Кіріспе
1940 жылдың басында одақтас күштерді эвакуациялау Дюнкерк эвакуациясы, операциялық атауы «Динамо» және «Дюнкерк кереметі» немесе жай ғана Дюнкерк деп те аталады, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Францияның солтүстігіндегі Дюнкерк порты мен жағажайларынан 338 000-нан астам одақтас әскерін эвакуациялау болды. Бұл операция 1940 жылдың 26 мамыры мен 4 маусымы аралығында жүзеге асырылды. Алты апталық Франция шайқасында бельгиялық, британдық және француз әскерлерінің көп бөлігі неміс әскерлерімен қоршалып, оқшауланғаннан кейін эвакуация басталды. 1939 жылдың қыркүйегінде Германия Польшаға басып кіргеннен кейін Франция мен Ұлыбритания Германияға соғыс жариялап, экономикалық блокада енгізді. Францияны қорғауға көмектесу үшін Британдық экспедициялық корпусы (БЭК) жіберілді. 1939 жылдың қазан айынан 1940 жылдың сәуіріне дейінгі «тыныш соғыс» кезеңінен кейін Германия 1940 жылдың 10 мамырында Бельгияға, Нидерландыға және Францияға басып кірді. Үш танкті корпус Арден арқылы шабуыл жасап, солтүстік-батысқа қарай Англияға қарай жылжыды. 21 мамырға дейін неміс күштері БЭК-ті, бельгиялық күштердің қалдықтарын және Францияның солтүстік жағалауындағы үш француз әскерін қоршап алды. БЭК қолбасшысы, виконт Горт генерал бірден Канал арқылы эвакуациялауды ең дұрыс шешім деп санады және Дюнкеркке, ең жақын жақсы портына әскерлерді кері тартуды жоспарлай бастады. 23 мамырдың кешінде, армия тобы А қолбасшысы генерал-оберст Герд фон Рундштедт тоқтау туралы бұйрық берді. Адольф Гитлер келесі күні бұл бұйрықты бекітіп, неміс жоғарғы бас штабына фронтқа растау жіберді. Қоршауда қалған БЭК, француз және бельгиялық әскерлеріне шабуыл жасау 26 мамырда бұйрық кері алынғанға дейін Люфтваффеге қалдырылды. Бұл одақтас күштерге қорғаныс құрылыстарын салуға және Дюнкерк шайқасына қатысу үшін көптеген әскерлерді кері тартуға уақыт берді. 28-31 мамыр аралығында Лилльді қоршауда француз армиясының қалған 40 000 әскері жеті неміс дивизиясына, оның ішінде үш танкті дивизияға қарсы созылып, кешіктіру тактикасын қолданды. Бірінші күні одақтас әскерлердің тек 7 669 адамы эвакуацияланды, бірақ сегізінші күннің соңына қарай 800-ден астам кемеден тұратын жедел құрылған флоттың көмегімен 338 226 адам құтқарылды. Көптеген әскерлер порттың қорғаныш кесірінен 39 британдық Корольдік теңіз күштерінің эсминецтеріне, төрт канадтық Корольдік теңіз күштерінің эсминецтеріне, кем дегенде үш француз теңіз күштерінің эсминецтеріне және әртүрлі азаматтық сауда кемелеріне шыға алды. Басқалары жағажайдан суға еніп, бірнеше сағат бойы иықтарына дейін суға тұрып күтуге мәжбүр болды. Кейбіреулері «Дюнкерк кемелері» деп аталған жүздеген сауда кемелері, балық аулау кемелері, демалыс кемелері, яхталар мен құтқару қайықтарымен үлкен кемелерге жеткізілді. Француздық науқан кезінде БЭК 68 000 әскерін жоғалтты және барлық танктерін, көліктерін және жабдықтарын тастап кетуге мәжбүр болды. 4 маусымда британдық премьер-министр Уинстон Черчилль Парламент алдында сөйлеген сөзінде оқиғаны «ұлы әскери апат» деп атады, «Британ армиясының барлық тамыры мен өзегі мен миы» Дюнкеркте қоршалып, жойылуға немесе тұтқынға алынуға жақын болғандығын айтты. Ол олардың құтқарылуын «құтқарылу кереметі» деп атады. Черчилль сондай-ақ елге «біз бұл құтқарылуды жеңіске жатқызудан сақтануымыз керек. Соғыстар эвакуация арқылы жеңілмейді».
