Кіріспе
Ynglinga saga () – исландиялық ақын және тарихшы Снорри Стурлусонның 1225 жылы ежелгі скандинав тілінде жазған Патшалар сагасы. Бұл оның "Хеймскрингла" атты еңбегінің бірінші бөлімі. Оны алғаш рет 1844 жылы Сэмюэл Лэйн ағылшын тіліне аударған. Снорри Стурлусон өз жұмысын алдыңғы Йнглингтальға негіздеді, ол норвегиялық 9-ғасырлық скальд Тьодольф Хвинирге жатқызылады және "Historia Norwegiae" еңбегінде де кездеседі. Ол Йнглингтер әулетінің (Бейоулфтағы Скилфингтер) тарихының ең көне бөлігін баяндайды. Снорри Норвегия патшаларының осы шведтік патшалық әулеттен тарағанын сипаттайды. Ynglinga saga – Снорридің ежелгі скандинав патшалары туралы тарихының бірінші бөлігі, "Хеймскрингла". Бұл әңгімеге маңызды тарихи оқиғаларға сілтемелер енгізілген. Сага скандинавияға норвег құдайларының келуі және Фрейрдің Уппсалада швед Йнглинг әулетін қалай құрғаны туралы айтады. Содан кейін сага швед патшаларының Ингьяльдқа (Ingjald illråde) дейінгі тарихын баяндайды, одан кейін оның ұрпақтары Норвегияға қоныстанды және Норвегия королі Харальд Пейрхарының ата-бабалары болды.
Ynglinga saga ( ) is a Kings' saga, originally written in Old Norse by the Icelandic poet and historian Snorri Sturluson about 1225. It is the first section of his Heimskringla. It was first translated into English and published in 1844 by Samuel Laing. Snorri Sturluson based his work on an earlier Ynglingatal which is attributed to the Norwegian 9th century skald Þjóðólfr of Hvinir, and which also appears in Historia Norwegiae. It tells the most ancient part of the story of the House of Ynglings (Scylfings in Beowulf). Snorri described the descent of the kings of Norway from this royal house of Sweden. Ynglinga saga is the first part of Snorri's history of the ancient Norse kings, the Heimskringla. Interwoven in this narrative are references to important historical events. The saga deals with the arrival of the Norse gods to Scandinavia and how Freyr founded the Swedish Yngling dynasty at Uppsala. Then the saga follows the line of Swedish kings until Ingjald (Ingjald illråde), after which the descendants settled in Norway and became the ancestors of the Norwegian King Harald Fairhair.
Ұлы Свитиод
Сага адамзат мекендейтін "жердің шеңберін" сипаттаумен басталады және "океаннан" құрлыққа қарай ағып кіретін үлкен теңіздермен бөлінеді. Қара теңіз жерді үш бөлікке бөледі: шығысында Азия, батысында Еуропа және солтүстігінде "Ұлы Свитиод немесе Суық". Сагада алғашқы сахналар орналасқан Ұлы Свитиод (Swithiod the Great) пен Скандинавиядағы Швеция, Янглингтердің билігі басталатын жер арасындағы айырмашылық көрсетілген. Бұл жерлер метафоралық тұрғыдан да ерекшеленеді, себебі біріншісі Құдайлардың үйі – Годхайм деп, ал екіншісі Адамдардың мекені – Маннхайм деп аталады. Ұлы Свитиод – көптеген "адам тектерінің" қоныстанған кең аумақ, ол солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылған үлкен тау жотасымен басқа елдерден бөлінген. Бұл тау жотасы (вероятно, Урал тауларына сілтеме) "барлық қоныстанған жерлерден тыс" жатыр, бірақ оның оңтүстік бөлігі "Түркландқа" (вероятно, Хазарияға) тым алыс емес. Таулардың оңтүстік беткейімен Танаис өзені ағып өтеді, ол бұрын Танакисль немесе Ванакисль (қазіргі Дон) деп аталған, ол Қара теңізге құйылып, Еуропа мен Азияның шекарасын белгілейді.
