Кіріспе

Набополасар (Вавилон клинописьінде: Набу апла усур, «Набу, ұлды қорға» деген мағынаны білдіреді) – Жаңа Вавилон империясының негізін қалаушы және алғашқы патшасы, ол б.з.д. 626 жылы Вавилон патшасы болып тағайындалғаннан бастап б.з.д. 605 жылы қайтыс болғанға дейін биледі. Бастапқыда Вавилонияның тәуелсіздігін қалпына келтіруге және сақтауға ғана бағытталған Набополасардың бір ғасырдан астам уақыт бойы Вавилонияны билеген Жаңа Ассирия империясына қарсы көтерілісі, нәтижесінде Ассирия империясының толық құлауына және оның орнына Жаңа Вавилон империясының құрылуына әкелді. Тегі белгісіз, мүмкін халдейлік, және оңтүстік Урук қаласындағы қуатты саяси отбасымен байланысты болуы мүмкін, Набополасар Вавилония саяси тұрақсыздыққа ұшыраған сәтін пайдаланып, Жаңа Ассирия патшасы Синшаришкунға қарсы көтерілді. Жеңіс бірнеше рет бір жақтан екінші жаққа ауысса да, Набополасар он жылға жуық соғыс салдарынан ассириялықтарды Вавилониядан ығыстырып шығарды. Келесі жорықтардың мақсаты – шекараны нығайту арқылы Вавилонияға бағытталған ассириялық шабуыл мүмкіндігін болдырмау болды, бірақ Киаксар басшылығымен шығыс Мидия империясының араласуы соғыстың мақсаттары мен мүмкіндіктерін өзгертті. Б.з.д. 614 жылы мидиялықтар Ассирияның діни және салтанатты орталығы Ассур қаласын қатыгездікпен тонады, ал б.з.д. 612 жылы мидиялықтар мен вавилондықтар Ассирияның астанасы Ниневияға шабуыл жасады. Ниневиядағы тұрғындар, тіпті балалар да, жаппай қырғынға ұшырады, ал қала толығымен өртенді. Синшаришкун, әрине, оны қорғау кезінде қаза тапты. Нимруд сияқты басқа ассириялық қалалар да осылайша шабуылға ұшырап, тоналды. Мидиялықтардың қатыгездігі, тіпті діни ғибадатханаларды тонауы соншалық, бабылдықтарды қорқытты; қазіргі заманғы бабылдық жылнамалары, әдетте ассириялықтарға қарсы болса да, тонауды қайғымен және өкінішпен сипаттайды. Набополасардың Ассирияға деген көзқарасы нақты емес; кейбір жазбаларда ол жеңісі мен оның салдары үшін өзін кінәдан арылту үшін құдайдың араласуына байланысты дейді, ал басқаларында ол жойылғандығымен ашық мақтанады. Жаңа Вавилон империясының Жаңа Ассирия империясының мұрагері болу туралы талабы бірден Египет фараоны Нехо II-нің басшылығымен сынаққа түсті, ол б.з.д. 605 жылы Кархемиш шайқасында жеңілгенге дейін бірнеше жыл бойы ассириялықтарды қалпына келтіру үшін күресті. Сол жылы Набополасар қайтыс болып, оның орнын ұлы Набуходоносор II басады. Жаңа Вавилон империясының негізін қалаушы ретінде Набополасар өлімінен кейін, тіпті империясы құлағаннан кейін де, бір ғасырдан астам уақыт өткен соң да бабылдықтардың естелігінде сақталды. Гелленизм дәуірінде, бірнеше ғасырдан кейін, Набополасар туралы аңыз әлі де есте сақталды, вавилондық авторлар оны Вавилонның бас құдайы Мардуктың, өз отанын қорғау үшін және Вавилонға қарсы шетелдік империялардың үстемдігіне қарсы тұру үшін жіберген батыры ретінде бейнеледі.

