Адам тасымалдауға арналған конвейерлік механизмдер

Кіріспе

Адамдарды тасымалдауға арналған конвейерлік механизм.

Жылжымалы жол, сондай-ақ автожол, жылжымалы тротуар, жылжымалы жаяу жүргінші, адам тасымалдағыш, траволатор немесе травелатор (британдық ағылшын тілінде) деп те аталады. Бұл адамдарды қысқа немесе орташа қашықтыққа көлденең немесе көлбеу жазықтықта тасымалдайтын баяу жылжымалы конвейерлік механизм. Жылжымалы жолдарда тұрып немесе жүріп баруға болады. Олар көбінесе әр бағытқа бір-бірден екі жұп болып орнатылады.

Тарих

Алғашқы жылжымалы жол 1893 жылы Чикаго қаласында (Иллинойс штаты, АҚШ) өткен Дүниежүзілік Колумбия көрмесінде «Ұлы кемежайдың жылжымалы жолы» деген атпен таныстырылды. Архитектор Жозеф Лайман Силсби жобалаған бұл құрылғы екі бөлімнен тұрды: біреуі жолаушылар отыруға арналған, екіншісі тұруға немесе жүруге мүмкіндік берді. Ол көл жағасындағы пирстің бойымен казиноға дейін айналып өтетін еді. Алты жыл өткен соң, 1900 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмеде тағы бір жылжымалы жол – «Болашақтың көшесі» таныстырылды. Ол үш көтерілген платформадан тұрды: біріншісі жылжымайтын, екіншісі орташа жылдамдықпен, ал үшіншісі шамамен белгілі бір жылдамдықпен қозғалды. Бұл демонстрациялар төмендегі «Ғылыми фантастика» бөлімінде еске алынған Г.Г. Уэллстің кейбір идеяларына ықпал еткен болуы мүмкін. 1924 жылы Нью-Йорк қаласындағы «Билер Ұйымы» атты консалтингтік фирма Атланта қаласы үшін жер астында жылжымалы платформалары бар үздіксіз тасымал жүйесін ұсынды, оның дизайны Париж көрмесіндегі жүйеге ұқсас болды. Ұсынылған жетектеу жүйесі сызықтық индукциялық қозғалтқышты пайдалануды көздеді. Алайда, жүйе құрылмады. АҚШ-тағы алғашқы коммерциялық жылжымалы жол – «Speedwalk» 1954 жылы Джерси-Ситиде (Нью-Джерси штаты), «Hudson & Manhattan Railroad» компаниясының Эри станциясындағы Павония терминалында орнатылды. «Goodyear» компаниясы салған бұл жол белгілі бір ұзындықта болды және 10% көлбеумен жоғары көтерілді. Бірнеше жылдан кейін станциядағы қозғалыс схемасы өзгерген соң ол алынып тасталды. 1958 жылы Техас штатының Даллас қаласындағы Лав-Филд әуежайында алғашқы жылжымалы жол пайда болды. 1960 жылдың 1 қаңтарында 2 жасар Тина Мари Брэндон осы жылжымалы жолда қаза тапты. Жылжымалы жолдар әдетте адамдардың табиғи жүріс жылдамдығынан баяу қозғалады, сондықтан адамдар оған түскен кезде жылдамдықтарын азайтады. Осылайша, жылжымалы жолдар саяхат уақытын және жалпы тасымал сыйымдылығын айтарлықтай жақсартпайды.

