Вäйнамöйнен – финн мифологиясының басты кейіпкері, "Калевала" дастанының өзегі. Құдай, әнші, ақын ретінде суреттеледі. Финн халық мүрасы туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Калевала фин ұлттық эпосының басты кейіпкері – жартылай құдай, батыр және фин халық мұрасының орталық тұлғасы. Вяйнямёйнен қарт, дана адам ретінде сипатталған, және оның өте күшті, сиқырлы ән даусы болған.
Main character in the Finnish national epic Kalevala
the ship
Väinämöinen is a demigod, hero and the central character in Finnish folklore and the main character in the national epic Kalevala by Elias Lönnrot. Väinämöinen was described as an old and wise man, and he possessed a potent, magical singing voice.
Фин мифологиясында
Вейнамёйненнің әдебиеттегі алғашқы айрылысы 1551 жылы Микаэль Агриколаның Тавастиялық құдайлар тізімінде кездеседі. Ол және басқа авторлар Вейнамёйненді әндер, жырлар мен поэзияның құдайы деп сипаттады; көптеген әңгімелерде Вейнамёйнен әлемнің жаралуындағы басты тұлға болды. Карелия және Финляндияның ұлттық эпосы – «Калевала» оның тууы туралы жаратылыс мифінің бастапқы бөлімдерінде айтады. Бұл мифте хаостан және ғарыштық жұмыртқадан жаратылу элементтері, сондай-ақ жерге суға секіріп кіру арқылы жаратылу элементтері бар. Бастапқыда тек бастапқы сулар мен Аспан болды. Бірақ Аспанның Ильматар есімді қызы да болды. Бір күні Ильматар суға түсіп, жүкті болды. Ол суда ұзақ уақыт бойы күйеліп, бала туа алмады. Бір күні алтын қаз тынығуға орын іздеп, Ильматардың тізесіне қонды және онда жұмыртқалады. Құс жұмыртқаларын шайқағанда Ильматардың тізесі қызып бастады. Ақырында ыстықтан күйіп, аяғын қозғап, жұмыртқаларын түсірді, содан кейін олар суға құлап, сынып кетті. Жер бір жұмыртқа қабығының төменгі бөлігінен, ал аспан – жоғарғы бөлігінен пайда болды. Жұмыртқаның ағы ай мен жұлдыздарға, ал сарысы – күнге айналды. Ильматар суда жүзіп жүрді. Оның іздері балықтарға арналған көлдерге айналды, ал ол тікелей көрсетіп жердің контурларын жасады. Осылайша ол барлық нәрсені жаратты. Содан кейін бір күні ол алғашқы адамды – Вейнамёйненді дүниеге әкелді. Вейнамёйнен жағаға дейін жүзіп жетті, бірақ жағада өсімдіктер жоқ еді. Сампса Пеллервойненмен бірге ол жерге өмір сыйлады. Кристофрид Ганандер жинаған XVIII ғасырға қатысты халық аңызында Вейнамёйненнің Калеваның ұлы және осылайша Ильмариненнің інісі екені айтылады. Оның аты фин тіліндегі «väinä» сөзінен, яғни «ағын, су тобырғы» деген мағынадан шыққан деп есептеледі.
The first extant mention of Väinämöinen in literature is in a list of Tavastian gods by Mikael Agricola in 1551. He and other writers described Väinämöinen as the god of chants, songs and poetry; in many stories Väinämöinen was the central figure at the birth of the world. The Karelian and Finnish national epic, the Kalevala, tells of his birth in the course of a creation story in its opening sections. This myth has elements of creation from chaos and from a cosmic egg, as well as of earth diver creation. At first there were only primal waters and Sky. But Sky also had a daughter named Ilmatar. One day, Ilmatar descended to the waters and became pregnant. She gestated for a very long time in the waters not being able to give birth. One day a goldeneye was seeking a resting place and flew to the knee of Ilmatar, where it laid its eggs. As the bird incubated its eggs Ilmatar's knee grew warmer and warmer. Eventually she was burned by the heat and responded by moving her leg, dislodging the eggs that then fell and shattered in the waters. Land was formed from the lower part of one of the eggshells, while sky formed from the top. The egg whites turned into the moon and stars, and the yolk became the sun. Ilmatar continued to float in the waters. Her footprints became pools for fish, and by pointing she created contours in the land. In this way she made all that is. Then one day she gave birth to Väinämöinen, the first man. Väinämöinen swam until he found land, but the land was barren. With Sampsa Pellervoinen he spread life over the land. In the eighteenth century folk tale collected by Cristfried Ganander, Väinämöinen is said to be son of Kaleva and thus brother of Ilmarinen. His name is believed to come from the Finnish word väinä, meaning stream pool.
