Кіріспе

Солтүстік Каролина штатының мемлекет және үкімет басшысы – Солтүстік Каролинаның губернаторы, ол штаттың үкімет басшысы болып табылады. 1776 жылы лауазым құрылғаннан бері 75 адам осы қызметті атқарды. Губернатордың өкілеттік мерзімі төрт жылды құрайды және ол штаттың сайланған атқарушы органдарының ұжымдық органы – Мемлекеттік кеңестің төрағасы болып табылады. Губернатордың өкілеттіктері мен міндеттері штат конституциясымен және заңдармен белгіленеді. Ол Солтүстік Каролинаның бас атқарушысы қызметін атқарады және конституция бойынша штат заңдарын адал орындауға міндетті. Губернатор Солтүстік Каролина Ұлттық гвардиясының бас қолбасшысы және мемлекеттік бюджеттің директоры болып табылады. Лауазым атқарушы билік органдарының лауазымды тұлғаларын, кейбір судьяларды, кеңестер мен комиссиялардың мүшелерін тағайындау бойынша кең өкілеттіктерге ие. Губернаторларға кешірім беру және заңға вето қою құқығы да берілген. Тарихи тұрғыдан алғанда, Солтүстік Каролинада өкілеттігі шектеулі, әлсіз губернатор болған. АҚШ-тағы көптеген әріптестерінен өзгеше, Солтүстік Каролина губернаторының жеке тармаққа вето қою құқығы жоқ, ал қосымша атқарушы билік Мемлекеттік кеңестегі басқа сайланған лауазымды тұлғаларға жүктелген. Штат 20-ғасырдың ортасынан бері саяси жағынан бәсекеге толы болғанымен, Республикалықтар Солтүстік Каролинада губернатор сайлауында жеңіске жетуде қиындыққа тап болып, лауазым көбінесе Демократтардың қолында қалып келді. Қазіргі губернатор, демократ Рой Купер, 2017 жылдың 1 қаңтарында қызметке кірді.

Колониалды негіз

Губернатор лауазымы Солтүстік Каролина штатындағы ең көне мемлекеттік лауазым болып табылады. Тарихшылар оның бастауын 1585 жылы Роанок колониясының губернаторы Ральф Лейн тағайындалғаннан бастап санап көрсетеді. 1622 жылдан 1731 жылға дейін Каролина провинциясы / Солтүстік Каролина провинциясы колонияның иелері тағайындаған губернаторларға ие болды. 1731 жылдан кейін патшалық билік кезеңінде Солтүстік Каролина губернаторларына Сыртқы сауда жөніндегі Жеке кеңестің құпия нұсқаулары берілді. Бұл нұсқаулар губернаторға міндетті болды және колониялық үкіметтің барлық салаларын қамтыды. Олар колониядағы саяси жағдайды толық білмейтін және аумаққа тікелей бақылауды күшейту мақсатымен жасалғандықтан, губернатор мен Бас Ассамблея арасында шиеленістер тудырды. Ассамблея колонияның қаржысын бақылап, оны жалақы мен қаржыландыруды тоқтатқан арқылы тиімді құрал ретінде пайдаланды, кейде губернаторларды келісімге келуге және Сыртқы сауда жөніндегі Кеңестің кейбір нұсқауларын елемеуге мәжбүр етті. 1770 жылдары губернатор Джозиа Мартин – нұсқаулардың адал жақтасы – мен Ассамблея арасындағы жиі шиеленістер, соңғысын хат алмасу комитетін құруға және колонияның Ұлыбританиядан бөліну процесін жеделдетуге итермеледі.

Құрылуы және соғыс алдындағы кезең

Солтүстік Каролина штатының 1776 жылғы алғашқы конституциясы губернатордың Бас Ассамблеяның екі палатасының біріктірілген дауысымен бір жылдық мерзімге сайлануын көздеді. Олар алты жылдың ішінде үш мерзімнен аспайтын лауазымда қалуға шектелді. Конституцияда сондай-ақ, губернаторға оның қызметін атқаруда кеңес беру үшін заңнамалық түрде құрылған Мемлекеттік кеңес қарастырылды. Бастапқыда Солтүстік Каролинадағы губернатор лауазымы өкілеттіктері жағынан әлсіз болды, көбінесе британдық отаршыл губернаторлардың іс-әрекеттерінен болған қауіптерге байланысты шектеулер салынды.

