Кіріспе

Солтүстік Израильдегі кооперативтік қауымдастық, Ғалилеядағы қала.

Бейт-Лехем (Beit Lehem HaGlilit; әдеби мағынасы – «Ғалилеялық Бетлехем») немесе Ғалилеядағы Бетлехем – Солтүстік Израильдегі мошав. Ғалилеяда, Кирият-Тивон қаласына жақын орналасқан, Назареттен солтүстік-батысқа қарай 10 шақырым, Хайфадан шығысқа қарай 30 шақырым қашықтықта жатыр. Ол Жезреел аймақтық кеңесінің қарауында. 2023 жылғы мәлімет бойынша халқы құрамында адам бар.

Қазіргі мошав ежелгі израильдіктердің Бетлехем деп белгіленген қонысының орнында салынған. Бір тарихшы бұл қаланың Назарет қаласына жақындығын ескере отырып, Назареттік Исаның туған жері осы екенін айтады. Израильдің Ежелгіліктер Басқармасының (ИАА) аға археологы Авирам Ошри бұл пікірді қолдайды, бірақ осы мекеменің басқа зерттеушілері оны жоққа шығарады. Қала классикалық дәуірде христиандық қоныс ретінде болған және орта ғасырларда адамдар тұрған. 19 ғасырда Палестинада неміс тамплиерлер колониясы ретінде қайта құрылып, 1948 жылы еврей мошавына айналды.

Тарих

Иерусалимге жақын Бейт-Лехем қаласынан ерекшелену үшін, бұл қалаға бастапқыда Зебулонның Бейт-Лехем деген ат берілген, ал Иерусалимге жақын қала "Иудеяның Бейт-Лехем" деп аталған. Иерусалим Талмудында ол сол кезде Тир (Ṣūr) патшалығының құрамында болғандықтан Бет-Лехем Зорья деп еске алынады. Билер кітабында ертедегі Израильдің "Кіші билерінің" бірі – Ибзан Бетлехемнен шыққан және сол жерде жерленген деп айтылады. Кембридж Библиясы мектептер мен колледждер үшін бұл жолда айтылған Бетлехемнің "Иуда тайпасының көне Бейт-Лехемінен гөрі" Галилеядағы Бейт-Лехем екенін ұсынады. 19-шы ғасырдың соңына дейін, тіпті 1921 жылы Густав Далманның сапарына дейін, онда әсерлі шіркеу мен синагог қалдықтарын көруге болыпты. Археолог Ариэль Берман ерте Рим кезеңінен салынған әк тастан жасалған ыдыс-аяқ өндірісін және үлкен шарап сығу қондырғысын тапты, бірақ осы институттың басқа ғалымдары бұл жайтты жобамайды. Бұл жерде ірі Византия кезеңіне жататын ғимараттардың қалдықтары, сондай-ақ 4-ші – 5-ші ғасырларға жататын керамикалық бұйымдар, және Омейяд, Аббасид (8-шы ғасыр) және Мамлюк кезеңдерінен (14-15-шы ғасырлар) қалған қабырғалар мен заттар табылған.

Араб ауылы

1517 жылы ауыл Осман империясына қосылды, ал 1596 жылғы салық тізімінде ол Сафад ливасының Табария нахиясында орналасқан Байт Лахм ретінде тіркелді. Халық саны 27 шаңырақ және екі жалғыз ер адам, барлығы мұсылман. Олар ауыл шаруашылығы өнімдерінен – бидай, арпа, мақта, көкөніс және жеміс бақтары, сондай-ақ қосымша табыстар, ешкілер мен аралардан 25% салық төледі; барлығы 1200 акче. 1859 жылы британдық консул Роджерс халықтың саны 110 адамды, ал өңделген жердің көлемі 16 федданды құрайды деп хабарлады. 1875 жылы Виктор Герин Бейтлехемге сапар шегіп, оның бұл атаумен бұрыннан бар қаланың орнында пайда болған шағын ауыл екенін анықтады. Ол екі құрылыстың қираған қалдықтарын байқады; біреуі толығымен қиратылып, сапалы кескен тастардан салынған, кіреберісі оңтүстік жағынан болды. Ол солтүстік және оңтүстікке бағытталғандығына байланысты, бұл ғимарат синагога болған деген болжам жасады. Екінші құрылыс, шығыс және батысқа қарай созылған, христиан шіркеуі болуы мүмкін. Оның орнында бірнеше тік осьтер (шахталар) көрінді, олардың төртеуі әлі де орнында тұрды, ал қалғаны жартылай көмкерілген. 1882 жылы Палестинаны зерттеу қорының Батыс Палестина сараптамасы оны «Ежелгі Зебулонның Бейтлехемі» деп сипаттады. Бұл ағаш өскен аймақтың шекарасындағы биік жерде, негізінен шикі кірпіштен салынған ауыл. Ең жақын су көзі – солтүстіктегі Вади-эль-Мелекте (Рас-эль-Айн) және оңтүстіктегі Муварах маңындағы бұлақтар.