The Dunkirk evacuation, codenamed Operation Dynamo and also known as the Miracle of Dunkirk, or just Dunkirk, was the evacuation of more than 338,000 Allied soldiers during the Second World War from the beaches and harbour of Dunkirk, in the north of France, between 26 May and 4 June 1940. The operation commenced after large numbers of Belgian, British, and French troops were cut off and surrounded by German troops during the six week Battle of France. After Germany invaded Poland in September 1939, France and the British Empire declared war on Germany and imposed an economic blockade. The British Expeditionary Force (BEF) was sent to help defend France. After the Phoney War of October 1939 to April 1940, Germany invaded Belgium, the Netherlands, and France on 10 May 1940. Three panzer corps attacked through the Ardennes and drove northwest to the English Channel. By 21 May, German forces had trapped the BEF, the remains of the Belgian forces, and three French field armies along the northern coast of France. BEF commander General Viscount Gort immediately saw evacuation across the Channel as the best course of action, and began planning a withdrawal to Dunkirk, the closest good port. Late on 23 May, the halt order was issued by Generaloberst Gerd von Rundstedt, commander of Army Group A. Adolf Hitler approved this order the next day, and had the German High Command send confirmation to the front. Attacking the trapped BEF, French, and Belgian armies was left to the Luftwaffe until the order was rescinded on 26 May. This gave Allied forces time to construct defensive works and pull back large numbers of troops to fight the Battle of Dunkirk. From 28 to 31 May, in the siege of Lille, the remaining 40,000 men of the French First Army fought a delaying action against seven German divisions, including three armoured divisions. On the first day, only 7,669 Allied soldiers were evacuated, but by the end of the eighth day, 338,226 had been rescued by a hastily assembled fleet of over 800 vessels. Many troops were able to embark from the harbour's protective mole onto 39 British Royal Navy destroyers, four Royal Canadian Navy destroyers, at least three French Navy destroyers, and a variety of civilian merchant ships. Others had to wade out from the beaches, waiting for hours in shoulder deep water. Some were ferried to the larger ships by what became known as the Little Ships of Dunkirk, a flotilla of hundreds of merchant marine boats, fishing boats, pleasure craft, yachts, and lifeboats called into service from Britain. The BEF lost 68,000 soldiers during the French campaign and had to abandon nearly all of its tanks, vehicles, and equipment. In his "We shall fight on the beaches" speech on 4 June to the House of Commons, British Prime Minister Winston Churchill called the event "a colossal military disaster", saying "the whole root and core and brain of the British Army" had been stranded at Dunkirk and seemed about to perish or be captured. He hailed their rescue as a "miracle of deliverance". Churchill also reminded the country that "we must be very careful not to assign to this deliverance the attributes of a victory. Wars are not won by evacuations."
