Кіріспе

Калевала фин ұлттық эпосының басты кейіпкері – жартылай құдай, батыр және фин халық мұрасының орталық тұлғасы. Вяйнямёйнен қарт, дана адам ретінде сипатталған, және оның өте күшті, сиқырлы ән даусы болған.

Фин мифологиясында

Вейнамёйненнің әдебиеттегі алғашқы айрылысы 1551 жылы Микаэль Агриколаның Тавастиялық құдайлар тізімінде кездеседі. Ол және басқа авторлар Вейнамёйненді әндер, жырлар мен поэзияның құдайы деп сипаттады; көптеген әңгімелерде Вейнамёйнен әлемнің жаралуындағы басты тұлға болды. Карелия және Финляндияның ұлттық эпосы – «Калевала» оның тууы туралы жаратылыс мифінің бастапқы бөлімдерінде айтады. Бұл мифте хаостан және ғарыштық жұмыртқадан жаратылу элементтері, сондай-ақ жерге суға секіріп кіру арқылы жаратылу элементтері бар. Бастапқыда тек бастапқы сулар мен Аспан болды. Бірақ Аспанның Ильматар есімді қызы да болды. Бір күні Ильматар суға түсіп, жүкті болды. Ол суда ұзақ уақыт бойы күйеліп, бала туа алмады. Бір күні алтын қаз тынығуға орын іздеп, Ильматардың тізесіне қонды және онда жұмыртқалады. Құс жұмыртқаларын шайқағанда Ильматардың тізесі қызып бастады. Ақырында ыстықтан күйіп, аяғын қозғап, жұмыртқаларын түсірді, содан кейін олар суға құлап, сынып кетті. Жер бір жұмыртқа қабығының төменгі бөлігінен, ал аспан – жоғарғы бөлігінен пайда болды. Жұмыртқаның ағы ай мен жұлдыздарға, ал сарысы – күнге айналды. Ильматар суда жүзіп жүрді. Оның іздері балықтарға арналған көлдерге айналды, ал ол тікелей көрсетіп жердің контурларын жасады. Осылайша ол барлық нәрсені жаратты. Содан кейін бір күні ол алғашқы адамды – Вейнамёйненді дүниеге әкелді. Вейнамёйнен жағаға дейін жүзіп жетті, бірақ жағада өсімдіктер жоқ еді. Сампса Пеллервойненмен бірге ол жерге өмір сыйлады. Кристофрид Ганандер жинаған XVIII ғасырға қатысты халық аңызында Вейнамёйненнің Калеваның ұлы және осылайша Ильмариненнің інісі екені айтылады. Оның аты фин тіліндегі «väinä» сөзінен, яғни «ағын, су тобырғы» деген мағынадан шыққан деп есептеледі.