Калевалада
XIX ғасырда кейбір фольклоршылар, ең әйгілісі Калеваланың авторы Элиас Лённрот, Вейнамойненнің мифологиялық тамырларын даулап, оны ежелгі батыр немесе IX ғасырда өмір сүрген ықпалды шаман деп сапты. Лённрот Вейнамойненді тікелей құдайлық сипаттарынан айырып, оны Лённроттың өзі ойлап тапқан Илматар ана құдайының ұлы етіп көрсетті. Осы оқиғада, ол теңізде жүзіп жүргенде, қаздың жұмыртқасын тізесіне салған. Ол дүниеге келген сәттен бастап даналыққа ие болды, себебі анасының құрсағында жеті жүз отыз жыл бойы болды, ал ол теңізде жүзіп, жер қалыптасқан кезде. Күнге, айға және үлкен аюға (Ұлы Аю жұлдыздарына) дұға еткеннен кейін ғана анасының құрсағынан шығып, теңізге сүңгіп кіре алды. Вейнамойнен «мәңгілік жыршы» ретінде бейнеленеді, ол хаосты ретке келтіріп, Калева жерін құрды және Калеваладағы көптеген оқиғалар оның төңірегінде айналады. Оның әйел іздеуі Калева жерін бастапқыда достық, бірақ кейіннен солтүстіктегі қараңғы және қауіпті көршісі Похоламен қарым-қатынасқа түсіреді. Бұл қақтығыс Сампоның жасалуымен және ұрлануымен аяқталады – бұл Ильмаринен жасаған сиқырлы артефакт, оны қайтарып алуға жасалған әрекет және Сампоның сынып, бөліктері әлемнің беймәлім аймандарына таралатын шайқас. Вейнамойнен ән арқылы асыққан Юкахайненді батпаққа батырып, өзінің сиқырлы даусымен көрсетті. Сондай-ақ, Вейнамойнен үлкен шұбарды өлтіріп, оның жақ сүйектерінен сиқырлы кантеле жасады. Вейнамойненнің соңы – мақтаншылдық. Калеваланың 50-ші және соңғы жырлы әңгімесі Марятта атты қыз туралы айтады, ол жиде жеп жүкті болып, ұл туады. Бұл бала тексеру және бағалау үшін Вейнамойненге әкелінеді. Оның шешімі бойынша, осындай ерекше туған нәресте өлтірілуі керек. Жауап ретінде, жаңа туған бала, бар болғаны екі апталық, Жоухайненнің әпкесі Айноның суға батып кетуіне рұқсат бергені сияқты, оның күнәлары мен бұзықтықтары үшін қарт дананы кінәлайды. Осыдан кейін бала крещениеден өтеді және Калеваланың патшасы болып тағайындалады. Жеңіліске ұшыраған Вейнамойнен теңіз жағалауына барады, онда ол өзіне мыстан жасалған қайық әнмен жасайды, ол оны өлімнен алып қашып кетеді. Соңғы сөздерінде ол қайтып келетін уақыттың болатынын, оның шеберлігі мен күші қайтадан қажет болатынын уәделейді. Осылайша, 50-ші жырдың тақырыбы Финляндияға христиан дінінің келуін және содан кейін ескі пұтқа табынушылықтың тарихқа сіңуін көрсетеді. Бұл эпостарда жиі кездесетін тақырып, өйткені Артур патша туралы аңызда Артур Авалонға кетер алдында осыған ұқсас уәде береді. 1888 жылы Джон Мартин Кроуфордтың "Калеваланы" ағылшын тіліне аударғанда Вейнамойненнің аты "Вейнамойнен" деп ағылшыншаланды.
