Кіріспе
1004 - 1035 жылдар аралығында Памплона патшасы және Арагон билеушісі Санчо Гарсе III (992/996 – 18 қазан 1035), сондай-ақ Ұлы Санчо (lang es, ) 1004 жылдан 1035 жылы қайтыс болғанға дейін Памплона патшасы болды. Ол Арагон графтығын, ал неке арқылы Кастилия, Алава және Монсон графтықтарын басқарды. Кейіннен ол Собрарбе (1015), Рибагорса (1018) және Сеа (1030) графтықтарын қосты, сондай-ақ 1034 жылы Леон Корольдігіне араласып, оның атанған астанасын басып алды. Ол Гарсия Санчес II және оның әйелі Химена Фернандестің үлкен ұлы болды.
Sancho Garcés III ( 992–996 – 18 October 1035), also known as Sancho the Great (lang es, ), was the King of Pamplona from 1004 until his death in 1035. He also ruled the County of Aragon and by marriage the counties of Castile, Álava and Monzón. He later added the counties of Sobrarbe (1015), Ribagorza (1018) and Cea (1030), and would intervene in the Kingdom of León, taking its eponymous capital city in 1034. He was the eldest son of García Sánchez II and his wife Jimena Fernández.
Туу және мұрагерлік
Санчоның туған жылы белгісіз, бірақ ол 992 жылдан бұрын емес, 996 жылдан кейін емес. Оның ата-анасы Гарсия Санчес II дірілдеген және Химена Фернандес, Фернандо Бермудестің қызы, Леон шекарасындағы Сеа графы. Гарсия мен Химена алғаш рет 992 жылы үйленгені жазылған, бірақ олардың ұлы Санчо туралы 996 жылға дейін ешқандай мәлімет жоқ. Болашақ патша туралы алғашқы мәлімет – оның әкесі Терреро ауылын Сан-Милан-де-ла-Коголла монастырына сыйлаған құжат. Патша Санчоны жай ғана "ұлым" (filius meus) деп атаған. Сол құжатта болашақ Гаскония герцогы Санчо VI Памплона сарайында да көрінеді. Санчо Лейре монастырында тәрбиеленген. Оның әкесі соңғы рет 1000 жылы танылған, ал Санчо 1004 жылы патша ретінде алғаш рет көзге түскен, Памплона патшалығын (кейін Наварра деп аталды) мұраға алған. Бұл уақыт аралығында тақ мұрагерлікке күткен кезең болды ма деген болжамдар пайда болды, сондай-ақ бір құжат 1002 жылы Вигералық Санчо Рамирес Памплонада билік құрғанын көрсетеді, ол үш буын бұрын Гарсия Санчес I жас кезінде Химено Гарсес билік еткендей билік еткен болуы мүмкін. Санчо билікке келгеннен кейін, ол бастапқыда епископтар, анасы Химена және әжесі Уррака Фернандес басқарған регенттік кеңеспен билік жүргізді.
Пиреней саясаты
Санчо Калатаназор шайқасынан кейін мұсылман Испаниясының тайфалық мемлекеттерге бөлінуіне қарсы тұрып, христиан княздықтарын біріктіруді көздеді. 1010 жылы Кастилияның Санчо Гарсияның қызы Муниадонаға үйленді, ал 1015 жылы кеңейту саясатын бастады. Ол бұрынғы Собрарбе округіндегі мұсылман үстемдігін жойды. Рибагорзада да бір мүмкіндік туды. 1010 жылы округтің бөлінуі кезінде оны граф Исарнның заңсыз ұлы Уильям Исарн және Палларс-Жюссаның графы Реймонд III, сондай-ақ оның әйелі Кастилияның Майор Гарсия бөлісіп алды. Майор Гарсия – Исарнның немересі және Санчоның әйелінің әпкесі болды. 1018 жылы Уильям Исарн Аран алқабындағы билігін нығайтуға тырысты, бірақ қаза тапты, ал Санчо оның үлесін алуға асықты, бұл, болжам бойынша, әйелінен туындаған белгісіз талапқа негізделген еді. Реймонд пен Майор некелерін ажырастырып, 1025 жылы Майор Кастилиядағы монастырға кеткенде және Реймонд Санчоның вассалы болғанда бұл мәселе шешілді. Ол сондай-ақ Барселона графы Беренгар Раймонд I-ді өзінің вассалы болуға мәжбүр етті, бірақ ол бұрыннан француз корольінің вассалы еді. Беренгар Санчомен Сарагосада және Наваррада бірнеше рет кездесіп, Тулуза графтарына қарсы ортақ саясат мәселелерін талқылады.
