдің күйеу баласы болған Супербус этруск тегінен шыққан. Оның билігінде этрусктер өкімет билігінің шыңына жетті. Супербус Тарпеялық жартастан барлық сабин ғибадатханаларын және құрбандық орындарын алып тастап, қиратты, бұл Рим халқының наразылығын тудырды. Халық оның билігіне қарсы шықты, себебі ол өзінің ұлының римдік патриций Лукрецияны зорлағанын мойындаған жоқ. Лукрецияның туысы Люций Юний Брут (Марк Бруттің арғы атасы) сенатты шақырып, 510 жылы Супербусты және монархияны Римнен қуғынға жіберді. Супербус қуылғаннан кейін, б.з.д. 509 жылы сенат ешқашан патша билігіне жол бермеу туралы шешім қабылдады және Римді республикалық үкіметке айналдырды.

Классикалық Грекия (б.з.д.

Ежелгі Грекияның классикалық кезеңі б.з.д. 5 және 4 ғасырлардың басым бөлігін, атап айтқанда, б.з.д. 510 жылы афиналық тирандық биліктің аяқталуынан бастап, б.з.д. 323 жылы Ұлы Александрдың өліміне дейін қамтиды. Б.з.д. 510 жылы спарталық әскерлер афиналықтарға Пеизистраттың ұлы, тиран Гиппийді құлатуға көмектесті. Спарта патшасы I Клеомен Исагор басшылығымен спарталық олигархия құрды. Грек-парсы соғыстары (б.з.д. 499–449 жж.), Каллиас бейбіт шартымен аяқталды. Бұл соғыстар Грекия, Македония, Фракия және Ионияның парсы үстемдігінен босатылуымен қатар, Афинаның Делиан лигасына билік етуіне әкеп соқты, бұл Спарта және Пелопоннес лигасымен қақтығысқа ұласты, нәтижесінде Пелопоннес соғысы (б.з.д. 431–404 жж.) болды, ол спарталықтардың жеңісімен аяқталды. Грекия 4-ші ғасырды спарталық гегемониямен бастады, бірақ б.з.д. 395 жылы спарталық билеушілер Лисандрды қызметтен шеттетуге мәжбүр болды, соның салдарынан Спарта теңіздегі үстемдігін жоғалтты. Афина, Аргос, Фива және Коринф, соңғы екеуі бұрын Спартаның одақтастары болған, Спартаның үстемдігіне қарсы шығып, б.з.д. 387 жылы аяқталған Коринф соғысына қатысты. Кейін, б.з.д. 371 жылы тебалық генералдар Эпаминонд пен Пелопид Левктра шайқасында жеңіске жетті. Бұл шайқастың нәтижесі Спартаның үстемдігінің аяқталуы және Тебаның гегемониясының орнауы болды. Теба өзінің үстемдігін сақтап қалуға тырысты, бірақ б.з.д. 346 жылы Македонияның күшейген күші оған тосқауыл қойды. II Филипп билік еткен кезде (б.з.д. 359–336 жж.), Македония паэондықтар, фракиялықтар және иллиялықтардың жерлеріне кеңейді. Филипптің ұлы, Ұлы Александр (б.з.д. 356–323 жж.), македондық билікті қысқа мерзімге ғана емес, сонымен қатар орталық грек қала-мемлекеттеріне, Персия империясына, оның ішінде Египетке және Үндістанның шеттеріне дейін кеңейтуге қол жеткізді. Классикалық грек кезеңі әдетте б.з.д. 323 жылы Александрдың өлімімен және оның империясының Диадохтар арасында бөлінуімен аяқталады.

Геллендік кезең (б.з.д. 323-146 жж.)

Грекияның эллиндік дәуірі Македонияның күшейіп, Александр Ұлының жаулап алуларымен басталды. Грек тілі Грекияның өзінен асып, көптеген елдерде ортақ тілге айналды, ал эллиндік мәдениет Парсы, Израиль және Яһуда патшалықтары, Орталық Азия және Египет мәдениеттерімен байланысқа түсті. География, астрономия, математика сияқты ғылымдарда маңызды жетістіктер болды, әсіресе Аристотельдің шәкірттері (аристотелизм) арқасында. Эллиндік дәуір б.з.д. 2-ші ғасырда Рим Республикасының күшінің артуымен және 146 ж.б.з. Грекияның римдіктер тарапынан жаулануымен аяқталды.

Рим Республикасы (б.з.д.

Ежелгі Римдегі Республика кезеңі шамамен 509 ж.б.д. монархия құлатылуымен басталды және бірқатар азамат соғыстары арқылы Принципат үкімет түріне және Императорлық кезеңге дейін 450 жылдан астам жалғасты. Республиканың жарты мыңжылдығында Рим Лациумның аймақтық күшінен Италияда және одан тыс жерлердегі үстем күшке айналды. Римдіктердің Италияны біріктіруі – 4-ші және 3-ші ғасырлардағы бірқатар қақтығыстар, Самнит соғыстары, Латын соғысы және Пирр соғысы нәтижесінде жүзеге асқан, біртіндеп дамыған процесс болды. Римдіктердің Пуника соғыстарындағы және Македония соғыстарындағы жеңісі Римді б.з.д. 2-ші ғасырында өңірлік үстемдікке ие етті, одан кейін Грекия мен Кіші Азияны бағындырды. Осы зор күштің өсуімен бірге экономикалық тұрақсыздық пен әлеуметтік толқулар да болды, нәтижесінде Катилина қастандығы, Әлеуметтік соғыс және Бірінші Триумвират туды, ал соңында б.з.д. 1-ші ғасырдың соңында Рим империясына айналды.