In the nineteenth century, some folklorists, most notably Elias Lönnrot, the writer of Kalevala, disputed Väinämöinen's mythological background, claiming that he was an ancient hero, or an influential shaman who lived perhaps in the ninth century. Stripping Väinämöinen from his direct godlike characteristics, Lönnrot turned Väinämöinen into the son of the primal goddess Ilmatar, whom Lönnrot had invented himself. In this story, it was she who was floating in the sea when a duck laid eggs on her knee. He possessed the wisdom of the ages from birth, for he was in his mother's womb for seven hundred and thirty years, while she was floating in the sea and while the earth was formed. It is after praying to the sun, the moon, and the great bear (the stars, referring to Ursa Major) that he is able to leave his mother's womb and dive into the sea. Väinämöinen is presented as the 'eternal bard', who exerts order over chaos and established the land of Kaleva, and around whom revolve so many of the events in Kalevala. His search for a wife brings the land of Kaleva into, at first friendly, but later hostile contact with its dark and threatening neighbour in the north, Pohjola. This conflict culminates in the creation and theft of the Sampo, a magical artifact made by Ilmarinen, the subsequent mission to recapture it, and a battle which ends up splintering the Sampo and dispersing its parts around the world to parts unknown. Väinämöinen also demonstrated his magical voice by sinking the impetuous Joukahainen into a bog by singing. Väinämöinen also slays a great pike and makes a magical kantele from its jawbones. Väinämöinen's end is a hubristic one. The 50th and final poem of the Kalevala tells the story of the maiden Marjatta, who becomes pregnant after eating a berry, giving birth to a baby boy. This child is brought to Väinämöinen to examine and judge. His verdict is that such a strangely born infant needs to be put to death. In reply, the newborn child, mere two weeks old, chides the old sage for his sins and transgressions, such as allowing the maiden Aino, sister of Joukahainen, to drown herself. Following this, the baby is baptized and named king of Kalevala. Defeated, Väinämöinen goes to the shores of the sea, where he sings for himself a boat of copper, with which he sails away from the mortal realms. In his final words, he promises that there shall be a time when he shall return, when his crafts and might shall once again be needed. Thematically, the 50th poem thus echoes the arrival of Christianity to Finland and the subsequent fading into history of the old pagan beliefs. This is a common theme among epics, for in the tale of King Arthur, Arthur declares a similar promise before departing for Avalon. In the original 1888 translation of Kalevala into English by John Martin Crawford, Väinämöinen's name was anglicised as Wainamoinen.
Басқа мәдениеттерде
Эстонияның ұлттық эпосы «Калевипоег»-те осыған ұқсас батыр Ванемуин деп аталады. Жақын орналасқан Скандинавияда Один Вейнамейненмен сиқыр және поэзия сияқты көптеген қасиеттерін ортақтасады.
In the Estonian national epic Kalevipoeg, a similar hero is called Vanemuine. In neighbouring Scandinavia, Odin shares many attributes with Väinämöinen, such as connections to magic and poetry.
Танымал мәдениет
Калевала ағылшын тіліне және көптеген басқа тілдерге толық және қысқартылған түрде, өлең түрінде де, қара прозада да аударылған. Қосымша мәліметтер үшін Калевала аудармаларының тізімін қараңыз.
The Kalevala has been translated into English and many other languages, in both verse and prose, in complete and abridged forms. For more details see list of Kalevala translations.
Дж. Р. Р. Толкин
Вайнамойнен Дж.Р.Р.Толкиннің "Сақиналардың иесі" романындағы сиқыршы Гандальфтың бастауы ретінде танылды. Том Бомбадил – Вайнамойненге ұқсас Толкиннің тағы бір кейіпкері. Вайнамойнен сияқты, ол да өз әлеміндегі ең күшті жандардың бірі, және екеуі де өте көне, табиғи жаратылыстар. Том Бомбадил мен Вайнамойнен екеуі де ән мен жырдың күшіне сүйенеді. Сонымен қатар, Treebeard және Ents жалпы түрде Вайнамойненмен салыстырылды.