1868 жылғы конституция

1868 жылы Солтүстік Каролина жаңа конституцияны бекітті, ол губернатордың өкілеттік мерзімін төрт жылға ұзартты, бірақ оны бір мерзіммен шектеді. 1868 жылғы конституция бойынша губернатордың атқару билігі мына ережеден туындады: «Атқару органы губернатордан тұрады, оған штаттың жоғарғы атқару билігі жүктеледі». Жаңа конституция губернаторға тағайындау құқығын да берді. 1933 жылы Бас Ассамблея губернаторға заңдарға вето құқығын беру үшін конституцияға түзетулер енгізуді қарастыру үшін референдумды мақұлдады, бірақ техникалық себептерге байланысты түзетулер қабылдана қойған жоқ. 20-шы ғасыр бойы институционалдық жетілдірулер губернатордың ресми билігін арттырса да, бұл штаттық саясатта заң шығарушы органның өз тілектерін күшейтуге ұмтылысымен теңдестірілді. 2016 жылы Бас Ассамблея губернатор тағайындауы мүмкін лауазымдардың санын айтарлықтай азайтты. Қазіргі губернатор – Рой Купер, демократ, ол 2017 жылдың 1 қаңтарында қызметке кірді.

Сайлау

Басқа мемлекеттік лауазым иелері сияқты, Солтүстік Каролинада тек тіркелген сайлаушылар ғана губернатор болып сайлануға құқылы. Көптеген штаттық атқарушы лауазымдарға үміткерлер кем дегенде 21 жаста болуы керек, ал кез келген болашақ губернатор кем дегенде 30 жаста болуы тиіс. Олар сондай-ақ кем дегенде бес жыл АҚШ азаматы және сайлауға дейін кем дегенде екі жыл Солтүстік Каролинада тұруы керек. Губернатор 1972 жылдан бастап әр төрт жыл сайын сайланады. Олар төрт жылдық мерзімге қызмет етеді және олардың ізбасары ант бергенге дейін лауазымда қалады. Губернатор лауазымы үшін даулы сайлаулар Бас Ассамблеяның көпшілік дауысымен шешіледі. Губернатордың өкілеттігі сайлаудан кейінгі жылдың 1 қаңтарында басталады, бірақ ол Солтүстік Каролина Жоғарғы Сотының судьясы алдында ант беруге немесе лауазымға кірісуге қол қойғанға дейін лауазымдық міндеттерін орындай алмайды. Ант, барлық мемлекеттік лауазым иелері үшін бірдей, Конституцияның VI бабының 7-тармағында белгіленген. 1877 жылдан бері жаңа губернаторлар көбінесе мерекелік кештер мен шерулермен бірге өтетін ресми инаугурациялық рәсімдерде ант береді. Олар әдетте Солтүстік Каролина штатының Ұлы мөрін жеке кездесуде бұрынғы губернатордан алады. Губернатор лауазымда екі рет қатарынан сайлануына шектеу қойылған, бірақ еңбектің арасында үзіліс болған жағдайда шектеу жоқ. Егер сайланған губернатор лауазымына сайланбаса, вице-губернатор губернатор болады. Вице-губернатор губернатормен бір уақытта, бірақ жеке тізім бойынша сайланады.

Атқарушы билік пен жауапкершілік

Солтүстік Каролина губернаторының өкілеттіктері мен міндеттері Солтүстік Каролина Конституциясы мен штат заңдарынан туындайды. Конституция губернаторды штаттық бюджеттің директоры етеді. Осы өкілеттік шегінде губернатор штаттың теңгерімді бюджетін сақтауын қамтамасыз ету және Бас Ассамблеяға бюджеттік ұсыныстар дайындау үшін кірістер мен шығыстарды бақылауға жауапты. Губернатор сондай-ақ федералдық үкімет штатка ұсынатын гранттар мен несиелерді басқарады. Көптеген атқарушылық тағайындамалар заң шығарушы органдардың келісімін қажет етпейді және көптеген тағайындалғандар губернатордың қалауынша қызмет етеді. Мемлекеттік білім беру кеңесі және Солтүстік Каролина коммуналдық қызметтер жөніндегі комиссиясы сияқты маңызды мемлекеттік кеңестерге тағайындалулар үшін Бас Ассамблеяның бірін немесе екі палатасының растауы қажет. Кабинет хатшылары Мемлекеттік Сенаттың растауына жатады. Губернаторға Солтүстік Каролинаның вице-губернаторынан басқа, бос Мемлекеттік Кеңес лауазымдарына кезекті штаттық заң шығару сайлауына дейін заңнамалық келісімсіздікпен уақытша лауазымды тұлғаларды тағайындау құқығы берілген. Заңда басқаша көзделмесе, олар бос сот лауазымдарын да толтыра алады. Мемлекеттік кеңестерге тағайындамалардың кейбірі басқа штаттық лауазымды тұлғаларға арналған, ал губернатордың лауазымды тұлғаларды қызметтен босату құқығы соттармен шектелген. Конституция губернаторға өз қалауынша кейбір міндеттерді вице-губернаторға жүктеуге де мүмкіндік береді.

