Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыстық мәдениеттегі тамақ гигиенасы туралы миф баскетбол ережесі
Western cultural food hygiene myth
the basketball rule
Бес секунд ережесі немесе кейде үш секунд ережесі – тамақтың жерге түскеннен кейін, белгілі бір уақыт ішінде оны жеудің (немесе кейде тамақ құралдарын қолданудың) қауіпсіз емес екенін айтатын тамақ гигиенасы туралы миф. Бұл ереженің жалпы қолданылуына қатысты ғылыми келісім жоқ сияқты, ал оның пайда болуы белгісіз. Бұл ереже, микробтар туралы теория пайда болғаннан кейін, 19 ғасырдың соңында туған болуы мүмкін. Бұл ереже туралы алғашқы жазба 1995 жылы жарық көрген "Wanted: Rowing Coach" романында кездеседі.
The five second rule, or sometimes the three second rule, is a food hygiene myth that states a defined time window after which it is not safe to eat food (or sometimes to use cutlery) after it has been dropped on the floor or on the ground and thus exposed to contamination. There appears to be no scientific consensus on the general applicability of the rule, and its origin is unclear. It probably originated succeeding germ theory in the late 19th century. The first known mention of the rule in print is in the 1995 novel Wanted: Rowing Coach.
Тарих
Бес секундтық ереженің шығу тегі белгісіз. "Сендер осыны жедіңдер ме?" кітабында екі ғалым – тағамдық ғалым Пауль Доусон мен микробиолог Брайан Шелдон бес секундтық ереже, екі рет батыру және басқа да тағам туралы мифтерді зертханада зерттейді. Олар бұл ереженің бастауын 15 ғасырдағы Шыңғыс ханға байланысты аңыздармен байланыстырады. Моғол билеушісі өз кештерінде "Хан ережесін" енгізген деген әңгіме бар. "Егер тамақ еденге түсіп қалса, Хан рұқсат бергенше сол жерде жата береді" делінеді, сондай-ақ "Ханға дайындалған тамақ соншалықты ерекше болғандықтан, оны кез келген адам жесе де зиян келтірмейді" деген пікір қалыптасқан.
The origins of the five second rule is unclear. In the book Did You Just Eat That? : Two Scientists Explore Double Dipping, the Five Second Rule, and other Food Myths in the Lab food scientist Pawl Dawson and microbiologist Brian Sheldon trace the origins to legends surrounding Genghis Khan in the 15th century. Supposedly, the Mongol ruler is rumoured to have implemented the "Khan Rule" at his banquets. "If food fell on the floor, it could stay there as long as Khan allowed," and the idea was that "food prepared for Khan was so special that it would be good for anyone to eat no matter what."
Зерттеу
Бес секундтық ереже ғалымдар тарапынан зерттелген. Ол қоғамдық денсаулық туралы кеңес ретінде де, әлеуметтік құбылыс ретінде де қарастырылды.
The five second rule has received some scholarly attention. It has been studied as both a public health recommendation and a sociological effect.
Иллинойс университеті
2003 жылы Иллинойс университетінің студенті Джиллиан Кларктың жүргізген сауалнамасында, сұрақтың қатысушыларының 56% ер және 70% әйел бес секундтік ереже туралы білетіні анықталды. Сондай-ақ, ол көптеген тағамдардың тіпті қысқа мерзімде E. coli бактериясымен зарарланған плиткаға тиген кезде ластанатынын анықтады. Осы жұмысы үшін Кларк 2004 жылы халық денсаулығы саласындағы Иг Нобель сыйлығына ие болды. 2007 жылы ағаш, плитка және нейлон кілем үстінде сальмонелла бактериясын қолданып жасалған толыққанды зерттеуде, бактериялардың құрғақ жағдайда тіпті 28 күннен кейін де көбейе алатыны анықталды. Сальмонелламен 8 сағат бұрын ластанған беттерде сынақтан өткен бактериялар, нан мен шұжықтың кесілген етін бес секундтан кем уақытта ластай алады. Бірақ бір минуттық тікелей қатынас ластануды шамамен он есеге арттырды (әсіресе плитка мен кілем беттерінде).
In 2003, Jillian Clarke of the University of Illinois at Urbana–Champaign found in a survey that 56% of men and 70% of women surveyed were familiar with the five second rule. She also determined that a variety of foods were significantly contaminated by even brief exposure to a tile inoculated with E. coli. For this work, Clarke received the 2004 Ig Nobel Prize in public health. A more thorough study in 2007 using salmonella on wood, tiles, and nylon carpet, found that the bacteria could thrive under dry conditions even after twenty eight days. Tested on surfaces that had been contaminated with salmonella eight hours previously, the bacteria could still contaminate bread and baloney lunchmeat in under five seconds. But a minute long contact increased contamination about tenfold (especially on tile and carpet surfaces).