Кастилияны алу
1016 жылы Санчо Кастилияның Санчо Гарсияның қызы Муниадонаға үйленіп, Наварра мен Кастилия арасындағы шекараны бекітті. 1017 жылы ол жас Гарсия Санчес үшін Кастилияның қорғаушысы атанды. Бірақ 1027 жылы граф Гарсияның қазасынан кейін Леон, Кастилия және Наварраның үш христиан мемлекеті арасындағы қарым-қатынас ушықты. Ол Альфонсо V-нің қызы Санчаға құда түскен еді, осы арқылы Сеа және Писуерга өзендері арасындағы Кастилия жерлерін (неке шартын бекіту үшін төленетін құн ретінде) иеленуге мүмкіндік алатын еді. Гарсия үйлену тойына Леонға келгенде, оны ол бұрын жерінен қуған ақсүйек ұлдары өлтірді. Санчо III бұл некеге де, Леон билігінің Кастилияға кеңеюіне де қарсы болды және Гарсияның өлімін осы мақсатқа пайдаланды. Кастилияны қорғау құқығын пайдаланып, ол дереу графтыққа басып кірді және оның орнына өзінің кіші ұлы Фердинандты тағайындады, ол қаза тапқан графтың сіңілі ұлы болды, осылайша оны толыққанды өзінің ықпалына енгізді.
Гаскондық билік
Санчо Гаскония герцогтігімен қарым-қатынас орнатты, бұл қарым-қатынас сузерен-вассал сипатында болған, ол – сузерен. Клуни монастырымен байланысының нәтижесінде, ол Гаскониядан Леонға дейінгі жолды жақсартты. Бұл жол Сантьяго-де-Компостелаға қажылыққа баратын саяхатшылардың көптігіне байланысты Иберияға көлік ағынын арттырды. Осы себепті, Санчо Жақып жолының алғашқы маңызды демеушілерінің бірі саналады. Гасконияның Санчо VI патша Санчоның туысы болды және өмірінің бір бөлігін Памплонадағы патша сарайында өткізді. Ол сондай-ақ Санчо Ұлымен бірге Реконкистаға қатысты. 1010 жылы екі Санчо Франция королі Роберт II және Аквитания графы Вильгельм V-пен бірге Сен-Жан-д'Анжелиде болды, екеуі де Гаскония герцогінің үстемдігінде болған жоқ. Санчо VI 1032 жылы қайтыс болғаннан кейін, Санчо Ұлы Гаскониядағы билігін бекітті, және өз жарлықтарында билігінің Гароннаға дейін жететінін көрсетті. Оңтүстік Гасконияда Санчо бірнеше виконттықтар құрды: Лабур (1021 және 1023 жылдар аралығында), Байонна (1025), және Базтан (1025).