Заң шығарушы билік пен жауапкершілік

Губернатор конституциялық тұрғыдан "Женералдық жиналысқа мемлекет істері туралы ақпарат беруге және олардың қарауына орынды деп санайтын шараларды ұсынуға" міндетті. Губернаторлар дәстүрлі түрде бұл талапты заң шығарушы органның ашылу сессиясында "Мемлекеттік хабарлама" арқылы орындайды, бірақ олар бұл ақпаратты жеке арнайы хабарламалар арқылы да жеткізе алады. Губернатор Женералдық жиналыс қабылдаған және мақұлдаған заңдарға қол қойып, оларды заңға айналдырады, ал мақұлдамаған заңдарға вето қоюға құқылы. Ветоны жиналыстың үштен екі бөлігінің көпшілік дауысымен қабылдауға болады. Егер губернатор вето қоймаса, заңнама оның қол қоймауына қарамастан күшіне енеді. Губернатор Мемлекеттік кеңеспен кеңескеннен кейін Женералдық жиналысты кезектен тыс сессияға шақыра алады және белгілі бір жағдайларда вето қойылған заңнаманы қарау үшін жиналысты шақыруға міндетті.

Басқа міндеттер

Губернатор – штат кеңесінің конституциялық түрде бекітілген 10 мүшесінің бірі, ол сайланған штат басшыларының құрамы және кеңес отырыстарын жүргізеді. Аталған органның конституциялық міндеттері шектеулі, ал ең маңызды жауапкершіліктері заңнамалық актілерден туындайды, соның ішінде губернатордың мемлекеттік мүлікті сатып алуы және сатуы. Конституция бойынша губернаторға Солтүстік Каролина штатының Ұлы мөрін сақтау міндеті жүктелген. Конституция губернаторға мемлекеттік немесе жергілікті билікке халық денсаулығына немесе қауіпсіздігіне төнетін төтенше жағдайларда референдум өткізбей қарыз алуға рұқсат береді. Конституция талабына сәйкес губернатор штаттық басқару орталығында тұруға міндетті. 1891 жылдан бері Ралидегі Резиденция үйі Солтүстік Каролина губернаторының және оның отбасының ресми тұрағы болып табылады. Губернаторлар мен олардың жақын туыстары – атқарушылық қызмет кезеңінде "бірінші отбасы" деп аталатындар – штат үшін символдық көшбасшылар рөлін атқарады. Штаттың ресми өкілі ретінде губернатор жиі түрлі шараларға қатысады және мемлекет атынан ресми функцияларды орындайды, мысалы, маңызды тұлғалармен кездеседі және лента кесу рәсімдерін өткізеді.

Қатысу қабілеті, ауысуы және мұрагерлігі

Губернатордың Солтүстік Каролинада болмауы немесе оның физикалық немесе психикалық қабілетсіздігі жағдайында, губернатордың орынбасары «Актілік Губернатор» ретінде тағайындалады. Губернатордың қайтыс болуы, отставкаға кетуі немесе қызметтен алынуы жағдайында, губернатордың орынбасары немесе мұрагерлік тізбегіндегі келесі адам бастапқы губернатор сайланған мерзімді аяқтау үшін губернаторлыққа өтеді. Конституция бойынша, физикалық қабілетсіздікті тек губернатор ғана анықтай алады; ол Солтүстік Каролинаның Бас прокурорына өзінің міндеттерін орындауға физикалық мүмкіндігі жоқ екенін жазбаша хабарлай алады. Ол физикалық жағдайы жақсарғаннан кейін Бас прокурорға хабарлағаннан кейін өкілдіктерін қайта бастай алады. Мемлекеттік кеңес көпшілік дауыспен штаттық жиналысты губернатордың психикалық қабілетін қарастыру үшін кезектен тыс сессияға шақыруға құқылы. Штаттық жиналыс екі үшінші көпшілік дауыспен бірлескен қаулы арқылы губернаторды психикалық қабілетсіз деп жариялай алады. Жиналыс губернаторға бұл мәселені қарастырып жатқанын хабарлауға және дауыс беру алдында өзінің қабілеті туралы пікірін білдіруге мүмкіндік беруі керек. Психикалық немесе физикалық қабілетсіздіктен басқа, губернаторды қызметтен алудың жалғыз конституциялық себебі – ол жасаған импичмент құқық бұзушылығы. Егер губернатор Солтүстік Каролинаның Өкілдер палатасы тарапынан импичментке тартылса, Солтүстік Каролина Жоғарғы сотының төрағасы импичмент сотының төрағасы болады. Сот штаттық Сенаттан құралады, оның көпшілігі кворум құрауы тиіс. Сот өзінің ісін жүргізіп жатқанда, импичментке ұшыраған губернатор өзінің міндеттерін уақытша тоқтатады. Сенат депутаттарының үштен екісінің қолдауымен айыптау шығарылып, ол қызметтен алынады және болашақта мемлекеттік қызметке орналасу құқығынан айырылады. Солтүстік Каролинадағы губернаторлық мұрагерлік тізбегі Солтүстік Каролина Конституциясының III бабының 3-тармағында және Жалпы ережелердің 147.11.1-тармағында белгіленген. Мұрагерлік тізбесі келесі ретпен жүзеге асырылады: бірінші вице-губернатор, содан кейін Сенаттың төрағасы, содан кейін Өкілдер палатасының спикері, содан кейін Мемлекеттік хатшы, содан кейін Мемлекеттік аудитор, содан кейін Мемлекеттік қазынашы, содан кейін Білім беру жөніндегі комиссар, содан кейін Бас прокурор, содан кейін Ауыл шаруашылығы комиссары, содан кейін Еңбек комиссары және соңында Сақтандыру комиссары.