Ванланд және Асаланд
Танайс тұрғындары Ваналенд немесе Ванахайм деп аталатын елде тұрады. Өзеннің шығысында, Азияда, Асаланд немесе Асахайм деп аталатын ел жатыр. Асаландтың басты қаласы – Асгаард, онда Один басшы. Асгаардта Диар деп аталатын он екі храм қызметкері құрбандықтарды басқарады және оларға қызмет ететін, оларға бағынатын халықты соттайды. Один – әлемнің түкпір-түкпірінде көптеген мемлекеттерді бағындырған, ешқашан жеңіліс көрмеген ұлы батыр. Оның жауынгерлері шайқасқа түсер алдында оның батасын алуға және шайқас кезінде рухтандыру үшін оның есімін шақыруға дағдыланған. Один Ваналанд халқына қарсы соғыс ашады, бірақ оларды жеңе алмайды. Бір-біріне көп зиян келтіргеннен кейін екі тарап та бітімге келісіп, кепілдер алмасады. Осылайша Ваналендтің ең жақсы адамдары – Ньорд Бай, оның ұлы Фрей және қызы Фрейя, сондай-ақ Ваналендтегі ең дана адам Квазе – кепіл ретінде Асаландқа жіберіледі. Асаланд халқы өз кезегінде Ванландқа дана Миме және басшы болуға лайықты деп есептелетін, мықты әрі сұлу Хоне атты адамды жібереді. Хоне дереу Ваналендте бас болып тағайындалады, бірақ оның кеңес алмайынша шешім қабылдаудың қаншалықты нашар екенін жергілікті халық түсінеді. Олар Мимені өлтіріп, оның басын Асаландқа жібереді, онда Один оны шөптермен майлап, сиқырлы сөздермен оған сөйлеу және көптеген құпияларды ашу қабілетін сыйлайды.
Одиннің Скандинавияға келуі
Один солтүстікке жаңа мекенжай туралы болжайды және "барлық құдайлармен және көптеген басқа адамдармен" сол жаққа кетеді, ал екі бауыры Вильге мен Ве Асгардты билеу үшін қалады. Біріншіде Один мен оның серіктері батысқа Гардарикеге, содан кейін оңтүстікке Саксландқа саяхаттайды, онда Одиннің ұлдары билік құруды бастайды. Один солтүстік теңізіне қарай жүзеді, Фьендегі Одинсө аралға қоныстанады және Гефионды Скандинавиядағы солтүстікке жаңа жерлерді табуға жібереді. Ол Гилв патшаның иелігіне жеткенде, ол оған жыртуға болатын жер береді. Жотунхеймде алыптан төрт ұлы болғаннан кейін, Гефион оларды жұмсақ мүйізді екі өгізге айналдырып, Одинсөге жақын теңізге жерді жыртып, жаңа құрлықты жасайды. Бұл жер Зеланд деп аталады, Гефион онда қоныстанады және Одиннің ұлы Скьольдқа үйленеді. Один Гилвтің иелігінен шығысқа қарайғы жерлердің гүлденгенін естігенде, сол жаққа барады. Гилвтің қарсылығына қарамастан, Асаланд халқы жеңіске жетеді, онымен бітім жасап, сол жерлерде қалады. Один Мейларе көліндегі Ескі Сигтунда қоныстанады, онда ғибадатхана салып, өз халқын көршілес аймақтарды билеуге жібереді.
Одиннің тұлғасы
Один сагада ұлы сиқыршы ретінде сипатталады. Ол түрлену қабілетіне ие, тек өлеңмен ғана сөйлейді және соншалықты шебер өтірік айтады ki, айтқанның бәрі шындыққа ұқсайды. Ол жауларын соқыр және саңырау қылады, ал оның жауынгерлері шайқасқанда, олар өте қызу шайқасып, ешқандай зиян көре алмайды. Одинде Skidbladnir атты, мата сияқты жиырыла беретін кеме бар. Ол ақпарат жинау үшін екі сөйлейтін қарғаға сенеді, сондай-ақ, басқа әлемдерден жаңалықтар жеткізетін Мимнің басын қасында сақтайды. Один сиқыр, руналар және дұғаларды үйретеді. Ол тіпті өлгендерді жерден қайта тірілте алады және кез келген адамға өлім немесе ауру әкеле алады. Адамдар Одинді және Асаландтың басқа он екі басшысын құдайлары деп құрметтейді.
Одиннің өлімі
Один Асаландта бұрынғыдан келе жатқан заңдарды орнатады: өлгендерді мүліктерімен бірге өртеп жіберу керек, есімдері сақталған ерлерге ескерткіш үйінділер тұрғызу керек, қыс және жаздың белгілі күндері құрбандықтар шалу керек. Өліміне аз уақыт қалғанда Один Годхаймға баратынын айтады (сагада бұл "Ұлы Свитиод" деп те аталады). Ол Свитиодтағы төсегінде көз жұмып, салтанатты түрде өртеледі. Снорри былай дейді: "Шведтер оның ежелгі Асгардқа кетіп, онда мәңгілік өмір сүретініне сенді".
