Кіріспе

Майданек (немесе Люблин) – Екінші дүниежүзілік соғыста Польшаны Германия басып алған кезде Люблин қаласының шетінде СС жасаған және басқарған нацистік концлагерь және жою лагері. Онда жеті газ камерасы, екі ағаш дарғасы және барлығы 227 құрылыс болды, бұл оны нацистік концлагерьлердің ішіндегі ең ірілерінің біріне қойды. Бастапқыда мәжбүрлі еңбек үшін құрылғанмен, «Рейнхард» операциясы кезінде өнеркәсіптік деңгейде адамдарды өлтіру үшін пайдаланылды – бұл немістердің Польшадағы барлық еврейлерді жою жоспары. 1941 жылы лагерьді жергілікті тұрғындар Майданек («кішкентай Майдан») деп атады, себебі ол Майдан-Татарскийдегі Люблин геттосымен іргелес орналасқан. Нацистік құжаттарда бұл орын бастапқыда Ваффен-СС әскери тұтқындарының лагері ретінде сипатталған, оның қаржыландырылуы мен жұмыс істеу тәсіліне сәйкес. 1943 жылдың 9 сәуірінде Рейх қауіпсіздік бас басқармасы оны Концлагерь Люблин деп атады, бірақ жергілікті полякша атауы көбірек танымал болды. 1944 жылдың шілдесінде лагерь азат етілгеннен кейін, оның орны Совет Одағымен ресми түрде қорғалды. Күзге қарай, соғыс әлі жалғасып жатқанда, ол мұражай ретінде сақталды. Көмір пештері мен газ камералары көбінесе зақымдалмаған күйде болды, бұл нацистік Германияның геноцидтік саясатының ең көрнекті мысалдарының бірі болды. 1965 жылы бұл орынға ұлттық мәртебе берілді.

Құрылыс

Концлагерь Люблин 1941 жылдың қазан айында рейхсфюрер СС Генрих Гиммлердің бұйрығымен құрылды. Бұл бұйрық Гиммлердің 1941 жылдың 17-20 шілдесінде Люблинге сапары кезінде, Барбаросса операциясы аясында Одило Глобочникке жеткізілді. Гиммлердің бастапқы жоспарында лагерьде кем дегенде 25 000 әскери тұтқынды ұстау көзделген. Киев шайқасында көптеген совет әскери тұтқындарының түсуінен кейін лагерьдің сыйымдылығы 50 000-ға дейін арттырылды. 1941 жылдың 1 қазанында осы көлемдегі құрылыс жұмыстары басталды (сол секілді бұйрық Аушвиц-Биркенауға да берілді). Қараша айының басында жоспар 125 000 тұтқынға, ал желтоқсан айында 150 000-ға дейін кеңейтілді. Майданек, Рейнхард операциясы басталғанда, Бельзец, Собибор және Треблинкадағы жойқын орталықтарынан алынған мүлік пен құндылықтарды сұрыптап сақтау үшін екінші деңгейдегі қоймаға айналды. Майданекте "Циклон-В" қолданылған екі бірдей ғимарат бар. 41-ші казармада кристалды сутегі цианидін қолдану арқылы өлім жазасы орындалды. 42-ші казармада тұтқындардың киімдерін дезинфекциялау үшін дәл осы уытты газ қолданылды. Соғыс өнеркәсібі үшін шетелдік жұмыс күшіне үлкен қажеттілік болғандықтан, Польшадан келген еврей жұмысшылары бастапқыда сақталды. Бір кезде олар Варшавадағы гетто сияқты геттоларда ұсталды (Варшава геттосы көтерілісінен кейін концентрациялық лагерьге айналды), немесе Майданек сияқты еңбек лагерлеріне жіберілді, онда олар негізінен Steyr Daimler Puch қару-жарақ және оқ-дәрі зауытында жұмыс істеді. 1942 жылдың қазан айының ортасына қарай лагерьде 9 519 тіркелген тұтқын болды, олардың 7 468-і (немесе 78,45%) еврейлер, ал 1 884-і (19,79%) еврей емес поляктар еді. 1943 жылдың тамызына қарай негізгі лагерьде 16 206 тұтқын болды, олардың 9 105-і (56,18%) еврейлер, ал 3 893-і (24,02%) еврей емес поляктар еді. Аз саны бар топтарға беларустар, украиндықтар, орыстар, немістер, австриялықтар, словендер, итальяндықтар, француз және голланд азаматтары кірді. Майданек мемлекеттік мұражайының мәліметтеріне сәйкес, лагерьде бір кезде 300 000-ға жуық адам тұтқын ретінде болған. Бірақ, кез келген уақытта тұтқындардың саны одан әлдеқайда аз болды. 1942 жылдың қазан айынан бастап Майданекке әйел күзетшілер де тағайындалды. Равенсбрюк концентрациялық лагерінде оқытылған СС күзетшілерінің арасында Эльза Эрих, Гермин Бретчер Брюкнер, Гермин Браунштейнер, Хильдегард Ляхерт, Рози Сусс (Сусс), Элизабет Кноблих Эрнст, Шарлотта Карла Майер Вуллерт және Гертруд Хайзе (1942-1944) болды, олар кейіннен соғыс қылмыскерлері ретінде сотталды. Майданекте бастапқыда қосалқы лагерьлер болған жоқ. 1943 жылдың күзінде Люблин маңындағы Буджин, Травники, Пониатова, Красник, Пулавы, сондай-ақ "Аэродром" және "Липова 7" концлагерлері Майданектің қосалқы лагерлеріне біріктірілді. 1941 жылдың 1 қыркүйегінен 1942 жылдың 28 мамырына дейін Альфонс Бентеле лагерь әкімшілігін басқарды. Алоис Курц, СС Унтерштурмфюрер, Майданек, Аушвиц-Биркенау және Миттелбау-Дорадағы неміс штабының қызметкері болды. Оған ешқандай айып тағылмады. 1943 жылдың 18 маусымында Фриц Риттербуш КЛ Люблинге командирдің көмекшісі болып тағайындалды. Лагерь Люблинге жақын болғандықтан, тұтқындар лагерьке кірген азаматтық жұмысшылар арқылы сыртқы әлеммен хаттар алмасып байланыса алды. 1943 жылдың ақпан айынан бастап немістер поляк Қызыл Кресі мен Орталық әл-ауқат кеңесіне лагерьке азық-түлік жеткізуге рұқсат берді.