Väinämöinen has been identified as a source for Gandalf, the wizard in J. R. R. Tolkien's novel The Lord of the Rings. Another Tolkienian character with great similarities to Väinämöinen is Tom Bombadil. Like Väinämöinen, he is one of the most powerful beings in his world, and both are ancient and natural beings in their setting. Both Tom Bombadil and Väinämöinen rely on the power of song and lore. Likewise, Treebeard and the Ents in general have been compared to Väinämöinen.
Ақсели Галлен-Каллела
Көркем өнерде (мысалы, Аксэли Галлен-Калеланың қоса берілген суретінде) Вайнамойнен ұзын ақ сақалы бар қарт кісі ретінде бейнеленеді, бұл сонымен қатар фантастикалық әдебиеттегі сиқыршылардың кең таралған образы.
In art (such as the accompanying picture by Akseli Gallen Kallela), Väinämöinen is described as an old man with a long white beard, which is also a popular appearance for wizards in fantasy literature.
Музыка
Музыка саласында фин фолк-метал тобы Ensiferum Вейнамойненге негізделген / оның туралы "Old Man", "Little Dreamer" және "Cold Northland" деп аталатын үш ән жазды. Сондай-ақ, "One More Magic Potion" әнінде "Кім, бір кездегідей, шұбар балықтың жақ сүйегінен кантеле жасай алады?" деп жазылған. Топтың барлық альбомдарында пайда болатын талисманы да Вейнамойненнің дәстүрлі бейнелеріне ұқсас. Amorphis атты фин металл тобы 2011 жылы The Beginning of Times атты оныншы альбомын шығарды. Бұл Вейнамойненнің аңыздары мен оқиғаларына негізделген тұжырымдамалық альбом. Финляндияның тағы бір танымал металл тобы Korpiklaani Вейнамойненнің өлімі туралы "Tuonelan Tuvilla" әнін, сондай-ақ "At The Huts of the Underworld" атты ағылшын нұсқасын шығарды. Шотландтық Hidden Orchestra электронды джаз ұжымының Archipelago альбомындағы ән "Vainamoinen" деп аталады. Филадельфиялық блэк-метал тобы Nihilistinen Barbaarisuus 2015 жылы екінші студиялық альбомы The Child Must Die-де Вейнамойнен туралы "Väinämöinen" деп аталатын ән шығарды. Классикалық музыкада Вейнамойнен Жан Сибелиустың 1899 жылғы "Пресс күндері" мерекелері үшін жазған музыкалық шығармасының бірінші бөлімінде басты кейіпкер ретінде көрінеді. Бұл музыкадағы алғашқы суреттер кейіннен Вейнамойненнің әні деп аталып, Сибелиустың 1911 жылғы оркестрлік сюитасы Scènes Historiques-тің бірінші бөліміне айналды. Вейнамойнен де хор мен арфаға арналған Зольтан Кодалийдің "Вейнамойнен музыка жасайды" композициясының тақырыбы болып табылады, алғаш рет Дэвид Уоткинс орындады.
In music, Finnish folk metal band Ensiferum wrote three songs based on/about Väinämöinen, called "Old Man", "Little Dreamer" and "Cold Northland". There is also a direct reference to him in their song "One More Magic Potion", where they have written "Who can shape a kantele from a pike's jaw, like the great One once did?". The band's mascot, who appears on all their albums, also bears a similarity to traditional depictions of Väinämöinen. Another Finnish metal band named Amorphis released their tenth album The Beginning of Times in 2011. It is a concept album based on the myths and stories of Väinämöinen. Yet another well known Finnish metal band, Korpiklaani has released a song about the death of Väinämöinen, Tuonelan Tuvilla, as well as an English version named "At The Huts of the Underworld". A song on the album Archipelago by Scottish electronic jazz collective Hidden Orchestra is also named "Vainamoinen". Philadelphia based Black metal band Nihilistinen Barbaarisuus released a song about Väinämöinen simply called "Väinämöinen" on their second studio album The Child Must Die in 2015. In classical music, Väinämöinen appears as the main character in the first movement of Jean Sibelius' original music for the "Days of the Press" celebrations of 1899. The first tableaux in this music known as Väinämöinen's Song later became the first movement of Sibelius' 1911 orchestral suite Scènes Historiques. Väinämöinen is also the theme of a composition for choir and harp by Zoltán Kodály, "Wainamoinen makes music", premiered by David Watkins.