Өмірбаян
1939 жылдың қыркүйегінде Германия Польшаға шабуыл жасағаннан кейін, Ұлыбритания Францияны қорғауға көмек көрсету үшін Британдық экспедициялық күшін (БЭФ) жіберді, олар Шербург, Нант және Сен-Назерге түсті. 1940 жылдың мамырына қарай күш генерал Джон Верекердің, 6-шы виконт Горттың басшылығымен үш корпуста он дивизиядан тұрды. БЭФ-пен бірге Бельгия армиясы және француздық бірінші, жетінші және тоғызыншы армиялары жұмыс істеді. 1930 жылдары француздар Германиямен шекарасында Мажино сызығын, бірнеше бекіністерді салды. Бұл сызық франко-неміс шекарасынан неміс басқыншылығын тоқтату және Бельгияға шабуыл жасау үшін салынды, содан кейін француз армиясының ең жақсы дивизиялары қарсы тұра алатын еді. Осылайша, болашақ соғыс Франция аумағынан тыс жерде өтетін болып, Бірінші дүниежүзілік соғыстың қайталануын болдырмауға мүмкіндік берді. Мажино сызығынан солтүстікке қарайғы аймақты орманды Арден аймағы алып тұрды, француз генералы Филипп Петан "арнайы шаралар" қабылданғанша "жаулап алу мүмкін емес" деп мәлімдеді. Ол орманнан шығатын кез келген жау әскері қыспаққа алынып, жойылды деп сенді. Француз бас қолбасшысы Морис Гамелин де бұл аймақтың қауіптілігі шектеулі деп санайды, ол "ешқашан үлкен операцияларға жарамды болмаған" деп атап өтті. Осыны ескере отырып, аймақ жеңіл қорғауға қалдырылды. Неміс Францияға шабуыл жасайтын алғашқы жоспары Мажино сызығынан аулақ жүріп, Нидерланды мен Бельгия арқылы қоршау шабуылын жүргізуді көздеді. Ол кездегі А армия тобының штаб бастығы Эрих фон Манштейн басқа жоспардың тұжырымдамасын дайындады және оны өзінің жоғары тұрған генерал-оберсты Герд фон Рундштедт арқылы Oberkommando des Heeres (OKH; Неміс жоғарғы қолбасшылығы) ұсынды. Манштейннің жоспары бойынша танк дивизиялары Арден арқылы шабуыл жасап, кейін Меза өзенінде көпір басын орнатып, ағылшын арнасына тез жетіп, Бельгиядағы одақтас әскерлерді қиып тастауы керек еді. Бұл жоспардың бөлігі кейіннен Sichelschnitt ("орақпен кесу") деп аталды. Адольф Гитлер 17 ақпанда Манштейнмен кездесуден кейін Манштейннің идеяларының өңделген нұсқасын мақұлдады, ол бүгін Манштейн жоспары деп танылады. 10 мамырда Германия Бельгия мен Нидерландыға басып кірді. Федор фон Бок басқарған В армия тобы Бельгияға шабуыл жасады, ал Рундштедт басқарған А армия тобының үш танк корпусы оңтүстікке бұрылып, Ла-Мансқа қарай жылды. БЭФ Бельгия шекарасынан Бельгиядағы Дайл өзені бойындағы позицияларға қарай жылжыды, онда 10 мамырдан бастап Армия тобы В-нің бөлімдерімен шайқасты. 14 мамырда оларға Шелда өзеніне қарай кері шегінуді бастау туралы бұйрық берілді, өйткені бельгиялық және француздық позициялар олардың қанатында тұрақтап тұра алмады. 17 мамырда Парижге сапары кезінде премьер-министр Уинстон Черчилль француздардың барлық әскерлерін жалғасып жатқан ұрыстарға жұмсағанын және стратегиялық резервтері жоқ екенін Гамелиннен естіп таң қалды. 19 мамырда Горт француз генерал-майоры Гастон Биллоттпен кездесті, ол француз бірінші армиясының қолбасшысы және одақтас күштердің жалпы үйлестірушісі болды. Биллотте француздардың немістер мен теңіз арасында әскерлері жоқ екенін айтты. Горт бірден Канал арқылы эвакуациялаудың ең дұрыс шешім екенін түсінді және жақсы порттық жағдайлары бар ең жақын орналасқан Дюнкеркке кері шегінуді жоспарлай бастады. Дюнкерк батпақты жерлермен қоршалған, ескі бекіністерге және Еуропадағы ең ұзын құмды жағажайға ие, онда үлкен топтар жиналуы мүмкін еді. 20 мамырда Черчилльтің ұсынысы бойынша Адмиралтейство барлық қол жетімді шағын кемелерді Францияға баруға дайын етуге кірісті. 21 мамырда Араста неміс әскерлерінің қанатын кесіп өтуге жасалған одақтастардың сәтсіз әрекетінен және жалғасқан ұрыстардан кейін, БЭФ Бельгияның және үш француз армиясының қалдықтарымен бірге Солтүстік Франция мен Бельгияның жағалауындағы аймақта қоршалып қалды.