Алғашқы мысалдар

1961 жылы Джим Даунер «Данлоп» компаниясымен жасалған алғашқы жылдамдатылатын «Травелатор» жолағын BBC-нің Чаринг-Кросс метро станциясындағы көрмесі үшін жобалады және өндірді. 1970 жылдары «Данлоп» Speedaway жүйесін әзірледі. Бұл өнертабыс Габриэль Буладон мен Пол Зуппигерге тиесілі, олар Швейцарияның Женева қаласындағы бұрынғы Баттелл мемориалдық институтында жұмыс істеген. 1970 жылдардың басында Женевадағы Баттелл институтында прототип жасалып, көрсетілді, бұл туралы 1974 жылғы қазан айында француз тілінде сөйлейтін швейцарлық телеарнадағы «Un Jour une Heure» бағдарламасында айтылды. Speedaway-дің сол кездегі бар жүйелермен салыстырғандағы басты артықшылығы – жолаушылардың отыру/түсу аймағының кең және баяу жылдамдықта (бір уақытта төрт жолаушы отыра алатын, сағатына шамамен 10 000 адамға дейін) қозғалуы болды, ал тасымалдау аймағы тар және жылдам болды. Жүйеге кіру, өте кең эскалатор сияқты, параллелограмм пішіндес металл қадамдармен жабдықталған. Біраз қашықтықтан кейін қадамдар бір жаққа жылдамдатылып, бірін-бірі басып өтетін, бірте-бірте кіреберіс бөліміне перпендикуляр бағытта жылдам қозғалатын тар жолаққа айналатын. Жолаушы параболалық траектория бойынша жобаланған максималды жылдамдыққа дейін үдетілетін. Бұл тәжірибе жолаушыларға жаңа болды, сондықтан олар жүйені қауіпсіз пайдалану үшін оның қалай жұмыс істейтінін түсінуі керек еді. Жүйе үшін жылжымалы поручень жасау да қиындық туғызды, оны Battelle тобы шешті. Speedaway қысқа қашықтыққа жеке жүйе ретінде немесе үдету және баяулату бөлімдері ретінде қолданылуы тиіс еді, Starglide жолағына кіру және шығу үшін пайдаланылатын. 1975 жылы жүйе әлі де әзірлену үстінде болды, бірақ коммерциялық өндіріске шығарылмады. 1980 жылдары жылдамдатылатын жолақты жасауға жасалған келесі әрекет – TRAX (Trottoir Roulant Accéléré) болды, оны Dassault және RATP компаниялары әзірледі, ал прототипі Париждегі Invalides станциясында орнатылды. Кіру және шығу жылдамдығы 0,7 км/сағ, ал максималды жылдамдығы 0,7 км/сағ болды. Күрделілігіне байланысты бұл жүйе техникалық сәтсіздікке ұшырады және коммерциялық мақсатта пайдаланылмады. 1990 жылдардың ортасында Loderway Moving Walkway компаниясы бірнеше ірі жылжымалы жолақ өндірушілеріне дизайнды патенттеді және лицензиялады. Сынақ жүйелері Мельбурн қаласындағы Флиндерс-стрит теміржол станциясында және Австралияның Брисбен әуежайында орнатылды. Бұл жүйелер көпшіліктің жақсы бағасын алды, бірақ тұрақты орнатылған жүйелер жасалмады. Бұл жүйе белдік түрінде, әр түрлі жылдамдықпен қозғалатын белдіктер тізбегі арқылы жолаушыларды үдетіп, баяулатады. Сондай-ақ, әр түрлі жылдамдықтағы порученьдер де қолданылады.

In 1961, Jim Downer designed and had produced by Dunlop, the first flat running 'Travelator' for a BBC exhibition in Charing Cross underground station. In the 1970s, Dunlop developed the Speedaway system. It was in fact an invention by Gabriel Bouladon and Paul Zuppiger of the Battelle Memorial Institute at their former Geneva, Switzerland facility. A prototype was built and demonstrated at the Battelle Institute in Geneva in the early 1970s, as can be attested by a (French speaking) Swiss television program entitled Un Jour une Heure aired in October 1974. The great advantage of the Speedaway, as compared to the then existing systems, was that the embarking/disembarking zone was both wide and slow moving (up to four passengers could embark simultaneously, equating to around 10,000 per hour), whereas the transportation zone was narrower and fast moving. The entrance to the system was like a very wide escalator, with broad metal tread plates of a parallelogram shape. After a short distance the tread plates were accelerated to one side, sliding past one another to form progressively into a narrower but faster moving track which travelled at almost a right angle to the entry section. The passenger was accelerated through a parabolic path to a maximum design speed The experience was unfamiliar to passengers, who needed to understand how to use the system to be able to do so safely. Developing a moving hand rail for the system presented a challenge, also solved by the Battelle team. The Speedaway was intended to be used as a stand alone system over short distances or to form acceleration and deceleration units providing entry and exit means for a parallel conventional (but fast running) Starglide walkway which covered longer distances. The system was still in development in 1975 but never went into commercial production. Another attempt at an accelerated walkway in the 1980s was the TRAX (Trottoir Roulant Accéléré), which was developed by Dassault and RATP and whose prototype was installed at Invalides station in Paris. The speed at entry and exit was , while the maximum speed was It was a technical failure due to its complexity, and was never commercially exploited. In the mid 1990s, the Loderway Moving Walkway company patented and licensed a design to a number of larger moving walkway manufacturers. Trial systems were installed at Flinders Street railway station in Melbourne and Brisbane Airport Australia. These met with a positive response from the public, but no permanent installations were made. This system is of the belt type, with a sequence of belts moving at different speeds to accelerate and decelerate riders. A sequence of different speed handrails is also used.