Кеңсе құрылымы

Губернатордың кеңсесі Мемлекеттік Капитолийде орналасқан, ал қосымша кеңселер Әкімшілік ғимаратта. Өңірлік кеңселер Нью-Берн және Эшвилл қалаларында орналасқан, олар шығыс және батыс аймақтарындағы жергілікті билік органдарымен және тұрғындармен байланыс жасауға мүмкіндік береді. Эшвилл кеңсесі губернатордың батыс резиденциясын басқаруды да қадағалайды. Солтүстік Каролина үкіметі мен штаттың Конгресс делегациясы және федералды үкімет арасында байланыс жасау үшін Вашингтон қаласында да кеңсе бар. Оларға Солтүстік Каролина жол патрулінің қамтамасыз етуімен күзет жасағы қоса беріледі. Барлық Мемлекеттік кеңес мүшелері сияқты, губернатордың жалақысы Бас Ассамблеямен белгіленеді және оның өкілеттік мерзімі ішінде төмендетілмейді. 2023 жылы губернатордың жылдық жалақысы 198 120 долларға бекітілді, ал 2024 жылы 203 073 долларға дейін өсуі күтілуде. Губернатордың басқаруындағы атқарушы ведомстволарды басқаратын хатшылар бірлесіп штаттық кабинетты құрайды. 11 министрлік деңгейдегі ведомство бар: Әкімшілік, Ересектерді түзеу, Сауда, Қоршаған ортаның сапасы, Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер, Ақпараттық технологиялар, Әскери және ардагерлер істері, Табиғи және мәдени ресурстар, Қоғамдық қауіпсіздік, Кірістер және Көлік. Губернатордың кеңсесі аға қызметкерлерді жұмысқа алады, олар кабинетті басқаруда губернаторға көмектеседі және заңнамалық мәселелер бойынша кеңес береді. 2024 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, губернатордың кеңсесі Мемлекеттік адам ресурстары туралы заңға сәйкес 68 қызметкерді жұмысқа алған. Губернатор заң кеңесшісін тағайындайды, ол губернаторға, оның кабинетіне және Мемлекеттік кеңеске кеңес береді. Сондай-ақ, кеңесші заң саясаты мәселелері бойынша кеңес береді және кешірім мен жазаны жеңілдету туралы өтініштерді тексеруді жүргізеді. Кешірім беру және жазаны жеңілдету туралы өтініштерді Кешірім кеңсесі қарастырады. Мемлекеттік бюджет және басқару басқармасы мемлекеттік бюджетті дайындайды және бюджеттік мәселелер бойынша губернаторға кеңес береді. Кеңестер мен комиссиялар кеңсесі губернаторға тағайындаулар бойынша кеңес береді. Байланыс кеңсесі губернатордың өкілі болып табылады және баспасөз хабарламаларын, сөздерін және қоғамдық іс-шараларын дайындайды. Саясат басқармасы губернатордың негізгі атқарушы және заңнамалық саясатын қалыптастырады және қарастырады. Білім беру саясаты жөніндегі кеңсе де білім беру мәселелеріне баса назар аударып, осылай істейді. Құрылтай қызметі кеңсесі азаматтардың сұрақтары мен хаттарын қабылдайды. Азаматтар мен діни ұйымдармен байланыс басқармасы азшылықтар мен дінге қатысты мәселелерді қарастырады. Заңнамалық істер жөніндегі кеңсе губернатор мен Бас Ассамблея арасында байланыс жасап, заңнаманың дамуы туралы есеп береді. Үкіметтік байланыс кеңсесі мемлекеттік үкімет, жергілікті билік органдары және федералды үкімет арасында байланыс жасауды қамтамасыз етеді.