Кіріспе
Француздарды хабардар етпей, британдықтар 20 мамырда BEF эвакуациясын – «Динамо» операциясын жоспарлауды бастады. Бұл жоспарды Дувер қамалының астындағы әскери-теңіз штабында вице-адмирал Бертрам Рамзи басқарды және ол Черчилльге жоспар іске асырылып жатқанын баяндады. Эвакуация үшін кемелер Доверде жинала бастады. 20 мамырда BEF бригадир Джеральд Уитфилдті Дюнкеркке қажетсіз қызметкерлерді эвакуациялауды бастауға жіберді. Ол кейін «офицерлер мен салдастардың Дюнкеркке қарай алаңдатарлықтай қозғалысы» деп сипаттағаннан кейін, азық-түлік пен судың жетіспеуіне байланысты көптерін құжаттарын толық тексермей жіберуге мәжбүр болды. Тіпті эвакуацияға көмектесу үшін қалуға бұйрық берілген офицерлер де қайықтарға қашып кетті. 22 мамырда Черчилль BEF-ке генерал Жорж Бланшар басқаратын француз әскерімен бірлесіп, француз күштерінің қалған бөлігімен байланысу үшін оңтүстікке шабуыл жасауға бұйрық берді. Бұл ұсынылған әрекет 18 мамырда Гамелин қызметтен босатылғаннан кейін Жоғарғы Бас қолбасшы болып тағайындалған генерал Максим Вейгандтың есімімен «Вейганд жоспары» деп аталды. 25 мамырда Горт осы мақсатқа жету мүмкін еместігіне көз жеткізіп, Бланшардың күштерімен бірге өз бастамасымен Лиз каналының артына, Грейвелинге дейін созылған канал жүйесінің бір бөлігіне шегінді. Канал бойындағы шлюздер неміс әскерінің шабуылына тосқауыл (Каналдық шеп) үшін сумен толтырылып, ашылған еді.
Дюнкерк шайқасы
24 мамырға дейін немістер Булонь портын басып алып, Кале қаласын қоршап алды. Генерал-майор Рудольф Вейел басқаратын 2-ші танк дивизиясының инженерлері Канал желісі арқылы бес көпір салды, ал Дюнкеркке баратын жолды тек бір британдық батальон ғана тосқауылдады. 23 мамырда 4-армия қолбасшысы генерал-фельдмаршал Гюнтер фон Клюге ұсынғаннан кейін Рундштедт танк бөлімдеріне тоқтауға бұйрық берді, өйткені ол өзінің қанаттарының осалдығынан және алдыңғы әскерлеріне жабдықтау мәселесінен алаңдады. Сонымен қатар, Дюнкерк маңындағы батпақты жердің танктарға қолайсыз екенін және оларды кейінгі операциялар үшін сақтауды қалады (кейбір бөлімшелерде танк шығындары 30–50 пайызды құрады). Гитлер де алаңдады және 24 мамырда Армия тобы А штабына барған кезде бұл бұйрықты мақұлдады. Әуе маршалы Герман Геринг Гитлерден Люфтваффеге (Армия тобы B көмегімен) британдықтарды аяқтауға рұхсат беруді сұрады, бұл генерал Франц Халдерді қынжырлатты, ол өзінің күнделігінде Люфтваффе ауа райына тәуелді екенін және екі апталық шайқастан кейін әуе экипаждары шаршағанын жазды. Рундштедт тағы бір бұйрық шығарды, ол