Темплер ауылы

1906 жылы Хайфадағы неміс колониясынан келген Темплерлер Ғалилеяда колония құрып, оны ежелгі қаланың атымен атады.

Британдық мандат кезеңі

1922 жылы британдық билік жүргізген Палестина халық санағында Байт-Ламда 224 адам тұрды; 111 христиан және 113 мұсылман. Христиандардың 95-і протестант, ал 16-сы грек-католиктері (мелькиттер) болды. 1931 жылғы санақ бойынша халық саны сәл өсіп, 235 адамды құрады; 135 мұсылман, 99 христиан және 1 яһуди, барлығы 51 тұрғын үй. 1932 жылы нацистік партия Палестинада алғашқы екі мүшесін алды: Карл Руфф және Вальтер Аберле Хайфадағы Темплер колониясынан. 1930 жылдары бейтлехемдіктер де партияға қосылды, бұл Темплерлердің бастапқы идеалдарына деген қызығушылықтың төмендеуін көрсетті. 1939 жылдың тамызына қарай Палестинадағы барлық неміс христиандарының 17%-ы нацистік партияның мүшелері болды. Германияда нацистер билікті басып алғаннан кейін, мемлекеттік қаржымен субсидияланған немесе толық қаржыландырылған барлық халықаралық неміс тілді мектептер нацистік партияға адал мұғалімдерді жұмысқа алуға міндетті болды. 1933 жылы Темплер шенеуніктері Пол фон Гинденбургке және Сыртқы істер министрлігіне Палестинадағы неміс мекемелері үшін свастика белгісін пайдаланбауды сұрады және неміс еврей дүкендеріне жасалған бойкотқа қарсылық білдірді. Кейіннен бұл қарсылық әлсіреді. 1939 жылдың 20 тамызында Германия үкіметі Палестинадағы неміс христиандарын Вермахтқа қосылуға шақырды, және 350 адам тіркелді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Палестинадағы барлық немістер жау шетелдіктер деп жарияланды. Британдық билік оларды Саронаға, Бейтлехемге (Галилея), Вальдхаймға (қазіргі Аллоней Абба) және Вильгельмаға жіберді. 1941 жылдың жазында, көбінесе балалары бар 665 неміс тұтқыны Австралияға депортацияланды, ал қарттар мен аурулар қалды. 1941 жылдың желтоқсанында және 1942 жылдың басында тағы 400 неміс тұтқыны, көбінесе Вермахтқа тіркелген ерлердің әйелдері мен балалары, Түркия арқылы Германияға отбасын біріктіру мақсатымен босатылды. 1945 жылғы статистика бойынша Бейт-Лам халқы 370 адамнан тұрды; 210 мұсылман және 160 христиан, ал жердің жалпы ауданы 7,526 дунамды құрады. 6 дунам жер цитрус және бананға, 278 дунам плантациялар мен суармалы жерлерге, 4,796 дунам астыққа, ал 51 дунам құрылыс аумақтарына бөлінді. 1945 жылы итальяндық және венгрлік тұтқындар босатылды, бірақ британдықтар қалған неміс тұтқындарын Германиядағы британдық аймаққа қайтарудан бас тартты. 1947 жылы оларға Австралияға эмиграциялауға рұқсат берілді.

Израиль

1948 жылдың 17 сәуірінде Хагана ауылды басып алды, және одан кейін ол халқынан босатылды. 1948 жылдың 14 мамырында Израиль тәуелсіздігін жариялаған кезде елде бар болғаны 50 тамплиер қалды. Оны еврей шаруалары қоныстандырып, мошавқа айналдырды. Алғашқы тамплиер сәулетінің көп бөлігі сақталған, ол елдің басқа жерлерінде тамплиерлер салған үйлердің стиліне ұқсас, мысалы Тель-Авивтегі Сарона, Вильгельма (қазіргі Бней Атарот) және Хайфа мен Иерусалимдегі неміс колониялары. Соңғы жылдары туризм ауыл шаруашылығын негізгі экономикалық сала ретінде ығыстырды. Бүгінде ауылдағы туризммен байланысты кәсіптердің қатарында сүт фермасы, дәмдік шөп шаруашылығы, мейрамханалар және ауылдық үлгідегі қонақ үйлер бар.