Калевалада

XIX ғасырда кейбір фольклоршылар, ең әйгілісі Калеваланың авторы Элиас Лённрот, Вейнамойненнің мифологиялық тамырларын даулап, оны ежелгі батыр немесе IX ғасырда өмір сүрген ықпалды шаман деп сапты. Лённрот Вейнамойненді тікелей құдайлық сипаттарынан айырып, оны Лённроттың өзі ойлап тапқан Илматар ана құдайының ұлы етіп көрсетті. Осы оқиғада, ол теңізде жүзіп жүргенде, қаздың жұмыртқасын тізесіне салған. Ол дүниеге келген сәттен бастап даналыққа ие болды, себебі анасының құрсағында жеті жүз отыз жыл бойы болды, ал ол теңізде жүзіп, жер қалыптасқан кезде. Күнге, айға және үлкен аюға (Ұлы Аю жұлдыздарына) дұға еткеннен кейін ғана анасының құрсағынан шығып, теңізге сүңгіп кіре алды. Вейнамойнен «мәңгілік жыршы» ретінде бейнеленеді, ол хаосты ретке келтіріп, Калева жерін құрды және Калеваладағы көптеген оқиғалар оның төңірегінде айналады. Оның әйел іздеуі Калева жерін бастапқыда достық, бірақ кейіннен солтүстіктегі қараңғы және қауіпті көршісі Похоламен қарым-қатынасқа түсіреді. Бұл қақтығыс Сампоның жасалуымен және ұрлануымен аяқталады – бұл Ильмаринен жасаған сиқырлы артефакт, оны қайтарып алуға жасалған әрекет және Сампоның сынып, бөліктері әлемнің беймәлім аймандарына таралатын шайқас. Вейнамойнен ән арқылы асыққан Юкахайненді батпаққа батырып, өзінің сиқырлы даусымен көрсетті. Сондай-ақ, Вейнамойнен үлкен шұбарды өлтіріп, оның жақ сүйектерінен сиқырлы кантеле жасады. Вейнамойненнің соңы – мақтаншылдық. Калеваланың 50-ші және соңғы жырлы әңгімесі Марятта атты қыз туралы айтады, ол жиде жеп жүкті болып, ұл туады. Бұл бала тексеру және бағалау үшін Вейнамойненге әкелінеді. Оның шешімі бойынша, осындай ерекше туған нәресте өлтірілуі керек. Жауап ретінде, жаңа туған бала, бар болғаны екі апталық, Жоухайненнің әпкесі Айноның суға батып кетуіне рұқсат бергені сияқты, оның күнәлары мен бұзықтықтары үшін қарт дананы кінәлайды. Осыдан кейін бала крещениеден өтеді және Калеваланың патшасы болып тағайындалады. Жеңіліске ұшыраған Вейнамойнен теңіз жағалауына барады, онда ол өзіне мыстан жасалған қайық әнмен жасайды, ол оны өлімнен алып қашып кетеді. Соңғы сөздерінде ол қайтып келетін уақыттың болатынын, оның шеберлігі мен күші қайтадан қажет болатынын уәделейді. Осылайша, 50-ші жырдың тақырыбы Финляндияға христиан дінінің келуін және содан кейін ескі пұтқа табынушылықтың тарихқа сіңуін көрсетеді. Бұл эпостарда жиі кездесетін тақырып, өйткені Артур патша туралы аңызда Артур Авалонға кетер алдында осыған ұқсас уәде береді. 1888 жылы Джон Мартин Кроуфордтың "Калеваланы" ағылшын тіліне аударғанда Вейнамойненнің аты "Вейнамойнен" деп ағылшыншаланды.

Басқа мәдениеттерде

Эстонияның ұлттық эпосы «Калевипоег»-те осыған ұқсас батыр Ванемуин деп аталады. Жақын орналасқан Скандинавияда Один Вейнамейненмен сиқыр және поэзия сияқты көптеген қасиеттерін ортақтасады.

Танымал мәдениет

Калевала ағылшын тіліне және көптеген басқа тілдерге толық және қысқартылған түрде, өлең түрінде де, қара прозада да аударылған. Қосымша мәліметтер үшін Калевала аудармаларының тізімін қараңыз.

Дж. Р. Р. Толкин

Вайнамойнен Дж.Р.Р.Толкиннің "Сақиналардың иесі" романындағы сиқыршы Гандальфтың бастауы ретінде танылды. Том Бомбадил – Вайнамойненге ұқсас Толкиннің тағы бір кейіпкері. Вайнамойнен сияқты, ол да өз әлеміндегі ең күшті жандардың бірі, және екеуі де өте көне, табиғи жаратылыстар. Том Бомбадил мен Вайнамойнен екеуі де ән мен жырдың күшіне сүйенеді. Сонымен қатар, Treebeard және Ents жалпы түрде Вайнамойненмен салыстырылды.

Ақсели Галлен-Каллела

Көркем өнерде (мысалы, Аксэли Галлен-Калеланың қоса берілген суретінде) Вайнамойнен ұзын ақ сақалы бар қарт кісі ретінде бейнеленеді, бұл сонымен қатар фантастикалық әдебиеттегі сиқыршылардың кең таралған образы.