Тротуардың жылдам жүруі (TRR)

2002 жылы CNIM Францияның Монпарнас-Бенвенье станциясында эксперименталды, жылдам жылжымалы тротуарды жобалап, орнатты. Бастапқыда ол белгілі бір жылдамдықпен жұмыс істеді, бірақ қауіпсіздік мәселелеріне байланысты кейін жылдамдығы төмендетілді. Тротуардың дизайны жаяу жүргіншілердің кем дегенде бір қолы бос болуын, қолдықты ұстау үшін қажет етеді, сондықтан сөмкелерді, сатып алынған заттарды немесе дені сау болмаған немесе мүгедек адамдар оның қасындағы қарапайым тротуарды пайдалануы тиіс болды, ал қызметкерлер кімнің пайдалана алатынын және кімнің пайдалана алмайтынын анықтау үшін әр шетте орналастырылды. Бұл тротуарды пайдалану кез келген басқа жылжымалы тротуарды пайдаланумен ұқсас, бірақ кіргенде немесе шыққанда арнайы процедураларды орындау қажет. Кіргенде, "жер" металл роликтерден тұратын үдеу аймағы бар. Жүргізушілер екі аяғын осы роликтерге қойып, бір қолымен қолдықты ұстап, роликтер үстінен жылға беруге мүмкіндік береді. Мақсаты – жүргізушілерді жылдамдату, осылайша олар жылжымалы тротуарға қадам басуға жеткілікті жылдамдыққа ие болады. Бұл роликтерде жүруге тырысқандар құлау қаупіне ұшырайды. Тротуарға шыққаннан кейін, жолаушылар әдеттегі жылжымалы тротуардағыдай тұрып немесе жүре алады. Шығуда да осы әдіспен жүргізушілерді тежеу жүргізіледі. Пайдаланушылар роликтер тізбегіне түседі, олар оларды кенеттен тоқтатудың орнына баяулатып, жылдамдықты азайтады. Тротуардың сенімсіз екені дәлелденді, көптеген пайдаланушылар тепе-теңдіктерін жоғалтып, жазаға ұшырады. Соның салдарынан, RATP оны 2011 жылы тоғыз жылдық қызметтен кейін алып тастады және оның орнына стандартты жылжымалы тротуар орнатты.

ThyssenKrupp ACCEL компаниясы

2007 жылы ThyssenKrupp компаниясы Торонто Пирсон халықаралық әуежайының 1-терминалына екі жоғары жылдамдықты жаяу жүргінші жолағын орнатты. Олар жаңа ашылған F айлағындағы халықаралық қақпаларды, айлақтың бір шетінде орналасқан, терминалдың қалған бөлігімен байланыстырады. Бір жолақ қақпаларға қарай келе жатқан жолаушыларға, екіншісі терминалға қарай келе жатқан жолаушыларға арналған. Әуежай 2020 жылы жолақты қолданудан шығару туралы шешім қабылдады. Жолақтың паллеттік конструкциясы пайдаланушылардың жылдамдануын және баяулауын қамтамасыз етеді, бұл Парижде қолданылатын жылжымалы ленталы түрдегі қауіпсіздік тәуекелдерін жояды, сондықтан ол денсаулығына қарамастан, барлық жас және дене бітіміндегі адамдарға қолдануға қолайлы. Паллеттер тісті және ойықты жүйемен біріктіріледі. Олар жылдамдық алғанда бір-бірінен кеңейеді, ал баяулағанда бір-біріне қысылады. Қол тіреулер де осылай жұмыс істейді, сондықтан жолаққа кіргенде немесе одан шыққанда қол тіреулерді ұстау қажеті жоқ. Жолаушылар оған басқанда шамамен жылдамдықпен қозғалады және шамамен жылдамдыққа жетеді, ол соңғы бөліміне дейін сақталады, онда ол баяулайды. ThyssenKrupp бұл өнімді жетілдіруді жалғастырды, нәтижесінде Accel пайда болды – Express Walkway-дің жаңартылған нұсқасы, ол сағатына дейін жылдамдық ұсынады, бұл Express Walkway-ден есе жылдам, ал TRR жолағының бастапқы нұсқасымен бірдей жылдамдыққа ие.