Ратгерс университеті
2016 жылы Ратгерс университетінің зерттеушілері бұл теорияны жоққа шығарды. Олар арбуздың текшелерін, илеспелі жемістерді, қарапайым ақ нанды және майланған нанды Enterobacter aerogenes бактериясымен жабылған беттерге түсірді. Қолданылған беттер кілем, керамикалық плитка, тот баспайтын болат және ағаш болды. Тамақ 5, 30 және 300 секундқа дейін бетте қалдырылды. Ғалымдар беттен тамаққа E. aerogenes бактериясының қанша мөлшерде ауысқанын бағалады. Бактериялар ылғалға тартылатындықтан, ылғалды тамақ құрғақ тамақтан гөрі бактериялардың ауысу қаупі жоғары болды. Зерттеушілерді таң қалдырғандай, кілем болатқа және плиткаға қарағанда аз бактерия таратты. Ағаш айқындау қиын болды, себебі оның көрсеткіштері әртүрлі болды. "Бес секунд ережесі бактериялардың беттен тамаққа ауысуының шын мәнінде қалай жүретінін тым қарапайым түрде түсіндіреді", - деді Ратгерс университетінің биологы және зерттеу авторы Дональд Шаффнер "Вашингтон пост" газетінде, "Бактериялар бірден жұғуы мүмкін". Педоатр зерттеуді тоңазытқыш тұтқалары, шамдағы қосқыштар және әмиян сияқты басқа да беттерге тигеннен кейін тамақ ішудің қаупін ескермегені үшін сынады, себебі олар да бактериялармен ұқсас түрде ластануы мүмкін.
Researchers at Rutgers University debunked the theory in 2016 by dropping watermelon cubes, gummy candies, plain white bread, and buttered bread from a height of onto surfaces slathered in Enterobacter aerogenes. The surfaces used were carpet, ceramic tile, stainless steel and wood. The food was left on the surface for intervals of 5, 30 and 300 seconds. The scientists assessed the amount of E. aerogenes transferred between surface and food. Since bacteria tended to be attracted to moisture, wet food had more risk to have bacteria transferred than dry food. To the surprise of the researchers, carpet transferred fewer bacteria than steel or tile. Wood was hard to pin down as it showed a large variation. "The five second rule is a significant oversimplification of what actually happens when bacteria transfer from a surface to food," Donald Schaffner, a Rutgers University biologist and an author of the research, stated in the Washington Post, "Bacteria can contaminate instantaneously." A pediatrician criticized the study for discounting the danger in consuming food after one touches other surfaces like refrigerator handles, light switches, and wallets, which have been found to be similarly contaminated with bacteria.
Басқа
2006 жылы Клемсон университетінде жүргізілген зерттеу плитка, ағаш және кілем едендерін қарағанда бұл ережені растай алмады. Зерттеу бактериялардың жерде ұзақ уақыт тірі қалатынын көрсетті. 2014 жылы Англиядағы Астон университетінің биология студенттері жасаған зерттеу бес секундтық ереженің негізі болуы мүмкін екенін ұсынды. 2017 жылы Астон университетінің микробиология бөлімінің жетекшісі Энтони Хилтон, көрінетін таза еденге бірнеше секундқа түскен тамақты аз ғана тәуекелмен жеуге болатынын мәлімдеді. Хилтонның сөзіне сүйенсек, 30 секундтан астам уақыт еденде қалған ылғалды тағамдар, 3 секундтан астам уақыт еденде қалған тағамдарға қарағанда 10 есе көп бактериямен зарарланады.
A 2006 study at Clemson University was unable to verify the rule, when looking at tile, wood, and carpet floors. It indicated that bacteria can survive on the ground for a long time. A 2014 study by biology students at Aston University in England suggested that there may be a basis for the five second rule. Anthony Hilton, head of microbiology at Aston University, indicated in 2017 that food dropped on a seemingly clean floor for a few moments can be eaten with minimal risk. According to Hilton, moist foods that are left on the floor for more than 30 seconds are contaminated with 10 times more bacteria than food that has been left on the floor for 3 seconds.
Бейресми
Бес секундтық ереже Discovery Channel арнасының MythBusters телесериалының бір бөлімінде көрсетілді, онда жиналған бактериялардың санында маңызды айырмашылық жоқ екені анықталды. Ластану процесіне ылғал, бет пішіні және орналасқан жері сияқты факторлар әсер етеді. "Тамақ детективтері" бағдарламасында бактериялар тамаққа дереу жабысатыны анықталды.
The five second rule was featured in an episode of the Discovery Channel series MythBusters, which discovered that there was no significant difference in the number of bacteria collected. The aspects that affect the contamination process is the moisture, surface geometry and the location. An episode of Food Detectives found that bacteria will cling to food immediately.