Леонды сатып алу
Бермудо III Леон тағына отырғаннан кейін, Санчо ұлы Фердинандты Гарсия Санчес пен Бермудоның қарындасы Санчаның бұрынғы күйеуі ретінде үйлендіру туралы келісімге келді, сонымен бірге даулы Леон жерлерін қамтитын құдалықты да ұсынды. Санчо көп ұзамай Леонмен толыққанды соғысқа қатысты, Кастилия және Наварраның біріккен әскерлері Бермудоның патшалығының көп бөлігін жылдам басып алып, Асторганы иеленді. 1033 жылдың наурыз айына қарай, ол Заморадан Барселона шекарасына дейін патшалық құрды. 1034 жылы тіпті Леон қаласы, Санчоның пікірінше "империалдық кульмен" (империялық астана), түсті, және Санчо өзін қайтадан тәжді етті. Бұл Санчоның билігінің шыңы болды, ол енді батыстағы Галисия шекарасынан шығыстағы Барселона графына дейін созылды. 1035 жылы ол маврлар қиратқан Паленсия діни округін қайта құрды. Ол француз немесе Наварралық Бернарға оның бірнеше аббаттықтарымен бірге діни округті және аймақтағы көптеген қамалдарды қамтитын секулярлық билікті (феудум ретінде) берді. Дегенмен, ол 18 қазан күні 1035 жылы қайтыс болды және Бургостағы анклавта, Сан-Сальвадор-де-Онья монастырында "Sancius, gratia Dei, Hispaniarum rex" деген жазумен жерленді.
Мұрагерлік
1035 жылы қайтыс болмас бұрын Санчо мүлкін ұлдары арасында бөлісті. Муньядонадан туған үш тірі қалған ұлының ең үлкені Гарсия Наваррада регулус ретінде танылды, ол Баск елі қоса алған патшалықты мұраға алды және іріс-құйысқан бауырларына берілген жерлерге де билік жүргізді. Гонсало Собрарбе және Рибагорза графтықтарын басқаруға тағайындалды, ол оларды регулус ретінде иеленді. Фердинандқа 1029 жылы граф Гарсия Санчес қайтыс болғаннан кейін Кастилия берілді, ол оны алдымен әкесінің, кейін Леонның Вермудо III билігінде ұстады, содан соң Леон патшалығы мен патшалық атағын иелену үшін сол патшаны өлтірді. Санчоның Айбарлық Санчадан туған үлкен, бірақ заңды емес ұлы Рамироға бұрынғы Арагон графтығындағы жерлер берілді, ол ағасы Гарсиядан одан артық жер сұрамауы керек еді. Ол бастапқыда байлус қызметін атқарды, бірақ кейін де-факто тәуелсіздікке қол жеткізді. Құжаттарда тағы екі ұлы – екінші Рамиро мен Бернард туралы мәлімет бар, бірақ олардың жас кезінде қайтыс болған заңды ұлдар еді, әлде олардың пайда болуы жазу қатесінен немесе жалғандықтан туындады ма деген мәселеде ғалымдар пікір келіспеушілікте. Санчотың екі қызы болды – Майор және Химена, біріншісі Тулуза графы Понстың әйелі болуы мүмкін, екіншісі Вермудо III-нің әйелі еді.
