Кіріспе
1557-1578 жылдар аралығында Португалия королі Себастьян (Sebastião I sɨβɐʃˈti.ɐ̃w; 20 қаңтар 1554 – 4 тамыз 1578) – 11 маусым 1557 жылдан 4 тамыз 1578 жылға дейін Португалия королі болды және Авиз әулетінің соңғы алдындағы португал монархы. Ол Португалия ханзадасы Жоан Мануэл мен оның әйелі Жоанна Австрияның ұлы еді. Ол Португалия королі Иоанн III және Португалия королевасы Австриялық Екатеринаның немересі болды. Ол Марокконың Саадиандарына қарсы Алкасер-Квибир шайқасында жоғалып кетті (вероятно, шайқаста қаза тапқан). Себастьян I көбінесе «Қалаулы» (португалша: o Desejado) немесе «Жасырын» (португалша: o Encoberto) деп аталады, себебі португал халқы оның қайтып келуін аңсап, оның өлімінен кейін басталған Португалияның құлдырауын тоқтатуды үміттенеді. Ол португалдықтар үшін тау сілкінісіндегі ұйықтаған король туралы аңыздың мысалы саналады, португал дәстүрі бойынша, ол Португалияның ең қиын сәтінде тұманды таңертең қайтып келеді.
Sebastian (Sebastião I sɨβɐʃˈti.ɐ̃w; 20 January 1554 – 4 August 1578) was King of Portugal from 11 June 1557 to 4 August 1578 and the penultimate Portuguese monarch of the House of Aviz. He was the son of João Manuel, Prince of Portugal, and his wife, Joanna of Austria. He was the grandson of King John III of Portugal and Catherine of Austria, Queen of Portugal. He disappeared (presumably killed in action) in the battle of Alcácer Quibir, against the Saadians of Morocco. Sebastian I is often referred to as the Desired (Portuguese: o Desejado) or the Hidden (Portuguese: o Encoberto), as the Portuguese people longed for his return to end the decline of Portugal that began after his death. He is considered to be the Portuguese example of the King asleep in mountain legend as Portuguese tradition states his return, in a foggy dawn, in Portugal's greatest hour of need.
Ерте өмір
Себастьян 1554 жылғы 20 қаңтарда таңғы сағат сегізден кейін дүниеге келді (Аяз Себастьян мерекесі), және оған сол қасиеттінің құрметіне осы есім берілді. Себастьян есімі сол кезде еуропалық әулеттердің мүшелері үшін ерекше сирек кездесетін есім болды.
Кәмелетке толмаған адам ретінде қосылу
Себастьян Португалия тағының мұрагері болып дүниеге келді, себебі оның тууы әкесі қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң болды. Ол дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай анасы Жоанна Испанияны тастап, әкесі, император V Карл үшін Испанияның регенті қызметін атқарды. 1556 жылы император тақтан басқаннан кейін, ол Испанияның II Филиппі үшін де сол қызметті атқарды. Жоанна 1573 жылы қайтыс болғанша Испанияда болып, ұлын ешқашан көрмеді. Себастьян үш жасында әкесінің әкесі, король III Жоанн қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. Ол әлі бала болғандықтан, регенттік керек болды. Алғашқыда оны әкесінің анасы, Австриялық Екатерина, кейін үлкен ағасы, Эвора кардиналы Генрих басқарды. Осы кезеңде Португалия Бразилия, Ангола, Мозамбик және Малаккада отарларын кеңейтті, сондай-ақ 1557 жылы Макао аннексияланды. Себастьян ақылды және көңілді бала болды. Замандастары оның дене күшіне сүйене отырып, батыл деп сипаттаған. Ұзын, жіңішке, сары шашты Себастьян әжесі Екатеринаның қолында өсті. Ол немересіне қатаң үстемдік жүргізетін, ықпалды әйел еді. Бала кезінде бағынушы болған ол, кейіннен жалтақ және импульсивті болып өсті.