кодталмаған түрде жіберілді. Ол 12:42-де Корольдік әуе күштерінің (RAF) Y қызметінің барлау желісімен ұсталды: «Фюрердің бұйрығымен Аррастың солтүстік-батысына жасалатын шабуыл Ленс–Бетуне–Эр–Сент-Омер–Гравилин желісімен шектеледі. Каналдан өтуге тыйым салынады». Кейін сол күні Гитлер 13-ші директиваны шығарды, онда Люфтваффе тұтқынға түскен одақтас күштерін жеңіп, олардың қашуын тоқтатуға шақырды. 26 мамыр күні сағат 15:30-да Гитлер танк топтарына алға жылжуды жалғастыруға бұйрық берді, бірақ көптеген бөлімдер шабуылға шығу үшін тағы 16 сағат кетті. Кейбір мәліметтерде Гитлер британдықтардың қашуына әдейі рұхсат бергені айтылады. Бұл кешігу одақтастарға эвакуация үшін маңызды қорғаныс дайындауға уақыт берді және немістердің Лильден шегінуін тоқтатуға мүмкіндік бермеді. Бұл тоқтау бұйрығы тарихшылардың көптеген талқылауларына себеп болды. Гудериан Дюнкеркке уақтылы шабуылға бұйрық бермеуді Батыс майданындағы немістердің ең ірі қатесінің бірі деп есептеді. Рундштедт оны «соғыстың маңызды бетбұрыс нүктесінің бірі» деп атады, ал Манштейн оны «Гитлердің ең сынды қатесінің бірі» деп сипаттады. Б.Х. Лидделл Харт соғыстан кейін көптеген генералдармен сұхбаттасып, Гитлердің бұл мәселедегі стратегиялық ойлауын анықтады. Гитлер британдық әскерлер Еуропадан бір рет шығып кетсе, олар енді қайтып оралмайды деп сенді.
26-27 мамыр
Шегіну хаостық жағдайда жүзеге асырылды, жолдарды тосқан тастап кетілген көліктер мен қарсы бағыттағы босқындардың көптігі орын алды. Соғыс уақытындағы цензура және британдықтардың рухын көтеріп ұстау қажеттілігіне байланысты Дюнкерктегі апаттың толық ауқымы бастапқыда жарияланбады. 26 мамырда Вестминстер аббаттығында король Георг VI қатысқан арнайы қызмет өтті, ол ұлттық дұға күні деп жарияланды. Кентербери архиепискобы "Францияда өлім-жазық қаупінде жүрген әскерлеріміз үшін" дұға оқыды. Сол күні Ұлыбританиядағы синагогтар мен шіркеулерде де осындай дұғалар оқылды, бұл қоғамның әскерлердің қиын жағдайына деген күдігін растады. 26 мамыр күні сағат 19:00-ге дейін Черчилль "Динамо" операциясын бастауға бұйрық берді, сол кезде 28 000 адам аттанған еді. Бастапқы жоспарлар бойынша екі күн ішінде BEF-тен 45 000 сарбазды эвакуациялау көзделді, содан кейін неміс әскерлерінің эвакуацияны тоқтатуы күтілді. Осы кезеңде барлығы 25 000 адам құтылды, оның ішінде бірінші күні 7 669 сарбаз. 