Қисық жылжымалы жаяу жүргіншілер жолдары

Еңіс қозғалмалы жол – әуежайлар мен супермаркеттерде адамдарды лифт сияқты басқа қабатқа ыңғайлы түрде жеткізуге арналған тік көлік түрі (адамдар чемодан арбасын, сауда арбасын немесе балалар арбасын бірге алып жүре алады) және эскалатордың көлеміне ие. Қайшы келетін дереккөздер Goodyear Tire немесе канадалық лифт компаниясы Turnbull-дың еңіс қозғалмалы жолды ойлап тапқандығын көрсетеді. Кейбір универмагтар жолаушылар мен олардың арбаларын дүкен қабаттары арасында бір уақытта тасымалдау үшін сауда арбаларын конвейерлік жеңілдеткіштерді пайдаланады. Канададағы Walmart мүгедектер арбасымен және басқа да қимыл құралдарымен жүретін адамдардың қозғалмалы жолдарды пайдаланғанда дүкен қызметкерлерімен бірге жүруін талап етеді, оларды "қозғалтқыштар" деп атайды. Бұл талап кейбір дүкендерде лифт орнату арқылы тоқтатылды. Еңіс қозғалмалы жолдарда қолданылатын арбалардың дөңгелектері әдетте, жолға шыққанда жолдың ойықтарына ілігіп қалу үшін арнайы жасалған, арбаның төмен қарай домалап кетпеуін қамтамасыз етеді. Дөңгелектер жолдың соңындағы қону алаңымен жолдан көтеріледі.

Қалалық аудандар

Жылжымалы жолдар Гонконгтың Орталық-Жоғарғы деңгей эскалаторлар жүйесіне кеңінен енгізілген.

Жануарлар дүниесі

Музейлерге ұқсас, кейбір зоопарк көрмелерінде қонақтарды жануарлар экспозициясы немесе олардың табиғи ортасы арқылы оңай өткізу үшін жылжымалы жүріс жолы болады. Америка сауда орталығындағы аквариум мұны арнайы дөңгеленген паллеттерден құралған жылжымалы жол арқылы іске асырады, ол қозғалыс барысында бағытын өзгерте алады. Сан-Диего зообағы қонақтарға тік беткейлерге көтерілуге көмектесу үшін жылжымалы пандустарды пайдаланады.

Театрлық қойылымдар

Эндрю Ллойд Веббердің "Операның арбауы" мюзиклінде "Операның арбауы" (бірінші акт, алтыншы көрініс) нөмірінде травелатор қолданылады. Осы арқылы Фантом мен Кристин Париж опера театрының төменгі қабаттарындағы катакомбалар арқылы Фантомның жер асты көліндегі жайға дейін ұзақ жол сапар шегіп бара жатқандай сезім тудырылады.

Шаңғы курорттары

Шаңғылы курорттарда "сияқты кілемше" деп аталатын жылжымалы жолдар да қолданылады. Шаңғышылар шаңғыларын жолға қоя алады, ол берік ұстау үшін арнайы жасалған. Бұл жолдар басқа көтерілістерге қарағанда көлбеу болмайды және баяу жылдамдықпен жүреді, сондықтан олар көбінесе жаңадан бастаушылар үшін немесе қысқа жолмен, мысалы, мейрамханаға немесе басқа бір көтеріліс станциясына жету үшін қолданылады. Жылжымалы жолдар кресло-лифттердің кіреберісінде де кездеседі, олар жолаушыларға отыру процесінде көмектеседі.