Рим империясы (б.з.д. 1-ші ғасырдан б.з. 5-ші ғасырына дейін)

Республиканың нақты аяқталуы қазіргі заманғы тарихшылар арасында даулы мәселе болып табылады; Рим Республикасының Рим империясына өтуін белгілеген нақты оқиға түсіндіруге байланысты мәселе. Тарихшылар Юлий Цезардың мәңгілік диктатор ретінде тағайындалуын (б.з.д. 44 жылғы ақпан), Актиум шайқасын (б.з.д. 31 жылғы 2 қыркүйек), және Рим Сенатының Октавианға берген ерекше өкілеттіктерді алғашқы бекітуде (б.з.д. 27 жылғы 16 қаңтар) осы шешуші оқиға деп қарастырады. Сол кездегі римдік азаматтар Республиканың тоқтағанын мойындаған жоқ. Ертедегі Юлий-Клавдий императорлары res publica әлі де бар екенін, бірақ олардың ерекше биліктерімен қорғалғанын және ақыр соңында бұрынғы республикалық формасына оралатынын мәлімдеді. Рим мемлекеті латын тілін ресми тіл ретінде қолдана бергенше, өзін res publica деп атауын жалғастырды. Рим б.з.д. 130 жылдардан бастап Цизальпин Галлиясын, Иллирияны, Грецияны және Испанияны қосып алғаннан кейін де-факто империялық сипатқа ие болды, ал б.з.д. 1 ғасырда Иудея, Кіші Азия және Галлия қосылғаннан кейін бұл толығымен бекітілді. Траянның билігінде (б.з. 117 ж.) империяның ең кеңейген кезінде Рим бүкіл Жерорта теңізін, сондай-ақ Галлияны, Германия мен Британияның бір бөлігін, Балқан аймағын, Дакияны, Кіші Азияны, Кавкасты және Месопотамияны бақылады. Мәдени тұрғыдан Рим империясы айқын түрде эллинизацияланды, бірақ Митраизм, Гностицизм және ең бастысы – христиандық сияқты синкретикалық "шығыс" дәстүрлерін де қабылдады. Классикалық Рим отбасылық өмірде гректермен салыстырғанда айқын айырмашылықтарға ие болды. Әкелер балаларына, ал күйеулер әйелдеріне үлкен билікке ие болды. Шындығында, латын тіліндегі "отбасы" (familia) сөзі үйдің ер адам басшысының билігіне бағынғандарды ғана білдірді. Бұған құлдар мен қызметшілер сияқты туыс емес мүшелер де кірді. Неке арқылы еркектер мен әйелдер мүлікті бөлісті. Ажырасуға б.з.д. бірінші ғасырда алғаш рет рұқсат етілді және оны ер немесе әйел бастауға болатын.

Ежелгі антикалық кезең (б.з.д.

Рим империясы үшінші ғасырдағы дағдарыстың салдарынан әлсіре бастады. Көне дәуірдің соңында христиан діні кеңінен таралып, 393 жылы Феодосиан жарлықтарымен Рим императорлық табынымын жойды. Герман тайпаларының бірінен соң бірі шабуылдары 5 ғасырда Батыс Рим империясының әлсіреуін аяқтады, ал Шығыс Рим империясы орта ғасырлар бойы өз азаматтары Румыния деп атаған мемлекетте сақталып қалды және кейінгі тарихшылар Византия империясын белгіледі. Гелленистік философиядан кейін Платондық және Эпикурейлік философиялардың дамуы жалғасты, ал неоплатондық христиан шіркеуінің аталарының теологиясына әсер етті. Көптеген жазушылар ежелгі заманның "соңы" үшін нақты күнді атауға тырысты, ең танымал күндер 476 жылы соңғы Батыс Рим императорының қызметтен алынуы, 529 жылы Шығыс Рим императоры Юстиниан I Афинадағы соңғы Платон академиясын жабу және 634 жылдан 718 жылға дейін Жерорта теңізінің көп бөлігін жаңа мұсылман діні жаулап алды. Бұл мұсылмандық жаулап алулар, Сирия (637), Мысыр (639), Кипр (654), Солтүстік Африка (665), Испания (718), Оңтүстік Галлия (720), Крит (820), және Сицилия (827), Мальта (870), сондай-ақ Шығыс Рим астанасының қоршауы (алғашқыда 674–78 ж., ал содан кейін 717–18 ж.) дәстүрлі түрде Жерорта теңізі айналасындағы классикалық мәдениеттерді біріктірген экономикалық, мәдени және саяси байланыстарды үзіп, ежелгі дәуірді аяқтады (Пиренн тезисін қараңыз). Грек және римдік Гиппократ және Гален сияқты дәрігерлер грек ой-пікірлері философияда басым болғаннан кейін де медицина практикасының негізін қалады. Француз театрында Мольер мен Расин сияқты драматургтар мифологиялық немесе классикалық тарихи тақырыптарға пьесалар жазды және оларды Аристотельдің «Поэтикасынан» алынған классикалық бірліктердің қатаң ережелеріне бағындырды. Байырғы гректердегіге ұқсас биге құмарлық Изадора Дунканды өзінің балет стилін жасауға итермеледі.