27 мамырда, эвакуацияның толыққанды күні, бір крейсер, сегіз эсминец және 26 басқа да кемелер жұмыс істеді. Әскери-теңіз күштерінің офицерлері жағажайлардан үлкен кемелерге, сондай-ақ доктан жүк тиеуге болатын үлкен кемелерге адамдарды тасымалдауға жарамды шағын кемелерді іздеу үшін жақын маңдағы кеме жасаушылықтарды аралап шықты. Қосымша көмекке шақыру жасалды, ал 31 мамырға дейін шамамен 400-ге жуық шағын кемелер ерікті түрде және ынта-күшпен қатысты. Сол күні Люфтваффе Дюнкерк қаласын және доктарды қатты бомбалады. Сумен жабдықтау тоқтатылғандықтан, туған өртті сөндіру мүмкін болмады. Шамамен 1000 азамат өлті, бұл қаланың қалған халқының үштен бірін құрады. RAF эскадрильяларына эвакуация кезінде Корольдік теңіз күштері үшін әуе үстемдігін қамтамасыз ету тапсырылды. Олардың күш-жігері Дюнкерк пен Ла-Манш бұғазын қорғауға, эвакуациялық флотты қорғауға бағытталды. Люфтваффе RAF-тің 16 эскадрильясынан қарсылыққа тап болды, олар 27 мамырда 38 ұшақты жойған, ал өздері 14 ұшақты жоғалтты. Көптеген RAF истребительдері зақымданып, кейіннен жарамсыз деп жарияланды. Неміс тарапынан 2-ші Kampfgeschwader (KG 2) және KG 3 ең көп шығынға ұшырады. Германия 23 Dornier Do 17 ұшағын жоғалтты. KG 1 және KG 4 жағажай мен порты бомбалады, ал KG 54 8000 тонналық "Аден" кемесін батырды. Junkers Ju 87 Stuka пикировщиктері "Cote d'Azur" әскер тасымалдау кемесін батырды. Люфтваффе 300 бомбалаушы ұшақпен шабуыл жасады, оларды 550 истребитель қорғады және Дюнкеркке он екі рейд жасады. Олар 15 000 жарылғыш және 30 000 отты бомба тастап, мұнай резервуарларын қиратты және порты бұзды. RAF-тің 11-ші тобы осы күні 22 патрульді, 287 ұшақтан тұратын топтарда ұшты. Барлығы "Динамо" операциясын қолдау мақсатында 3500-нен астам ұшу орындалды. RAF бүкіл апта бойы неміс бомбалаушыларына ауыр нұқсан келтіре берді. Көлікті күтіп тұрған сарбаздар бомбалау мен оққа түсірілу кезінде RAF-тің оларды қорғауға жасаған күш-жігерінен көбінесе хабарсыз болды, өйткені көптеген әуе шайқастары жағажайлардан алыс жерде болды. Нәтижесінде көптеген британдық сарбаздар ұшқыштарды көмектеспегені үшін қатты айыптады, бұл кейбір әскерлердің Англияға оралғаннан кейін RAF қызметкерлерін мазақтауына және қорлауына әкелді. 25 және 26 мамырда Люфтваффе Кале, Лилль және Амиенде бекінген одақтас күштеріне назар аударды және Дюнкеркке шабуыл жасамады. BEF ұстаған Кале 26 мамырда капитуляциялады. Лильде қоршалған француз армиясының қалдықтары 31 мамырға дейін жеті неміс дивизиясымен, олардың бірнешеуі бронетехникалық, күресті, содан кейін азық-түлік пен оқ-дәрісі біткеннен кейін қалған 35 000 сарбаздың капитуляциялауға мәжбүр болды. Немістер Лильдің қорғаушыларына олардың батылдығын мойындау үшін әскери құрмет көрсетті.