Фрей
Ньорд Одиннен кейін шведтерге билік ете бастайды. Осы бейбітшілік пен гүлденумен белгіленген кезеңде барлық құдайлар қайтыс болады. Ньорд өзі қайтыс болғаннан кейін Фрей билікті қолына алып, Упсалды астана етеді. Фрейдің тағы бір аты – Йнгви, оны оның ұрпақтары құрметті атақ ретінде қолдана бастайды. Сөйтіп, оларды Инглингерлер деп атайды. Фрей аурудан қайтыс болғанда, оның жандары бұл жайтты құпия ұстап, денесін үш терезесі бар үлкен обаға қояды. Халық Фрей әлі тірі деп ойлайды және оған құрмет көрсетуді тоқтатпайды, бір терезе арқылы алтын, екіншісі арқылы күміс, үшіншісі арқылы мыс тиын тастайды. Шведтер ақыры шындықты біледі, бірақ Фрейдің денесін өртемейді, себебі олар Швециядағы бейбітшілік оның қатысуының арқасында сақталады деп сендіреді. Оны құдай сияқты құрметтеп, оған құрбан шалады.
Фьолн
Фрейдің ұлы Фьолн билікті мұраға алып, шведтерді бейбіт түрде басқарады, осылайша Фредфроданың, Лейдре билеушісінің үйінде өткен үлкен тойға дейін. Сол тойда Фьолн қатысымен ірімшікке толы үлкен ыдысқа түсіп, суға батып қайтыс болады.
Свегде
Фьолнның ұлы Свегде патшалықты иеленеді, бірақ Годгейм мен Одинді табуға ниеттеніп, сол үшін 5 жылдық саяхатқа шығады. Свегде Түркландқа, содан кейін Ұлы Свитхиодқа жетеді. Ол Одинді таба алмайды, бірақ Ваналандта Вана атты әйелге үйленеді, одан олардың ұлы Ванланд туады. Свегде отбасымен Швецияға қайтқанда, Годгеймді табуға деген құлшынысы басылмайды. Екінші саяхатында Свегде бір ергежейлі кездестіреді, ол оны үлкен қуыс тасқа кіргізіп, онда Свегде мәңгілікке тігіліп қалады.
Ванланд
Ванланд Упсалда патша болады. Ұлы батыр ретінде, ол көптеген елдерге жол тартады және Финляндияда Дрива атты әйелге үйленеді. Олардың Висбур есімді ұлы болады, бірақ Ванланд отбасын ұзақ уақытқа тастап кетеді. Дрива Висбурды Швецияға жібереді және әйел-құдайы Хульдтан Ванландты Финляндияға қайтаруға күш салуын немесе оны өзінің сиқырымен өлтіруін өтінеді. Ванланд қайтып оралмайды, сол себепті Мара оны ұйқыда өлтіреді.
Висбур
Висбур әкесінің орнына келіп, Ауд байдың қызына үйленеді, олардың екі ұлы – Гисл мен Онд дүниеге келеді. Бірақ Висбур отбасын тастап, тағы бір әйел алады, одан Домальд атты ұлы туады. Гисл мен Онд өсіп, анасының Висбурдан алған құдайына талап қояды, бірақ ол төлеуден бас тартады. Олар кек қайтару үшін Висбурды өз үйінде өртеп жібереді, бұл істе оларға Huld-тың сиқыры көмектеседі.
Домальд
Әкесінің қайтысынан кейін Домальд патша болады. Оның билеуі зор ашаршылық пен ауыртпалықпен сипатталады, ал шведтер аштық заманын аяқтау үмітімен көптеген құрбандықтар шалады. Бірақ ештеңе көмектеспейтінін көрген соң, Домальдты өздері құдайларға құрбан етеді.
Домар мен оның ұлы Дигве
Содан кейін Домальдтың ұлы Домар шведтер үстінен ұзақ уақыт бойы бейбіт түрде билік етеді. Упсалда қайтыс болғаннан кейін оның денесі Файрисвольдке көшіріліп, өзен жағасында өртеледі. Оның ұлы Дигве билікке ие болады, саға бойынша оның туралы "ешнәрсе айтылмаған", тек ол "өзінің төсегінде" қайтыс болғаны мәлім.