Музыка

Музыка саласында фин фолк-метал тобы Ensiferum Вейнамойненге негізделген / оның туралы "Old Man", "Little Dreamer" және "Cold Northland" деп аталатын үш ән жазды. Сондай-ақ, "One More Magic Potion" әнінде "Кім, бір кездегідей, шұбар балықтың жақ сүйегінен кантеле жасай алады?" деп жазылған. Топтың барлық альбомдарында пайда болатын талисманы да Вейнамойненнің дәстүрлі бейнелеріне ұқсас. Amorphis атты фин металл тобы 2011 жылы The Beginning of Times атты оныншы альбомын шығарды. Бұл Вейнамойненнің аңыздары мен оқиғаларына негізделген тұжырымдамалық альбом. Финляндияның тағы бір танымал металл тобы Korpiklaani Вейнамойненнің өлімі туралы "Tuonelan Tuvilla" әнін, сондай-ақ "At The Huts of the Underworld" атты ағылшын нұсқасын шығарды. Шотландтық Hidden Orchestra электронды джаз ұжымының Archipelago альбомындағы ән "Vainamoinen" деп аталады. Филадельфиялық блэк-метал тобы Nihilistinen Barbaarisuus 2015 жылы екінші студиялық альбомы The Child Must Die-де Вейнамойнен туралы "Väinämöinen" деп аталатын ән шығарды. Классикалық музыкада Вейнамойнен Жан Сибелиустың 1899 жылғы "Пресс күндері" мерекелері үшін жазған музыкалық шығармасының бірінші бөлімінде басты кейіпкер ретінде көрінеді. Бұл музыкадағы алғашқы суреттер кейіннен Вейнамойненнің әні деп аталып, Сибелиустың 1911 жылғы оркестрлік сюитасы Scènes Historiques-тің бірінші бөліміне айналды. Вейнамойнен де хор мен арфаға арналған Зольтан Кодалийдің "Вейнамойнен музыка жасайды" композициясының тақырыбы болып табылады, алғаш рет Дэвид Уоткинс орындады.

Ғылыми фантастика және фантастика

Джоан Д. Виндждің "Жазғы патшайым" романында Ванамойнен, Ильмаринен және Кульерво есімді кейіпкерлер бар. Олар аңызға алынған кейіпкерлер емес, бірақ олардан шабыттанған болуы мүмкін. Бұл кітап оның Хьюго сыйлығын жеңіп алған "Қар патшайымы" романының жалғасы. Вайнамойнен Кевин Хирннің "Темір друид хроникалары" романындағы "Бұлат соққысы" кітабының маңызды кейіпкері. Сериал 2100 жылдық ирланд друиді Аттикус О'Салливанның Темпе, Аризонадағы өмірін баяндайды. Осы кітаптағы негізгі сюжеттік желі – славян дауыл құдайы Перун, О'Салливан, қасқыр, вампир, финн халық аңызы Вайнамойнен және даостық фанши Чжан Гуолао сияқты бірнеше кейіпкерлердің Торды өлтіру үшін әр түрлі себептермен Асгардқа кіруі.

Комикстер

Петри Хилтуненнің "Väinämöisen paluu" (Вейнамойненнің оралуы) деп аталатын фин комиксі бар, онда Вейнамойнен мың жылдық жер аударылыстан қазіргі Финляндияға оралып, қазіргі өмір салтына юмормен баға береді. "Nukees" веб-комикінің "Love her to Death" сюжеті бойынша, Гав өлгеннен кейін құдайлар мекендейтін артық өмірге келеді. Олардың арасында Вейнамойнен де бар, ол басқа нәрселермен қатар, әйелдерді электр кантелемен ойнау арқылы ғана алуға болатынын айтады. Дон Роза салған Скрудж ағаның "Калеваланы іздеу" комиксінде Вейнамойнен Скрудж бен серіктеріне Сампоны (сары ауадан алтын шығаратын мифтік диірмен) қайта құрастыруға көмектеседі, содан кейін онымен бірге Калевалаға қайта оралады, бірақ Скруджге естелік ретінде оның тұтқасын сыйлайды. "Axis Powers Hetalia" веб-комикінде Финляндия кейіпкеріне Тино Вейнамойнен деген есім берілді.