Кремциялау орындары

1942 жылдың маусымына дейін Майданекте өлтірілгендердің денелері жаппай қабірлерге көмілді (кейіннен оларды Sonderkommando 1005 құрамына кірген тұтқындар қазып шығып, өртеп жіберді). 1942 жылдың маусымынан бастап СС денелерді ескі жүк көліктерінің шассилерінен жасалған оттықтарда немесе крематорийде жаққан. «Бірінші крематорий» деп аталған бұл құрылымда Заксенхаузен концлагерінен әкелінген екі пеш болды. Қазір ол жоқ. Ертесі күні таңертең жасырынған 25 еврей табылып, атып өлтірді. Осы арада тағы 611 тұтқынға, оның ішінде 311 әйел мен 300 ер адамға, өлгендердің киімдерін сұрыптап, жерлеу орнын жабу жұмысы тапсырылды. Кейіннен бұл адамдар Sonderkommando 1005 құрамына қосылып, кремация үшін сол денелерді қайтадан қазуға міндеттелді. Олар осыдан кейін өлім жазасына кесілді. 311 әйел Аушвицке жіберіліп, онда газбен уландырылды. «Жасқырлар мейрамы» (Aktion Erntefest) аяқталған кезде Майданекте барлығы 6562 тұтқынның ішінде бар болғаны 71 еврей тірі қалды. Сонымен қатар, Аушвиц коменданты Рудольф Хёсс Польшада сотталу күтіп отырғандағы естеліктерінде Майданекте (Люблин КЗ) қолданылған өлтіру әдістерінің бірі – Циклон Б екенін жазды.

Эвакуациялау

1944 жылдың шілде айының соңында, совет әскерлері Люблинге жылдам жақындаған кезде, немістер лагерьді асығыс эвакуациялады және 1944 жылдың 24 шілдесінде Кеңес Қызыл Армиясы келгенге дейін крематорийлерді ішінара бұзды. Майданек – Холокост кезеңіндегі ең жақсы сақталған лагерь, себебі оның орынбасары Антон Тернестің немқұрайлылығына байланысты. Бұл одақтас әскерлері азат еткен алғашқы ірі концлагерь болды, ал ондағы қорқынышты жағдайлар кеңінен жарияланды. Бұрын 1000 тұтқын Аушвицке күштеп жүргізілгенімен (олардың жартысы ғана тірі жетті), Қызыл Армия лагерьде мыңдаған тұтқындарды, көбінесе соғыс тұтқындарын тапты, сондай-ақ онда болған жаппай қырғынның көптеген дәлелдерін анықтады.