Күн
Патша Дыгведен кейін оның ұлы Даг патша болады, ол өте дана болғандықтан құстардың тілін түсіне алады. Жаңалық алу үшін ол бір қарғаны пайдаланады, ол бір күні Ридготалендтегі Варва деген шаруа қожалығында таспен өлтіріледі. Ашуға мініп, Даг кек алу үшін Варваны тонап, онда көптеген адамдарды өлтіреді. Қайтып келе жатқанда Даг Скьотанның өткелі деп аталатын жерде өзенді кесіп өтеді, сол жерде бір құл жұмысшы Дагтың әскеріне шанышқылап, патшаны дереу өлтіреді.
Анье
Патшалықты Дагтың ұлы Агне, күшті жауынгер, өз әскерін Финляндияға алып барып, жерді бағындыру үшін жаулап алады. Агне фин басшысы Фростты және оның көптеген серіктерін үлкен шайқаста өлтіргеннен кейін, Финляндияны қарақшылыққа алып, Фросттың қызы Скьялвты және оның бауыры Логені Стоксундқа әкеледі. Сол жерде ол Скьялвқа үйленеді, ол одан әкесінің құрметіне аза тұру тойын өткізуді өтінеді. Агне той кезінде қатты мас болып, биік ағаш астындағы шатырда ұйықтап қалады, ал мойнында патша Висбурдың мұрасы – алтын әшекей болды. Фросттың қызы әшекейдің астына бау байлап, өз адамдарына Агнені сол ағаштың бұтағынан іліп қоюға бұйрық береді. Скьялв күйеуін өлтіргеннен кейін кетеді, ал Агне сол жерге көміледі, содан кейін ол Агнефет деп аталады.
Арик пен Эрик ағайындылар
Агнның орнын ұлдары Альрик пен Эрик алады, екеуі де бір уақытта патша болады. Тамаша ат темірқорлар болған олар, кім жақсырақ мініп, кім шеберрек екеніне бәсекелеседі. Шабысқанда, алыс далаға аттанған бауырластар бір-бірінің басын бас киіммен соғысып, қаза табады.
Ингве мен Альф ағайындылары
Алриктің ұлдары Ингве мен Альф кейін Швеция патшалары болады. Ингве – белгілі бір батыр, сұлу, көңілді және бәріне сыйлы. Ағасы Альфтан өзгеше, ол ұялшақ, жағымсыз және ешқашан әскери жорықтарға қатыспайды. Альфтің әйелі Бера Ингвеге тартылып, көп уақытын оның жанында өткізеді, бұл Альфты қатты қызғанады. Альф Бераның көз алдында ағасын қылышпен жаралайды, бірақ өліміне жеткен Ингве Альфты да өлтіреді. Екеуі де қаза тауып, Файрисвольдта жерленеді.
Хуглик
Альфтің ұлы Хуглейк билікті мұра етіп, шведтер патшалығында тыныш билік жүргізеді, бірақ күшті теңіз патшасы Хаке көптеген жауынгерлерімен елге шабуыл жасауға келеді. Патша Хуглейк оған қарсы үлкен әскер жинап, бірақ Фирисвольд шайқасында жеңіледі. Хаке Хугликті және оның екі ұлын шайқаста өлтіріп, Швецияның патшасы болады. Хаке Швецияда қалады, ал оның әскерлері викингтер экспедицияларына шетелге кетеді. Осы уақытта Йнгве ұлдары, Йорунд пен Эрик, соғыс кемелерімен Данияны тонап, шабуылдайды. Олар Галогаланд патшасы Гудлогты тұтқындап, Стромонеске алып келіп, сонда дарға асып қояды, бұл оларға үлкен даңқ әкеледі. Патша Хаке әскерлерінің шетелде екенін естігеннен кейін, Йорунд пен Эрик Упсалды қарсы алу үшін күш жинап, Хакеге қарсы жорыққа шығады. Хаке оларды Фирисвольдеде қарсы алады, онда үлкен шайқас болады. Армиясы аз болғанына қарамастан, Хаке батыл соғысып, Эрикті өлтіреді, бұл Йорундты өз адамдарымен бірге кемелеріне қашуға мәжбүр етеді. Алайда, Хаке патшаның өзі шайқаста ауыр жарақат алып, өмірінің аяқталып бара жатқанын сезінеді. Ол жауынгерлерінің мәйіттерін және қаруларын бір әскери кемеге тиеп, теңізге шығаруға бұйырады. Кемеде өрт қойылып, Хаке жан салып жатқанда өртеледі.
Жорунд
Жорунд Упсалда қалып, елді билейді. Ол әскерін Данияға жетелейді, Ютландия мен Лимфьордты тонап, бірақ Оддесундта ол қайтыс болған патша Гудлогтың ұлы Гиллогты көп санды әскермен кездестіреді. Гиллог, жергілікті халықтың көмегімен, шайқаста Жорундты жеңіп, оны тұтқынға алып, дарға асуға бұйрық береді. Осылайша Гиллог әкесінің өлімі үшін Жорундтан кек алады.
