Кіріспе

Filipendula ulmaria, көбінесе Meadowsweet немесе Mead wort деп белгілі, Rosaceae тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік, ол ылғалды шалғындарда өседі. Ол Еуропаның көп бөлігінде және Батыс Азияда (Жақын Шығыс және Таяу Шығыс) табиғи түрде өседі. Солтүстік Америкаға әкелінген және табиғатта тараған. Meadowsweet шалғынның патшайымы деп те аталады. Олар маусымның басынан күзге дейін гүлдейді және әртүрлі жәндіктер, әсіресе Musca шыбықтары оларды аралайды. Гүлдері кішкентай және көп, 5 тостаған жапырақшасы мен 5 гүл жапырақшасы және 7-ден 20-ға дейін аталық тозаңдықтары болады.

Аурулар

Көптеген жәндіктер мен саңырауқұлақтар шөптесінде ауру туғызады. Шөптесін жапырақтары көбінесе жарқыраған қызғылт-сары түсті тотық саңырауқұлағы Triphragmium ulmariae арқылы зақымдалады, ол сабақта және/немесе ортақ тамырында ісіктер мен бұрмалаулар тудырады. Ramularia ulmariae саңырауқұлағы жапырақтардағы күлгін дақтарға себеп болады. Podosphaera filipendulae саңырауқұлағы жапырақтар мен гүлбасында күл пайда етіп, оларды ақ ұнтақпен жабады. Дасинеура ульмария құртшасы жапырақтарда қызғылт ақ түсті ісіктерді тудырады, ол жапырақ бетін деформациялайды.

Этимология

Ағылшын тіліндегі meadowsweet атауы 16 ғасырдан бастау алады. Бұл атау бастапқыда "боздың тәтті өсімдігі" дегенді білдірмейді, ал балды тәттілендіруге немесе дәм беруге қолданылатын өсімдік еді. 15 ғасырдан бері қолданылып келе жатқан бұрынғы атауы – "медшоу". Meadowsweet-тің тағы да көптеген атаулары бар. Чосердің "Шатырдың ертегісі" шығармасында ол "медворт" деп аталады және "сақтау" деп аталатын сусынның құрамына кіретін бір компонент болған. Оны "қалыңдық гүлі" деп те атаған, себебі оны мерекелер мен тойларда шіркеулерге шашып, одан қалыңдықтарға гүл шоғыры жасаған. Еуропада, meadowsweet өзінің төмен, ылғалды жатқан жерлердегі басымдығы үшін "боздың патшайымы" деген атқа ие болды. Ulmaria деген сөз "шағанға ұқсас" дегенді білдіреді, мүмкін оның жеке жапырақтары шағанның (Ulmus) жапырақтарына ұқсас болғандықтан. Filipendula деген туыс атауы filum – "жіп" және pendulus – "ілулі" деген сөздерден шыққан. Бұл тамыр түйінділерінің жіп тәрізді тамырларға тәндей ілініп тұруын сипаттайды.

Қолданылуы

Бүкіл шөп жағымды дәм мен хош иіске ие, жасыл бөліктері гүлдерге ұқсас ароматты сипатқа ие, сондықтан өсімдікті еденге шашыратып, бөлмелерге жағымды хош иіс беру үшін, сондай-ақ шарап, сыра және көптеген түрлі сірке судың дәмін жақсарту үшін қолданылады. Гүлдерді тұздалған жемістер мен джемдерге қосып, оларға нәзік бадам хош иісін береді. Кейбір табиғатты зерттеушілер гүлдерді панна котта сияқты десерттердің дәмін беру үшін де пайдаланады. Оның көптеген емдік қасиеттері бар. Бүкіл өсімдік қышқыл асқазанды емдеуге арналған дәстүрлі емдік құрал. Кептірілген гүлдер құймақтарға қосылады. Химиялық құрамында салицин, флавон гликозидтері, эфир майлары және таниндер бар. 1838 жылы Рафаэле Пирия аласа гүлінің бүршіктерінен салицил қышқылын алды. Содан кейін 1899 жылы Bayer фирмасының ғалымдары аласа гүлінен алынған салицил қышқылын пайдаланып, ацетилсалицил қышқылын (аспирин) синтездеді, ол аласа гүлінің ескі ботаникалық аты – Spiraea ulmaria атымен аталды. Сол кезде аспирин деп атала бастады. Тамырдан мыс тұзын қолдана отырып, табиғи қара бояу алуға болады. Filipendula ulmaria гүлдерінен немесе жапырақтарынан жасалған шай дәстүрлі австриялық шөп медицинасында ревматизм, подагра, инфекциялар және қызбаны емдеу үшін қолданылған.

Мәдениет

Ақ гүлді жасыл шөп Фан-Фольдегі қола дәуіріне жататын обада үш адам мен кем дегенде бір жануардың күл қалдықтарымен бірге табылған. Осыған ұқсас нәрселер Ашгроув (Файф) қаласынан алынған құмыраның ішінде және Норт-Мэйнс (Стратхаллан) қаласынан алынған ыдыстан да табылды. Бұл бал қосылған немесе хош иісті сыраны көрсетуі мүмкін, немесе бұл өсімдіктің қабірге хош иіс үшін гүл ретінде қойылғанын білдіруі мүмкін. Уэльс мифологиясында Гвидион мен Мать емен гүлінен, қызыл шөптен және жасыл шөптен әйел жасап, оған Блодеуэдд ("гүл бет") деген есім берді. 16-ғасырда еденге қамыс пен шөптер себу қалыпты болғанда (аяқтарға жылу беру және жаман иіс пен инфекциялардан құтылу үшін), Англияның Елизавета I осы шөпті ең көп жақсы көретін. Ол өз бөлмесінде басқа шөптердің бәрінен осы шөпті артық ұнататын.