Салдары

Лагерьді басып алғаннан кейін, 1944 жылдың тамызында кеңес әскері лагерь аумағын қорғады және Майданекте адамзатқа қарсы жасалған қылмыстарды тергеу және құжаттау үшін арнайы поляк-кеңес комиссиясын шақырды. Бұл күш-жігер Шығыс Еуропадағы нацистік соғыс қылмыстарын құжаттауға жасалған алғашқы қадамдардың бірі болды. 1944 жылдың күзінде Майданек концлагерінің орнында Майданек мемлекеттік мұражайы құрылды. 1947 жылы Польша Парламентінің қаулысымен лагерь шейіттерді еске алу ескерткішіне айналды. Сол жылы шамамен 1300 м³ адам күлі мен сүйек қалдықтары араласқан беткі қабатты жинап, үлкен топырақ үйіндісіне айналдырды. 1965 жылы Майданек ұлттық мұражай мәртебесін алды. Лагерьдегі кейбір нацистік қызметкерлер соғыс аяқталғаннан кейін дереу, ал кейбіреулері ондаған жылдардан кейін сотталды. 1944 жылдың қараша және желтоқсан айларында төрт СС офицері және екі капо сотқа тартылды; біреуі өз-өзіне қол жұмсады, ал қалғандары 1944 жылдың 3 желтоқсанында дарға асылды. Майданектегі 16 СС мүшесіне қатысты соңғы, кеңінен жарияланған сот процесі (неміс тілінде Majdanek Prozess) 1975 жылдан 1981 жылға дейін Батыс Германияда өтті. Майданекте жұмыс істеген және аты-жөні белгілі 1037 СС мүшесінің 170-і сотталды, себебі Батыс Германияның сот жүйесінде тек процеске тікелей қатысқандарды ғана кісі өлтіру айыбымен соттауға рұқсат берілді.

Кеңес КСРО-ның ҰҚКД-ы

Кеңес Армиясы лагерьді басып алғаннан кейін, НКВД дайын нысанды Польша үкіметінің эмиграциядағы жер аударылуына адал Армия Крайова (АК, Үй армиясы қарсыласы) әскерилері мен неміс және кеңес оккупациясына қарсы болған Ұлттық қарулы күштер (Narodowe Siły Zbrojne) әскерилері үшін түрме ретінде сақтап қалды. НКВД, олардан бұрынғы СС сияқты, поляк патриоттарын тұтқындау және азаптау үшін сол ғимараттарды пайдаланды. 1944 жылдың 19 тамызында Польшаның эмиграциядағы үкіметіне жолданған хабарламасында, Үй армиясының (АК) Люблин округі былай деп жазды: "НКВД бүкіл аймақ бойынша АК сарбаздарын жаппай тұтқындауда. Бұл тұтқындаулар Польша Ұлттық Азаттық Комитетінің келісімімен жүзеге асырылуда, ал АК сарбаздары Майданек лагерінде қамауда отыр. Біздің ұлттың және Үй армиясының шығындары неміс оккупациясы кезінде шеккен шығындарымызға тең. Біз қанымызбен төлеп жатырмыз". Майданек НКВД лагеріндегі тұтқындардың арасында АК-ның волындық мүшелері және Варшава көтерілісіне қатысу үшін Варшаваға бет алған АК бөлімшелерінің сарбаздары болды. 1944 жылдың 23 тамызында Майданектен шамамен 250 тұтқын Люблин-Татар теміржол станциясына жеткізілді. Онда барлық құрбандар мал вагондарына тиеліп, Сібірге және Кеңес Одағының басқа аймақтарына жіберілді.

Еске алу

1969 жылдың шілдесінде, босатылуының 25 жылдығына орай, сол жерде Виктор Толкин (Виктор Толкин) жобалаған үлкен ескерткіш салынды. Ол екі бөліктен тұрады: лагерь кіреберісіндегі үлкен ескерткіш қақпасы және оның қарама-қарсы жағында құрбандардың күлін сақтайтын үлкен мавзолей. 2005 жылдың қазан айында Майданек мұражайымен бірлесіп, Майданектен аман қалған төрт адам сол жерге оралып, археологтарға тұтқындар көміп қалған 50-ге жуық затты – сағаттарды, сырғаларды және үйлену сақиналарын табуға көмектесті. Бұл өлім лагерінен табылған ең көп құнды заттардың саны болды. 2005 жылға дейін үкімет тарихшылары мен еврей аман қалғандар арасында жиі әңгімелер өте бермеді. Бүгінде лагерь бастапқы аумағының шамамен жартысын алып жатыр, ал бұрынғы ғимараттардан басқа, көбінесе бос жатыр. 2010 жылдың тамызында өрт лагерьдегі тұтқындардың жеті мың жұп аяқ киімін сақтаған ағаш ғимараттың бірін қиратты. Люблин қаласы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері үш есеге ұлғайды, тіпті негізгі лагерь де қазір Люблин қаласының шегінде орналасқан. Бұл фактіні қалаға келген көптеген қонақтар атап өтеді. Үйлер мен пәтерлердің бақтары лагерьге тікелей қарап тұр. 2016 жылы Майданек мемлекеттік мұражайы мен оның Собибор және Бельжец бөлімшелеріне барлығы 210 000-ға жуық адам келді. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 10 000 келушінің артуы. Келушілердің арасында еврейлер, поляктар және адамзатқа қарсы жасалған қатыгез қылмыстар туралы көбірек білуге ниеттенген басқа да адамдар бар.