Білім
Жас патша иезуиттердің басшылығымен және зор ықпалымен өсті. Әскери салада беделді, ханзада Жоаоның бұрынғы ұстазы және қамқоршысы болған Алеишо де Менезес Себастьянның ұстазы болып тағайындалды. Басқа ұстаздардың қатарында дін қызметкері Луис Гонсалвес да Камара және оның көмекшісі дін қызметкері Амадор Ребело да болды. Себастьянның тәрбиесі оны өте діндар ете түсті. Ол әрдайым белдікке Тома Аквиннің кітабын байлап алып жүретін, ал Театин орденінің екі дін қызметкері патшаның тәуірлігін сақтауға тырысып, оны қадағалап жүретін. Бала кезінде Себастьян қонақтар келгенде олардан жасырынып, монахтармен бірге олар кеткенше жасырынып отыратын көрінеді.
Некеге шығу жоспарлары
Себастьян жас кезінде қайтыс болды және үйленбеді. Дегенмен, ол бірнеше неке одағына қатысты. Атап айтқанда, Францияның тәждік ханшайымы Екатерина де Медичи өзінің кіші қызы Маргарет Валуаға Себастьянды үйлендіруді ұзақ уақыт бойы жоспарлады, және бұл жоспарды Себастьянның шешесінің інісі, Испания королі Филипп II кейде қолдады. Алайда Себастьян өзі бұл жоспарға тоқтады, Франциядағы гугенот протестанттарына жасалған жұмсақ қысым оны таң қалдырмағанын және жағдай қалай дамитынын көрер алдында Валуа үйімен байланысқа түспейтінін мәлімдеді. Кейіннен, Папаның елшілерінің ықпалымен, Маргарет Наварралық Генрихке үйленбеуі үшін оған үйленуге келісті; бірақ сол кезде француз королі мен оның анасы Маргаретті Генрихке үйлендіруді көздеп жүрген. Себастьянның ұсынысы қабылданбады, және Маргарет 1572 жылы Генрихке тұрмысқа шықты. Себастьянға сондай-ақ император Максимилиан II-нің қызы, Австрияның Елизаветасы да ұсынылды (Максимилиан Карл V-нің туысы болды). Себастьян 1577 жылы өзінің бірінші туысы Изабелла Клара Евгенияға, Испания королі Филипп II-нің қызына ұсыныс жасады.
Кейінгі билік
Себастьянның қысқа мерзімдік билігі кезінде ол дипломатиялық күш-жігер арқылы Киелі Рим империясы, Англия және Франциямен байланыстарын нығайтты. Ол сондай-ақ өз патшалығындағы әкімшілік, сот және әскери жүйені қайта құрылымдады. 1568 жылы Себастьян Коимбра университетінде медицина немесе фармацияны оқығысы келетін студенттерге көмек көрсету үшін стипендиялар құрды. Сол жылы ол Бразилиядағы француздарға қарсы күреске көмектескен бразилиялықтарды марапаттады. Темиминос тайпасының басшысы Арарибояға Гуанабара шығанағының жанындағы жерлер берілді. 1569 жылы Себастьян Дуарте Нунес де Леоға корольдіктің барлық заңдарын және құқықтық құжаттарын «Leis Extravagantes» жинағында, Себастьян кодексі ретінде жинақтауды бұйырды. 1569 жылы Лиссабонда болған үлкен оба кезінде Себастьян португал дәрігерлеріне обамен күресуге көмектесу үшін Севильядан дәрігерлер шақыртты. Ол ауруға шалдыққандарды емдеу үшін Лиссабонда екі аурухана ашты. Обадан қаза тапқандардың жесірлері мен жетімдеріне көңіл бөліп, ол бірнеше «Рекольхиментос» (пана) құрды, олардың ішінде Санта-Марта панасы (Recolhimento de Santa Marta) және Балалар панасы (Recolhimento dos Meninos) бар, сондай-ақ нәрестелерге күтім жасау үшін емшектейтін әйелдерді ұсынды.