Ашылған
Йорунның ұлы Оон, дана және тыныш адам, шведтердің патшасы болып, Дания патшасы Фроде Микеллатидің ұлы Хафдан әскерімен Швецияға келгенге дейін Упсалда бейбітшілікпен билік етеді. Оон Готландқа қашып кетеді, патшалықты Хафданға табыс етеді, ол 25 жыл бойы жаңа патша ретінде билейді. Хафдан қайтыс болғаннан кейін, Оон 60 жасқа толғанда Упсальға оралып, өз ұлын Одинге құрбан етеді, ол оған тағы 60 жыл өмір сүретінін айтады. Патша Оон Упсалда 25 жыл билік етеді, содан кейін Хафданның туысы Оле Батыл патшалыққа шабуыл жасайды. Оон Готландқа екінші рет қашып, Оледен тақты жоғалтады, ол Швецияны 25 жыл бойы билейді. Оле Старкад Ескінің қолынан өлгенде, Оон Упсальға оралып, тағы 25 жыл патшалық билігін жүргізеді. Содан кейін ол екінші ұлын Одинге құрбан етеді, ол Оонның өмірі он жылда бір ұлын Одинге бергенде ұзаратынын уәде етеді. Оон өмір сүруді жалғастырып, ұлдарын құрбан ете береді, соңғы бір ұлы ғана қалады, оны да Одинге беруге ниеттенсе, шведтер рұқсат етпейді. Сондықтан Оон өте қарт жасқа жетіп қайтыс болады.
Эгиль
Тунн – Онның құлы, сонымен қатар оның кеңесшісі және қазынашысы. Ол Онның қазынасының көп бөлігін жерге жасырады. Онның жалғыз қалған ұлы Егил таққа отырған соң Тунн қарапайым құл дәрежесіне төмендетіледі. Тежеусіз ашуланған Тунн басқа құлдармен бірге қашып кетеді, Онның қазынасын қазып шығарады, оны өзінің адалдарымен бөлісіп, олардың бастығы болады. Жергілікті қарақшылардың топтарымен бірігіп, елді тонап, көптеген адамдарды өлтіреді, соның салдарынан Эгил бүлікші құлға қарсы әскерін жетектеуге мәжбүр болады. Бірақ Тунн күтпеген жерден түнде Эгилдің дала лагеріне шабуыл жасайды, патшаның әскерін орманға қашуға мәжбүр етеді және елге одан да көп зиян келтіреді. Эгил қайтадан әскер жинайды, алайда Тунннің күштерінен ауыр жеңіліске ұшырайды. Туннмен бірнеше шайқаста жеңілгеннен кейін патша елден қашып, Даниядағы Зеландқа келіп, оның көмегі үшін Фроде Батылға салық төлейтінін уәделейді. Фрод өзінің ең жақсы жауынгерлерімен бірге әскерін Эгилге береді. Даниялықтардың көмегімен король Эгил Туннды жеңіп, Швецияны үш жыл билейді, әр жыл сайын король Фродаға оның көмегіне ризашылық ретінде құнды сыйлықтар жібереді, бірақ даниялықтарға салық төлемейді. Эгил қашып кеткен бұқаның шабуылынан алған жарақатынан көз жұмады және Упсалдағы үлкен обаға жерленеді.
Оттар
Егилдің ұлы Оттар әкесінен кейін патшалыққа мұрагер болады, бірақ король Фродпен достығын сақтап қалмайды. Фродтың елшілері Эгил уәделеген салықты талап етеді, ал Оттар оны төлеуден бас тартады. Жаза ретінде Даниялықтар Швецияны шабады, көптеген адамдарды өлтіріп, тұтқынға алады. Қарымта ретінде король Оттар Фрод экспедицияда болғанда жауынгерлерімен Данияға аттанып, елді қиратады. Оттар Лимфьордтың Венд аймағын тонап жатқанда, Дания графтары Ватт пен Фаст шведтерге қарсы күресу үшін әскерлерін әкеледі. Қанды шайқастың нәтижесінде Оттар жеңіліп, қаза табады, ал Даниялықтар оның денесін жабайы аңдар мен қарғалар жұлып-жегіп жеу үшін далада қалдырады. Саганың қалған бөлімдері Юнглинг әулетінің Ронгвальд Тау биігіне дейінгі билігін сипаттайды.