28 мамыр 4 маусым
Бельгия армиясы 28 мамырда капитуляциялады, Дюнкерктен шығысқа қарай үлкен олқылық қалдырды. Сол жақтан қорғану үшін бірнеше британдық дивизиялар жіберілді. 28 мамырда Люфтваффе Дюнкерк үстінен аз ұшулар жасады, назарын Бельгияның Остенд және Ньевпорт порттарына бұрды. Дюнкерктегі ауа райы тік түсу немесе төменгі қабатта бомбалауға қолайлы болмады. RAF 11 патруль және 321 ұшу жасады, 13 ұшақ жоғалғаны үшін 23 ұшақты жойғанын мәлімдеді. 28 мамырда 17 804 әскер британдық порттарға жетті. 29 мамырда 47 310 британдық әскер құтқарылды, өйткені Люфтваффе-нің Ju 87 ұшақтары кемелерге ауыр зиян келтірді. Британдық эсминец батты, француздық "Мистраль" зақымданды, ал оның 500 адаммен жүктелген әріптес кемелері жақыннан өткен оқтардан зақым көрді. Британдық эсминецтер мен кемелер ауыр зақым алды, бірақ порттан қашып үлкерді. Екі траулер шабуыл кезінде қирады. Кейін жолаушылар кемесі 600 адаммен бірге пирске батып кетті, бірақ олар үлгерді. Кемеге тікелей соққы тиді, өртеніп, көптеген адам қаза болды. Рейдерлер сонымен қатар теміржолға тиесілі екі кемені жойды, және бес ірі неміс шабуылының тек екеуіне RAF истребительдері қарсы тұрды; британдықтар тоғыз патрульде 16 истребительді жоғалтты. Немецтер 11 Ju 87 ұшағын жойды немесе зақымдады. 30 мамырда Черчилльге барлық британдық дивизиялар француздың бірінші армиясының жартысынан астамымен бірге қорғаныс шебінің артында екендігі туралы хабар келді. Осы кезде шеп жағалаудан 11 шақырым қашықтықтағы, танктерге жарамсыз батпақты жердегі каналдар қатарынан өтті. Неміс авиациясының шабуылдарынан порттың кемежайлары қолдануға жарамсыз болғандықтан, жоғары теңіз офицері капитан (кейін адмирал) Уильям Теннант бастапқыда жағалаудан эвакуациялауға бұйрық берді. Бұл тым баяу болғандықтан, ол эвакуацияланғандарды екі ұзын тас және бетонды жартастарға, шығыс және батыс жартастарға, сондай-ақ жағажайларға қайта бағыттады. Жартастар кемелерді тоқтатуға арналмаған, бірақ оған қарамастан Дюнкерктен құтқарылған әскерлердің көп бөлігі осылай шығарылды. Келесі аптада шамамен 200 000 әскер шығыс жартасынан (теңізге қарай шамамен бір шақырымға созылған) кемелерге отырды. Шығыс жартасының пирс шебері Джеймс Кэмпбелл Клаустон жарта бойымен адамдардың ағынын ұйымдастырып, күтіп тұрған кемелерге реттеді. Әуе күштері үшін де жағдай қолайлы болды. RAF 9 патруль ұйымдастырды, неміс тобына кездеспеді. Келесі күні Люфтваффе бір көлікті батырып, тағы 12-сіне зақым келтірді, 17 адам қаза тапты; британдықтар 38-ін жойғанын мәлімдеді, бұл мәлімдеме даулы. Корольдік әуе күштері мен флоттың әуе күштері 28 ұшақты жоғалтты. Келесі күні тағы 53 823 адам, соның ішінде алғашқы француз әскерлері де кемеге отырды. Лорд Горт пен 68 014 әскер 31 мамырда эвакуацияланды, ал артқы сапқа генерал-майор Харольд Александр басшылық етті. 1 маусымда одақтас әскерлердің 64 429 адамы шықты, бірақ күшейген әуе шабуылдары күндізгі эвакуацияны тоқтатты. Британдық артқы саптың 4000 адамы 2 маусымның 2-нен 3-іне қараған түні шықты. Операция аяқталғанға дейін 2 маусымнан 4 маусымға дейінгі түнде қосымша 75 000 француз әскері эвакуацияланды. Артқы саптың қалған бөлігі, 40 000 француз әскері, 4 мамырда капитуляциялады. Барлығы 338 226 әскердің бірнеше жүзі қарусыз үндістандық қашырлар болды, олар Корольдік үнді армиясының қызмет корпусынан бөлініп, К-6 көліктік күшінің алты бөлімінің төртеуін құрады. Кипрлік қашырлар да болды. Үш бөлім эвакуацияланды, ал біреуі тұтқынға алынды. Дюнкеркте француз сенегалдық және марокколық әскерлер де болды.