Құқықтық реформалар
Себастьян әскери ұйым үлгісіне айналатын "Қорал заңы" деп аталатын заңдарды жасады. 1570 жылы Үнді лигасы соғысы кезінде Гоаға пан-азиялық одақ шабуыл жасады, бірақ португалдықтар шабуылды тойтаруға сәттілік танытты. Сол 1570 жылы Себастьян бразилиялық үндістерді құл ретінде пайдалануға тыйым салып, тұтқындалғандарды босатуға бұйрық берді. 1572 жылы ақын Луис де Камоес өзінің шедевр туындысы "Os Lusíadas" атты поэмасын ұсынып, Себастьянға арнаған өлеңі үшін патшалық зейнетақы алды. 1573 жылы ол Орике шайқасына құрмет көрсету мақсатында Кастро-Вердедегі Корольдік базиликаның құрылысын тапсырды. 1575 жылы Альмейрим заңнамасы арқылы патша қатты және сұйық тауарларға арналған өлшемдер жүйесін белгілеп, мемлекеттік қызметкерлердің рөлін анықтады. Себастьянның бұйрығымен 1576 жылы "Селерос Коммуналары" (Коммуналдық астық қоймалары) ашылды. Бұл несие беру мекемелері шаруашылық өнімдерінің төмендеуіне байланысты кедей шаруаларға көмек көрсету мақсатында несие беру, тұқым және тауарлармен қамтамасыз етуді көздеді. Олар өнімдері қалпына келген кезде өз қарыздарын шаруашылық өнімдерімен төлеуге құқылы болды. Математик және космограф Педро Нунесті Себастьян теңіз саяхатшыларына космография пәнінен оқытушы етіп тағайындады. Себастьянның тұсында Нуньес өзінің "Petri Nonii Salaciensis Opera" атты еңбегін жазды. 1577 жылы Себастьянның "Da nova ordem do juízo, sobre o abreviar das demandas, e execução dellas" атты жарлығы сот істерін қарау мерзімін қысқартып, адвокаттардың, кеңсе қызметкерлерінің және басқа да сот қызметкерлерінің қызметін реттеді, сондай-ақ кешігу үшін айыппұлдар белгіледі.
Соңғы жобалар
1568 жылы ересек болғаннан кейін Себастьян Марокко патшалығына қарсы үлкен крест жорығы жасау армандады, себебі бұрынғы буынның ішінде Үндістанға қарайтын жол бойындағы бірнеше португалдық бекеттері жоғалып кеткен еді. Мароккодағы тақ таласы оған мүмкіндік берді, 1576 жылы Әбу Абдалла Мохаммед II Сади тағынан айырылып, Португалияға қашып келді. Ол келген соң, Себастьян патшадан түріктердің қолдауымен келген ағасы және қарсыласы Әбу Марван Абд әл-Малик I Садиді жеңу үшін көмек сұрады. 1577 жылғы Рождество мерекесінде Себастьян Гваделупеде Испания королі Филипп II-мен кездесті. Филипп Осман империясымен бітім туралы келіссөздер жүргізіп жатқандықтан крест жорығына қатысудан бас тартты, бірақ испан еріктілерінің тобын беруге уәде берді. Баласы мен мұрагері болмауына қарамастан, Себастьян патша 1578 жылы крест жорығына шықты. 17 000 сарбаздан тұратын португал армиясы, ішінде Киелі Рим империясынан, Нидерландыдан, Испаниядан және Италия мемлекеттерінен жалдаған көптеген шетелдік жалдамалылар мен елдің барлық ақсүйектері маусым айының басында Лиссабоннан жолға шықты. Олар Кадиске сапар шекті, онда испан еріктілерін күтті, бірақ олар келмеді, сосын Мароккоға өтті.
Жоғалу және шайқаста өлу
Арзилада Себастьян өзінің шамамен 6000 мори сарбазы бар Әбу Абдулла Мохаммед II-ге қосылды және қолбасшыларының кеңесіне қарамастан, ішкі аймаққа жорық жасады. Алкасер-Квибир шайқасында (Үш патша шайқасы) 60 000-нан астам әскерді басқарған Абд Аль Малик португал армиясын жеңіске ұшыратты. Себастьян шайқаста қаза тапқандығына көзі жетті. Ол соңғы рет жаудың қатарына батыл шабуыл жасағанда көрінді. Оның денесі табылған-табылмайтыны белгісіз, бірақ Испанияның Филипп II оның дене қалдықтарын Мароккодан алып келгенін және 1580 жылы португал тағына отырғаннан кейін Лиссабондағы Белемдегі Жеронимуш монастыріне жерлегенін мәлімдеді. Дегенмен, дене Себастьянның денесі емес еді, бұл кейбір адамдарды оның өліміне күмәндандырды. Себастьяннан кейін оның атасы, король Жоао III-нің інісі Генрих патша болды.