Саяси рөлі

Әдетте, губернаторлар өздерінің тиісті саяси партиясының мемлекеттік басшысы ретінде бейресми түрде қызмет етеді. Олар басқа партия басшыларын таңдауға ықпал етуге, кандидаттарға қолдау көрсетуге және өз ұйымдарының өкілі ретінде сөйлеуге мүмкіндік алады. Көрнекті сайланған лауазым иесі ретінде губернатор күн тәртібін белгілеу билігімен және қоғамдық пікірге әсер ету қабілетімен қаруланған. 1950 жылдан кейін Солтүстік Каролинада республикашылдардың күші артқан сайын, штаттың губернаторлық сайлаулары күрделене түсті. 1972 жылы Джеймс Холшаузер 20-шы ғасырдың алғашқы республикалық губернаторы болып сайланды. Дегенмен, республикашылдар Солтүстік Каролинада губернаторлық сайлауда жеңіске жетуде қиындықтарға тап болды және бұл лауазым көбінесе демократтардың қолында қалды; Расселдің 1901 жылы кеткенінен бері 23 демократ және үш республикашыл губернаторлыққа сайланды. 20-шы ғасырдың екінші жартысынан бастап демократ губернаторлық кандидаттар президенттік әріптестерінен үнемі озып келеді. Республикашыл губернаторлық кандидаттар әдетте өз күш-жігерлерін республикашыл президенттік науқандарымен байланыстыруға тырысады, ал демократ кандидаттар көбінесе өздері мен президенттік үміткерлері арасында белгілі бір арақашықтық сақтайды. 2024 жылдың қазіргі күніне дейін Солтүстік Каролинаның барлық губернаторлары ақ нәсілді христиандар болды. Солтүстік Каролинаның губернаторы болып сайланған адамдардың басым көпшілігі – еркек, Солтүстік Каролинаның ауылдық жерінде туып өскен, шамамен 50 жастағы, саяси тәжірибелі, заңгерлер және жоғары білім алған адамдар. 2008 жылы сайланған Бев Пердью Солтүстік Каролинаның губернаторы қызметін атқарған алғашқы әйел болды. Басқа штаттардағыдай, қазіргі биліктегілер қайта сайлануға бейім. Джим Хант штаттың ең ұзақ қызмет еткен губернаторы болды, ол 1977 жылдан 1985 жылға дейін және 1993 жылдан 2001 жылға дейін төрт мерзім бойы қызмет етті.

Биліктердің әлсіз жерлері

Солтүстік Каролинаның губернаторының жалпы институционалдық билігі басқа штаттардағы губернаторларға қарағанда төмен. Олардың вето құқығы көптеген замандастарына қарағанда әлсіз. Оны заң шығарушы орган үштен екі көпшілік дауыспен қабылдау арқылы жоюға болады, бұл көптеген штаттарда қажетті екіден бес көпшіліктен кем. Көптеген штаттардың губернаторларынан өзгеше, Солтүстік Каролинаның губернаторының жеке тармақтар бойынша вето құқығы жоқ. Сондай-ақ, олар заң шығарушы органның бірлескен қаулыларына, жергілікті заңдарға және штат және федералды конституцияға енгізілген түзетулерге вето қоюға құқылы емес. Мемлекеттік кеңеске басқа мемлекеттік атқарушы лауазымдарды жеке сайлау, олардың өз құзыретіндегі атқарушылық істерді басқаруы, сондай-ақ Бас Ассамблеяның мемлекеттік лауазымдарға тағайындаудың кейбір бөлігін жүзеге беру мүмкіндігі губернатордың билігін азайтады. Заң бойынша, губернатор мемлекеттік мүлікті сатып алу және сату үшін кеңестің келісімін алуға тиіс. Солтүстік Каролинада 1970 жылдардан бері екі партиялық бәсекелестіктің күшеюі және заң шығарушы орган мен губернатордың партиялық мүшелігінің әртүрлі болуы салдарынан үкіметтің бөлінуі де басшының саяси тиімділігін әлсіретті.