Шығуы мен ата-бабалары

Набополассардың тегі белгісіз. Өзінің жазбаларында ол өзін *mâr lā mammâna* («ешкімнің ұлы») деп атайды, бұл Месопотамияның басқа патшаларынан кездеспейтін ерекше сипаттама. Бұрынғы патшалықпен туыстық байланысы жоқ тағы екі жаңа вавилондық патша – Нериглиссар (б.з.д. 560–556 жж.) және Набонид (б.з.д. 556–539 жж.) әкелерінің есімдерін атап, олар туралы жазбаларында мақтанышпен айтқан. Оның нағыз тегі туралы мәліметтердің жетіспеуіне байланысты, кейінгі тарихшылар Набополассарды халдей, ассириялық немесе вавилондық деп санайды. Оның халдей тегіне қатысты нақты дәлел болмаса да, ол құрған патшалық отбасы үшін қазіргі тарихшылар жиі «халдей әулеті» терминін қолданады, ал «халдей империясы» Жаңа Вавилон империясының тағы бір тарихи атауы ретінде қолданылуда. Бірнеше дер кезінде жазылған мәтіндер, мысалы, Урук болжамы, Набополассарды «теңіз патшасы» деп сипаттайды, яғни оның шығу тегі Бабылдың оңтүстігінде болған. Ассириялықтар да оған оңтүстік тегін жатқызады; неоассириялық патша Синшаришкунның (б.з.д. 627–612 жж.) хатында Набополассар «төменгі теңіздің», яғни оңтүстік Месопотамияның адамы ретінде суреттеледі.

Урукпен байланысы

Набополасардың этникалық тегіне қарамастан, ол Бабылдың оңтүстігінде орналасқан Урук қаласымен тығыз байланысты болған сияқты. 1998 жылғы мақалада ассириолог Пол Ален Болиу Набополасардың отбасы Уруктан шыққандығын көрсететін дәлелдердің артып келе жатқанын айтты. Сондай-ақ, Набуходоносор II-нің (Набополасардың ұлы және мұрагері) бірнеше қызы Урукта тұрғанын дәлелдеді. 2007 жылы ассириолог Майкл Юрса Набополасардың Уруктың белгілі саяси отбасының мүшесі болғанын жорамалдады, оның мүшелері Есархаддонның (б.з.д. 681–669) билігінен бері белгілі. Юрса өз жорамалын растау үшін Синшаришкун заманындағы ABL 469 хатына сілтеме жасайды, онда Уруктың қайтыс болған билеушісі Кудурудың қабірі мен денесі Кудурудың екі ұлы, Набу шуму укин және аты көбінесе белгісіз ұлының ассириялықтарға қарсы іс-әрекеттері салдарынан қалай қорланғаны айтылады. Кудурудың денесі Урук көшелерімен сүйретілген. Кудурруды Набуходоносормен (Nabû kudurri uṣur, «Кудуру» – тек кең таралған және қысқартылған лақап аты) теңестіруге болады, ол б.з.д. 640 жылдары Ашурбанипалдың (б.з.д. 669–631) билігі кезінде Уруктың маңызды шенеунігі және билеушісі болған. Ассирия дәстүрінде қайтыс болған адамның денесін қорлау, оның және оның отбасының мемлекетке сатқындық жасағанын және оларды толығымен жою қажеттігін көрсеткен. Денеге жасалған қорлық тірі кезінде жауға жасалған жазалаудың бір түрі болды. Хатта аты сақталмаған ұлының аты ahi, nâsir немесе uṣur сөздерімен аяқталған, ал қалған іздер Nabû apla uṣur есімімен сәйкес келеді, яғни Набополасар хатта аталған екінші ұлы және осылайша Кудурудың ұлы болуы мүмкін. Кудурудың Набополасардың әкесі болғанын нығайтатын дәлел – Набополасардың ұлының да Набуходоносор есімін таңдауы. Бұл кезде Набуходоносор Бабылда сирек кездесетін есім болған. Бабылдықтар әкесінің есімін баласына қойғандықтан, Набополасар ұлына әкесінің құрметіне есім қойған болуы мүмкін. Набополасардың өлімінен кейін патша болғанға дейін Набуходоносор II Уруктағы Эанна ғибадатханасының бас жұбысы болды және ол көбінесе Кудуру лақап атымен белгілі болды, бұл Набополасар әулетін Урук пен Кудурумен байланыстырады. Сонымен қатар, Кудурудың екінші ұлы Набу шуму укин, Набополасардың қол астындағы белгілі генералдың (отбасы мүшесінің атқаруы мүмкін рөл) есімі және Набуходоносор II-нің ұлдарының бірінің есімі (туысқанының құрметіне қойылған есімнің тағы бір мысалы болуы мүмкін). Ежелгі автор Беросс, Набополасардан бірнеше ғасыр бұрын өмір сүрген вавилондық тарихшы, Набополасарды Ассирия патшасына сатқындық жасаған Синшаришкунның генералы ретінде сипаттаған. Беросс көбінесе сенімді емес деп есептеледі, бірақ Жаңа Вавилон империясында ассириялық ықпал зор болды, әскери және сот әкімшілігінде үлкен сабақтастық болды. Юрса мұны таңқаларлық деп санамайды; Набополасардың ата-бабалары, мысалы Кудуру, өз саясатында ассириялықтарды жақтады (Кудуру тіпті Ашурбанипалдың өзі тағайындаған), Кудуру тіпті Ашурбанипалдың бауыры Шамаш шум укинге (әкесі Есархаддонның Бабыл патшасы ретінде тағайындаған) қарсы азаматтық соғысында шайқасқан, соңғысының жеңілісіне көмектескен. Кудурудың Ассирияны қолдауы Набополасардың жазуларында әкесі туралы айтудан бас тартуын түсіндіруі мүмкін, ал әкесінің денесіне жасалған қорлық Набополасардың әкесі жоқ екенін көрсетеді.