Үміткерлер
Алкасер-Квибирде жеңілгеннен кейін, Мароккода тұтқындалған португалдық сарбаздарды құтқаруға көп күш жұмсалды. Бірнеше сарбаз Португалияға оралды, соның салдарынан көптеген португалдықтар Себастьян шайқастан аман қалды және тағын қайтарып алады деп сенді. Осыдан Себастианизм пайда болды – Себастьян кез келген уақытта оралуы мүмкін деген сенім. Саяси жағдайдан қарағанда, көптеген адамдар Филипптің таққа мұрагерлік құқығы жоқ деп ойлады. Содан кейін Португалия мен Кастилияда өздерін король деп жалған жариялаған алдамшылар пайда болды. Ибериялық одақ кезеңінде, 1580 мен 1640 жылдар аралығында, Габриэль де Эспиноса сияқты төрт түрлі үміткер, олар қайтып келген король Себастьян екенін мәлімдеді. Олардың соңғысы, шын мәнінде итальяндық, 1619 жылы дарға асылды, ал тағы біреуін испандықтар Венециядан әкеліп, соттады, кінәлі деп тапты және 1603 жылы дарға асты. Уақыт өте келе Себастьян туралы көптеген мифтер мен аңыздар пайда болды, олардың ең бастысы – ол португалдық ұлы патриот, «ұйықтаған король» екендігі, ол Португалияның ең қиын сәттерінде көмектесу үшін оралады (британдық Артур патшасы, неміс Фредерик Барбароссасы немесе византиялық Константин XI Палеолог сияқты). Ол символдық есімдермен белгілі болды: тұманды таңда Португалияны құтқару үшін оралатын «Күмілген» (O Encoberto) немесе «Күтілген» (O Desejado). Бұл аңыздар Антониу Гонсалвес де Бандарраның жазған көптеген халық өлеңдері (trovas) арқылы белсенді түрде таратылды. XIX ғасырдың соңына дейін, Бразилияның Сертао аймағындағы Канудос қаласындағы «себастианист» шаруалар король олардың «құдайсыз» Бразилия республикасына қарсы көтерілісіне көмектесу үшін оралады деп сенді. Себастьянның өмірі 1843 жылы итальян композиторы Гаэтано Доницеттидің «Дом Себастьен» операсында бейнеленді. Бельгиялық драматург Поль Дресс 1975 жылы «Sébastien de Portugal ou le Capitaine de Dieu» пьесасында оның өмірін драмалық түрінде көрсетті. Себастьянның жоғалуы және оралуы туралы аңыз португалдық Quarteto 1111 тобының 1968 жылы жазылған «The Legend of King Sebastian» («Сабастьян патшасы туралы аңыз») әнінің негізі болды.
Мароккода
Соғыста жеңілгенімен, Себастьянның Мароккодағы беделі ғасырлар бойы сақталып, ол рыцарлықтың жоғары идеалдарының символы болды. 1923 жылы Мароккодағы испан протектораты арқылы археологиялық саяхат жасаған белгілі португал археологы, геральдист және генеалог Афонсу де Дорнелласқа қаржы министрі Эль Хач Абд Селам Бен Эль Арби Бенуна былай деді: «Мұнда португалдар соншалықты көп болған, олардың құрметі мен беделі арабтар арасында көп шақырым жерге дейін тараған. Егер менің ата-бабаларымның есімдері тарихта батыл жауынгерлер ретінде қалған болса, олар осы португалдармен шайқасқандықтан. Ал, патшаның өзінің мәртебесін, жайлы өмірін, сән-салтанатын тастап, халқымен бірге осы жерде діні үшін күреске түсуі» – Марокко ұзақ және қанды ішкі дау-дамайлардан кейін қайта біріккен кезде үлгі болып табылды. Бірақ Бенуна португалдардың Белемдегі сүйектердің оған тиесілі екеніне көз жеткізбегеніне таң қалды.