Ғылыми фантастика және фантастика
Джоан Д. Виндждің "Жазғы патшайым" романында Ванамойнен, Ильмаринен және Кульерво есімді кейіпкерлер бар. Олар аңызға алынған кейіпкерлер емес, бірақ олардан шабыттанған болуы мүмкін. Бұл кітап оның Хьюго сыйлығын жеңіп алған "Қар патшайымы" романының жалғасы. Вайнамойнен Кевин Хирннің "Темір друид хроникалары" романындағы "Бұлат соққысы" кітабының маңызды кейіпкері. Сериал 2100 жылдық ирланд друиді Аттикус О'Салливанның Темпе, Аризонадағы өмірін баяндайды. Осы кітаптағы негізгі сюжеттік желі – славян дауыл құдайы Перун, О'Салливан, қасқыр, вампир, финн халық аңызы Вайнамойнен және даостық фанши Чжан Гуолао сияқты бірнеше кейіпкерлердің Торды өлтіру үшін әр түрлі себептермен Асгардқа кіруі.
Joan D. Vinge's The Summer Queen contains characters named Vanamoinen, Ilmarinen, and Kullervo. They are not the characters from the legend though but may have been inspired by them. That book is the sequel to her Hugo Award winning novel The Snow Queen. Väinämöinen is also a major character in The Iron Druid Chronicles novel, Hammered by Kevin Hearne. The series follows the Tempe, Arizona based 2,100 year old Irish Druid, Atticus O'Sullivan. This particular book in the series' main plot point is the ingress of several characters the Slavic thunder god Perun, O'Sullivan, a werewolf, a vampire, Finnish folk legend Väinämöinen, and Taoist fangshi Zhang Guolao into Asgard to kill Norse thunder god Thor, all for their own varied reasons.
Комикстер
Петри Хилтуненнің "Väinämöisen paluu" (Вейнамойненнің оралуы) деп аталатын фин комиксі бар, онда Вейнамойнен мың жылдық жер аударылыстан қазіргі Финляндияға оралып, қазіргі өмір салтына юмормен баға береді. "Nukees" веб-комикінің "Love her to Death" сюжеті бойынша, Гав өлгеннен кейін құдайлар мекендейтін артық өмірге келеді. Олардың арасында Вейнамойнен де бар, ол басқа нәрселермен қатар, әйелдерді электр кантелемен ойнау арқылы ғана алуға болатынын айтады. Дон Роза салған Скрудж ағаның "Калеваланы іздеу" комиксінде Вейнамойнен Скрудж бен серіктеріне Сампоны (сары ауадан алтын шығаратын мифтік диірмен) қайта құрастыруға көмектеседі, содан кейін онымен бірге Калевалаға қайта оралады, бірақ Скруджге естелік ретінде оның тұтқасын сыйлайды. "Axis Powers Hetalia" веб-комикінде Финляндия кейіпкеріне Тино Вейнамойнен деген есім берілді.
There is a Finnish comic strip called "Väinämöisen paluu" (The Return of Väinämöinen) by Petri Hiltunen, where Väinämöinen returns from thousand year exile to modern Finland to comment on the modern lifestyle with humor. In the storyline "Love her to Death" of the web comic Nukees, Gav, having died, arrives to an afterlife populated by gods. Among them is Väinämöinen, who, among other things, complains that one only gets women by playing the electric kantele. In the Uncle Scrooge comic "The Quest for Kalevala", drawn by Don Rosa, Väinämöinen helps Scrooge and company to reassemble the Sampo (mythical mill that could produce gold from thin air) and then leaves with it back to Kalevala, but not before giving Scrooge its handle as a souvenir. In the webcomic "Axis Powers Hetalia", the character of Finland was given the human name Tino Väinämöinen.