Мұра
Дәстүрлі елорда Памплонаның орнына Нахераға қоныс аударған ол, өзінің мемлекеті кеңейген сайын, өзін еуропалық монарх деп санап, Пиреней тауларының ар жағында қарым-қатынас орнатты. Ол француз феодалдық теорияларын, сондай-ақ діни және интеллектуалдық ағымдарды Иберияға енгізді. Барселона графы және Гаскония герцогымен тығыз байланыс орнатып, сонымен қатар монастырь реформаторы Олива аббатымен достық қарым-қатынас құрған арқасында Санчо Пиреней тауларының солтүстігіндегі маңызды тұлғалармен, атап айтқанда Франция королі Роберт II, Аквитания королі Вильгельм V, Ангулем королі Вильгельм II және Альдуин II, Блуа және Шампань графы Одо II сияқтылармен байланыс жасады. Клюни реформалары алғаш рет осы орта арқылы оның ой-өрісіне әсер еткен болуы мүмкін. 1024 жылы Наварра монахы, Сан-Хуан де ла Пеньядан Патерно, Клюниден Наварраға оралды және Сан-Хуан де ла Пеньяның аббаты болып тағайындалды, онда ол Клюни дәстүрін енгізіп, Санчоның қамқорлығымен Каталониядан батысқа қарай Ибериядағы алғашқы Клюни үйін құрды. Мосарабтық обряд Сан-Хуанда сақталды, ал Санчо өз патшалығындағы басқа да орындарға Клюни дәстүрін таратыпты деген пікірді Юсто Перес де Урбель жоққа шығарды. Санчо Клюни реформасының және Рим обрядын қабылдаудың негізін қалады, бірақ оларды кеңінен қолданбады. Санчо сонымен қатар «Британ энциклопедиясы» атаған «каролингтік ықпалға ұшыраған» монеталарды шығаруды бастады. Оның өлімінен кейін мемлекетінің бөлінуі, вассалдық пен сюзеренитет концепциялары және оның тақымынан кейін «Құдайдың рақымымен» (Dei gratia) деген сөз тіркесін пайдалану Франциядан алынып келді, ол осы елмен қарым-қатынасты сақтауға тырысты. Осы себепті ол «Иберияның алғашқы еуропаландырушысы» деп аталды. Дегенмен, оның ең маңызды мұрасы – христиандық Иберияның уақытша бірігуі болды. Ол, кемінде, формальды түрде, VIII ғасырда маврлардан бағындырылған патшалықтың ежелгі астанасы Леон және Каталонияның ең ірі қаласы Барселонаны басқарды. Ол өлгеннен кейін мемлекетті бөліп, Кастилия және Арагон патшалықтарының ұзаққа созылған мұрасын қалдырса да, ол барлық жерлерін Хименес әулетінің қолына берді, ол патшалықтарды XII ғасырға дейін туыстық байланыс арқылы одақтастырып ұстады. Ол Наварраның шағын патшалығын күшті, саяси тұрақты және тәуелсіз етіп, оны орта ғасырдың соңына дейін сақтап қалды. Сондықтан оның мөрі баск ұлтшылдығының символына айналды, бірақ мемлекетті бөлу арқылы ол патшалықты оқшаулап, мұсылмандардың есебінен жер алу мүмкіндігін шектеді. Қорыта айтқанда, оның билігі Католик монархтарымен біріктірілгенге дейін Иберияның саяси географиясын анықтады.
Атаулары
Санчо өзінің ұзақ билігі кезінде көптеген атақтарды қолданды. Леонда таққа отырғаннан кейін ол өзін rex Dei gratia Hispaniarum, яғни "Құдайдың рақымымен Испанияның патшасы" деп атады және "NAIARA/IMPERATOR" деген жазуы бар монеталар шығарған болуы мүмкін. Бірінші атақтың қолданылуы оның барлық тәуелсіз Иберия мемлекеттеріне билік етуін көрсетеді, ал француз тәжірибесінен алынған Dei gratia формасы оның билік құқығының құдайдан келгендігін және оның нығайтылуын білдіреді. Екінші, императорлық атақ өте сирек қолданылды, себебі ол құжатталмаған, тек оның билігіне қатысты болуы мүмкін монеталарда ғана кездеседі. Дегенмен, Леон патшалары бұрыннан-ақ иеленген императорлық атақты тартып алуды қалаған болуы мүмкін. Осыған қарамастан, сол кездегі шіркеудің абызы Олива Санчоны тек rex Ibericus немесе rex Navarrae Hispaniarum деп мойындады, ал Альфонсо V және Вермудо III императорлар деп атады. Бірінші атақ Санчоны бүкіл Иберияның патшасы деп есептейді, екіншісі де солай, бірақ ол оның Наваррадағы билігін баса назарлайды, бұл бүкіл пішеннің христиандық бөлігіне билік ету құқығының кеңейтілгеніне ұқсайды. Оның замандасы Ибн Бассам оның ізгіліктерін атап көрсетуден бөлек, оны басктардың билеушісі деп атайды.