Кішігірім сауда

Ұлыбританияда көлбеу травеляторлар дүкендерде қолданылады, оның ішінде Asda, B&M Bargains, IKEA, Marks & Spencer, Morrisons, Sainsbury's және Tesco. Мысалы, Aberystwyth қаласындағы Tesco дүкені саудагерлерді және олардың арбаларын дүкенмен, төбедегі және дүкен төменгі жағындағы тұрақ арасында тасымалдау үшін алты көлбеу травеляторды (үш көтерілуге, үш түсуге, крест тәрізді орналасқан) пайдаланады. АҚШ-та IKEA, Menards, Publix, H E B, Wegmans, Costco Wholesale және Whole Foods Market дүкендерінде көлбеу жаяу жолдарына тап болады.

Қауіпсіздік

Жұмыс істеген кезде, жылжымалы жолдар дәстүрлі эскалаторлар сияқты қауіпсіздік қатеріне ұшырайды. Жылжымалы жолдардағы ең көп кездесетін жарақаттар жолаушылардың аяғына тұсау келіп құлауынан туындайды, сондықтан оларды қауіпсіз пайдалану үшін эскалаторларға арналған нұсқаулармен ұқсас ережелер сақталады.

Ғылыми фантастика

Мегаполис тұжырымы жоғары жылдамдықты жаяу жүргіншілер жолдары негізінде ғылыми фантастикада кең таралған. Мұндай ортада орналасқан алғашқы туындылар – Х.Г. Уэллс жазған «Келешек күндердің хикаясы» (1897) және «Ұйықтап жатқандар оянады» (1899) (кейін «Ұйықтап жатқандар оянады» деп қайта басылды), оқиғасы болашақ Лондон қаласында өтеді. Отыз жыл өткен соң, «Метрополис» (1927) атты үнсіз фильміндегі жоғары қабаттардағы ғимараттар арасында қозғалатын жаяу жүргіншілер жолдары мен эскалаторлар бейнеленген. Кейіннен Роберт А. Хайнлайнның «Жолдар жылжуы керек» (1940) атты әңгімесі, осындай жылдам жаяу жүргіншілерге негізделген қоғамда көлік тасымалының тоқтауының қаупін көрсетеді. Роман «Болашақ тарих» сагасының бөлігі болып табылады және оқиғасы 1976 жылы өтеді. Айзек Азимов «Стальной үңгірлер» (1954) романында және «Робот» сериясының жалғауларында осындай үлкен жер асты қалаларын, ұқсас жаяу жүргіншілер жүйесімен бірге қолданады. Бұл шамамен 5000 жылға сай келеді. Бұл жағдайда, бірімен-бірі қатар орналасқан белдіктердің кең желісі бар, ал ішкі белдіктер жылдам қозғалады. Жолаушылар желден қорғалады, ал белдіктерде орындықтар мен тіпті дүкендер де орналасқан. Хайнлайнның жұмысында жылдам жолақтың жылдамдығы 160 км/сағ, ал алғашқы «механикалық жол» 1960 жылы Цинциннати мен Кливленд арасында салынған. Екі іргелес белдіктің салыстырмалы жылдамдығы 160 км/сағ (романында жылдам жолақ тоқтаса, екінші жолақ сол жылдамдықпен қозғалады). Уэллс пен Азимовтың туындыларында жылдамдық шкаласы көбірек сатылардан тұрады және жылдамдықтар осы деңгейде емес. Артур Кларктың «Түннің құлауына қарсы» (кейін «Қала мен жұлдыздар» деп қайта жазылған) романында Диаспар мегаполисі «қозғалатын жолдармен» байланысты, олар Хайнлайнның конвейерлік белдіктерінен айырмашылығы, сұйықтық сияқты құпия түрде қозғала алатын қатты едендер болып табылады. Романның өзінде Кларк өзінің ғылыми-публицистикалық кітабында, «Болашақтың бейнесі», жылжымалы жаяу жүргіншілер жолдарына, бірақ қандай да бір анизотропты материалдан жасалған, ол қозғалыс бағытында ағып, бірақ адам салмағын ұстай алатыны туралы жазады. Мұндай сұйықтықтың артықшылығы – жылдамдықтың үздіксіз градиенті, сондықтан секірулер болмайды, ал жақтан жаққа жылжу жылдамдықты өзгертуге мүмкіндік береді. Стругацкий ағайындарының «Полдень Мир» (Оңтүстік ғаламы) романындағы қозғалатын жолдардың жаһандық желісі, жаңадан біріккен Жерде жүзеге асырылған алғашқы мегажобалардың бірі болды, FTL жұлдыз кемелерінің пайда болуынан бұрын және оның салдарынан баршаның назары жұлдыздарға ауысты. Бұл жолдар Кларк сипаттағандай, жартылай тірі организмдерге ұқсас және олардың пайдалануы жылдам телепортация желісімен толығымен алмастырылғанға дейін жергілікті қатынас пен шұғыл емес алыс қашықтыққа тасымалдау үшін қолданылды. «Джетсон» атты анимациялық телесериалда барлық жерде, тіпті жеке үйлерде де қозғалатын жаяу жүргіншілер жолдары бейнеленген.