Эвакуациялау жолдары
Эвакуацияланатын кемелерге үш бағыт бөлінді. Ең қысқасы Z бағыты болды, ол шақырымдық қашықтықта орналасқан, бірақ ол француз жағалауымен жақын жүретіндіктен, оны пайдаланған кемелер жағалаудағы артиллериялық батареялардың, әсіресе күндізгі уақытта бомбалауына ұшырады. Х бағыты, жағалаудағы батареялардан ең қауіпсіз болғанымен, Ла-Манш каналының аса миналанған бөлігінен өтті. Осы бағыт бойынша кемелер Дюнкерктен солтүстікке қарай жүріп, Руйтинген асуынан өтіп, Солтүстік Гудвин маяғына бет алды, содан кейін Гудвин құмдарының оңтүстігінен Доверге қарай бағытталды. Бұл бағыт су үсті шабуылдарынан қауіпсіз болды, бірақ жақын жердегі миналық далалар мен құмдықтар түнде пайдалануға мүмкіндік бермейтін. Үшінші, ең ұзын бағыт – Y бағыты, ол шақырымды құрады; осы бағытты пайдалану саяхат уақытын төрт сағатқа дейін ұзартты, бұл Z бағыты үшін қажетті уақыттың екі есесіне тең. Бұл бағыт француз жағалауын Брей-Дюнс дейін жалғастырды, содан кейін солтүстік-шығысқа бұрылып Квинт буйына жетті. Мұнда шамамен 135 градусқа бұрылғаннан кейін кемелер батысқа қарай Солтүстік Гудвин маяғына жүзіп, Гудвин құмдарының айналасынан Доверге оңтүстікке қарай бет алды. Y бағытындағы кемелер неміс әскери кемелерінен, суасты қайықтарынан және Люфтваффеден шабуылға ұшырау ықтималдығы ең жоғары болды.
Кішкентай кемелер
Англияның оңтүстігінен келген түрлі-түрлі шағын кемелер Дюнкерк эвакуациясына көмектесу үшін пайдаланылды. Олардың ішінде жылдам қайықтар, Темза өзеніндегі кемелер, автопаромдар, демалыс кемелері және тағы да көптеген кішкентай кемелер болды. Ең тиімдісі моторлы құтқару кемелері болды, олардың сыйымдылығы мен жылдамдығы жақсы еді. Кейбір кемелер иелерінің біліміне немесе келісіміне орай реквизицияланды. Кемелер министрлігінің өкілдері, теңіз офицерімен бірге Темзаны аралап, кемелердің теңізге лайықтылығын тексеріп, оларды Ширнесске жеткізіп, кемеге теңізшілерді орналастырды. Мамандандырылған кадрлардың жетіспеуіне байланысты көптеген шағын кемелер азаматтық экипаждармен Каналды кешіп өтті. "Шағын кемелердің" алғашқысы 28 мамырда Дюнкеркке жетті. Жағалаудың кең құмды болуы үлкен кемелердің жағаға жақындауына мүмкіндік бермеді, тіпті кішкентай кемелер де су сызығынан шамалы қашықтықта тоқтап, сарбаздардың жүзіп келуін күтуге мәжбүр болды. Көп жағдайда, адамдар үлкен кемеге жеткен соң қайықтарын тастап кететін, ал кейін эвакуацияланғандар қайықтар толқынмен жағаға келгенше күтуге мәжбүр болды. Жағалаудың көп бөлігінде сарбаздар өз бөлімдерімен кезекке тұрып, шығу кезегін аяусыз күтті. Бірақ кейде үрейленген сарбаздар кезексіз қайықтарға жүгіргенде, оларға қару қолданып ескерту жасауға тура келді. Қайықтармен эвакуациялаудан басқа, Де-Панне және Брей-Дюнадағы сарбаздар тасталған көліктерді төмен суда жағаға айдап, құм қаптарымен бекітіп, ағаштан жасалған жолдармен жалғастыра отырып, уақытша пантон жасады.
Дюнкерк Джекі
Дюнкерк гербімен өңделген Георгий айқасы Дюнкерк кішкентай кемелер қауымдастығының ресми туы болып табылады. Ол "Дюнкерк Джегі" деп аталады. Бұл туды Дюнкерк эвакуациясы операциясына қатысқан азаматтық кемелер ғана ту тіреу тірегінен көтеруге құқылы.