Кіріспе

Новотный шахмат құрылғысы. Новотный (кейде Nowotny деп те жазылады, тіпті неміс тілінен тыс дереккөздерде де) – 1854 жылы Антонин Новотныйдың бір мәселесінен кейін аталған шахмат мәселелерінде кездесетін құрылғы, бірақ алғашқы мысалын Генри Туртон 1851 жылы жасаған. Кейіпкер екі түрлі қарсыластың кейіпкерлері ала алатын қалпына құрбан етіледі, бірақ қайсысы алса, ол екіншісіне кедергі келтіреді. Бұл, негізінен, маңызды қалпында құрбандық жасау арқылы туындаған Гримшоу. Бұл үлгі нақты ойында комбинацияның бөлігі ретінде пайда болуы мүмкін, бірақ өте сирек кездеседі (төмендегі ойындарды қараңыз). Көптеген шахматшылар мұндай қимылды сипаттау үшін "Новотный" терминін қолданбайды, себебі бұл термин көбінесе шахмат мәселелерінің контекстінде ғана қолданылады.

Негізгі

Бұл құрылғыны мұнда көрсетілген мәселеге сілтеме жасай отырып түсінуге болады, екі қадамда мат (ақ бірінші қадам жасайды және қараны екі қадамда кез келген қорғанысқа қарсы шахматқа мәжбүр етеді). Шешімнің кілті (шехмат мәселелерінің глоссарийін қараңыз) 1. Nb2 (алгебралық нотацияны қараңыз). Бұл қараның мұнарасы мен піліне кедергі келтіреді, және қайсысы болмасын, егер олар атты алса, ол екіншісіне кедергі келтіреді – бұл Novotny идеясының ең қарапайым түрі. Сондықтан, егер қара 1. Bxb2 ойнаса, бұл оның мұнарасына кедергі келтіріп, 2. Qf2# мүмкіндігін береді, ал егер ол 1. Rxb2 ойнаса, онда кедергі келтірілетін піл болады, соның арқасында 2. Qd4# болады. Мәселе шешушілер әдетте келіседі, осы мысалдағыдай, басқа мүмкіндіктер жоқ жалғыз Novotny салыстырмалы түрде қызықты емес мәселе жасайды. Көбінесе Novotny идеялары басқа идеялармен біріктіріледі немесе бір мәселеде бірнеше Novotny қолданылады.

Үлкен жобаның бір бөлігі ретінде

Көптеген проблемалар Novotny-ді үлкен схеманың бір бөлігі ретінде қамтиды. Милан Вукчевичтің 1976 жылы Schach Echo журналында жарияланған бұл проблемасы Novotny-ді күрделі проблеманың бір ғана бөлігі ретінде қамтиды. Бұл 2 ходта мат. Шешім – 1. Qd6, бұл Novotny-дің b8-дегі қара бұрыш пен пілге кедергісі, соның салдарынан 2. Ne5# және 2. Nxd2# қауіптері туындайды. Королеваны бұрыш немесе піл басып алғаннан кейін, қалған қара фигураны басып алған бірлік те кедергілейді; сондықтан 1. Rxd6 2. Nxd2 мүмкіндігін жоққа шығарады, бірақ 2. Ne5# мүмкіндігін сақтайды, ал 1. Bxd6 2. Ne5 мүмкіндігін жоққа шығарады, бірақ 2. Nxd2# мүмкіндігін ашады. Novotny-дің бұл шешімдері жұппен жұмыс істейтіндей, қараның басқа қорғаныстары да жұптармен жұмыс істейді:

1. Rxa7 (e3-тегі ақ қорғаушыны жояды) 2. Qd3#
1. Bxa7 (e3-тегі ақ қорғаушыны жояды) 2. Qf4#
1. e5 (Novotny шешімдерінде мат беретін атты байлайды) 2. Qf6#
1. Bd5 (атты байлайды) 2. Qxa3# (әйтпесе 2. Rd3 болғандықтан мүмкін емес)

Новотный тақырыбының практикалық ойыны

Новотный тақырыбы нақты ойында өте сирек кездеседі. Мұндай мысалды 1910 жылы ағылшынның күшті шебері Амос Берн көрсеткен (диаграмманы қараңыз). Көрінеу қиын жағдайда, оның патшасы ақтардың кейіпкерлерінің күшті шабуылына ұшырауға жақын болғанда, Берн 33. Qg4!! қозғалысын жасады. Егер қараның биі немесе пешкасы патшаны алса, ақ бұрақтың қара биге жасаған тоқтауы алынып тасталады, бұл 34. Bxd2 мүмкіндігін береді; егер бұрақ патшаны алса, ақ би енді f3-ті қорғамайды, сондықтан қара 34. Nf3+ және 35. Nxd2 патшалық шабуылын жасай алады. Соңында, егер 34. Qxg5+, Qxg5 35. Rxg5+ Kh6 (патшалық шабуыл) бір кейіпкерді жеңіп алады. Берн тағы 15 қозғалыс соң жеңіске жетті және кейіннен 33. Qg4 қозғалысы шахматта сәттілік элементінің бар екенін көрсетті деп түсіндірді. Новотный тақырыбы Е. Берг пен Ж. Зезулькиннің «Rowy 2000» партиясында да орын алған болуы мүмкін. Бұл диаграммадан ақтар 40. Nf6!! (40. Qe6? орнына, бұл тең нәтижеге әкелер еді) қозғалысымен жеңіске жете алатын еді. 40. Nf6!! қозғалысынан кейін ақтар екі тематикалық матқа – 41. Qg7# және 41. Qf8# – қауіп төндіреді, сондай-ақ 41. Rg8# және 41. Qxh7# мүмкіндіктері де бар. Егер 40. Bxf6 болса, қараның мұнарасы тоқтатылып, 41. Qf8# мүмкіндігі пайда болады, ал 40. Rxf6 болса, қараның биі тоқтатылып, 41. Qg7# мүмкіндігі пайда болады. 40. Qxh6 қозғалысы екі тематикалық қауіпті де сейілтіп, ақтарға 41. Rg8# мүмкіндігін береді. Новотный тақырыбы Дэвид Навара мен Анна Дергацова Даустың «Ordix Open» (2007) турнирінде, Майнц қаласында (2007) ойналған. Егер ақтар a2–g8 диагоналі бойынша шабуыл жасай алса, ол тез арада матты мәжбүрлейді. Бірақ қараның мұнарасы e6-ны, ал биі d5-ті қорғайды. Сондықтан 36. Rc6!! екі бағытты да кесіп өтеді: 36. Rxc6 37. Qd5+ Re6 38. Qxe6#, немесе 36. Bxc6 37. Qe6#; ал егер 36. Qxc6 болса, онда 37. e8=Q+ Qxe8 38. Qxe8#.