The concept of a megalopolis based on high speed walkways is common in science fiction. The first works set in such a location are "A Story of the Days To Come" (1897) and When The Sleeper Wakes (1899) (also republished as The Sleeper Awakes), written by H. G. Wells, which take place in a future London. Thirty years later, the silent film Metropolis (1927) depicted several scenes showing moving sidewalks and escalators between skyscrapers at high levels. Later, the short story "The Roads Must Roll" (1940), written by Robert A. Heinlein, depicts the risk of a transportation strike in a society based on similar speed sidewalks. The novel is part of the Future History saga, and takes place in 1976. Isaac Asimov, in the novel The Caves of Steel (1954) and its sequels in the Robot series, uses similar enormous underground cities with a similar sidewalk system. The period described is about the year 5,000. In each of these cases, there is a massive network of parallel moving belts, the inner ones moving faster. Passengers are screened from wind, and there are chairs and even shops on the belt. In the Heinlein work the fast lane runs at , and the first "mechanical road" was built in 1960 between Cincinnati and Cleveland. The relative speed of two adjacent belts is (in the book, the fast lane stops while the second lane keeps running at ). In the Wells and Asimov works there are more steps in the speed scale and the speeds are less extreme. In Arthur C. Clarke's novel, Against the Fall of Night (later rewritten as The City and the Stars) the Megacity of Diaspar is interwoven with "moving ways" which, unlike Heinlein's conveyor belts, are solid floors that can mysteriously move as a fluid. In the novel, Clarke writes,
In his non fiction book Profiles of the Future, Arthur C. Clarke mentions moving sidewalks but made of some sort of anisotropic material that could flow in the direction of travel but hold the weight of a person. The fluid would have the advantage of offering a continuous gradient of speed from the edge to edge so there would be no jumps, and simply moving from side to side would effect a change in speed. In the Strugatsky brothers' Noon Universe, the worldwide network of moving roads is one of the first megaprojects undertaken on newly united Earth, before the advent of FTL starships and its consequences turned everybody's attention to the stars. These roads there are quasiliving organisms similar to Clarke's description and were used for both local commuting and long distance non urgent transport until their use was eclipsed by an instant teleportation network. The animated TV series The Jetsons depicts moving walkways everywhere, even in private homes.

Слайдшоу

Слайд-жол – ғимараттар мен үлкен саяхатшылар тобын ұстап тұра алатын, берік құрылымға ие, ойдан шығарылған жылжымалы жол. Жанындағы слайд-жолдардың әртүрлі жылдамдықпен қозғалуы саяхатшыларға үлкен жылдамдыққа жетуге мүмкіндік береді. Бұл термин көбінесе кәдімгі жылжымалы жолға да қолданылады. Олар ғылыми фантастика жазушысы Г. Уэллс «Ұйықтағандар оянады» атты туындысында ойлап тапқан. Роберт А. Хайнлайн оларды 1940 жылғы «Жолдар домалап өтуі керек» әңгімесінде әлеуметтік дүрбелең құралы ретінде бейнелеген. Айзек Азимов «Робот» сериясында слайд-жолдарды Жердегі дерлік барлық қала тұрғындарын тасымалдаудың мүмкін әдісі ретінде көрінеді, олар ұзақ қашықтыққа саяхаттау үшін орындықтары бар жылдам тас жолдармен және негізгі бағыттардан тармақталатын баяу қосалқы жолдармен жабдықталған. Артур Кларк оларды «Қала және жұлдыздар» романында да пайдаланған. Лари Нивен оларды «Сақина әлемі» мен «Жазық әлемі» туындыларында қолданды. Слайд-жолдар «Джетсон» мультсериалында маңызды рөл атқарады.