Бабыл мәселесі

VII ғасырдың ортасында Жаңа Ассирия империясы бүкіл Таяу Шығысты биледі. Күшті армиясы мен күрделі басқару жүйесінің арқасында ассириялықтар әлем тарихында бұрын-соңды болмаған, ең жақсы ұйымдастырылған және ең үлкен империяны құрды. Оңтүстіктегі Вавилония да бір кезде қуатты мемлекет болғанмен, ішкі тартыстар мен жақсы ұйымдастырылған армияның болмауынан соң, солтүстік көршісіне қарағанда әлсіз болды. Вавилония халқы түрлі этникалық топтарға бөлінген, олардың мүдделері мен идеалдары әртүрлі болды. Киш, Ур, Урук, Борсиппа, Ниппур және Вавилон сияқты қалалардың көп бөлігін ежелгі вавилондықтар билесе де, оңтүстік жерлердің көп бөлігін бір-бірімен дауласып жүрген халдей тайпаларының басшылары биледі. Арамалықтар беделді елдердің шетінде тұрып, айналасындағы аймақтарды тонаумен танымал болды. Осы үш топтың арасындағы қақтығыстардың салдарынан Вавилония ассириялықтардың жорықтары үшін тартымды нысанаға айналды. Екі мемлекет б.з.д. 14 ғасырда Орта Ассирия империясының пайда болуынан бері бәсекелесіп келді, ал б.з.д. 8 ғасырында ассириялықтар үнемі басымдыққа ие болды. Вавилонияның ішкі және сыртқы әлсіздігі 729 ж.б.д. Ассирия патшасы Тиглат Пилесер III-нің оны жаулап алуына әкелді. Ассирия империясының кеңеюі кезінде ассириялықтар көршілес мемлекеттерді жаулап алып, оларды Ассирия провинцияларына айналдырды немесе оларды тәуелді мемлекеттерге айналдырды. Ассириялықтар Вавилонияның ұзақ тарихы мен мәдениетін құрметтегендіктен, оны толыққанды мемлекет ретінде сақтап, оны тағайындалған патша немесе Ассирия патшасының жеке одағы арқылы басқарды. Ассирия мен Вавилония арасындағы қарым-қатынас кейінгі ғасырлардағы Грекия мен Рим арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас болды; Ассирия мәдениетінің, мәтіндерінің және дәстүрлерінің көп бөлігі оңтүстіктен алынған. Ассирия мен Вавилонияның да бір тілі болды (аккад тілі). Ассирия мен Вавилония арасындағы қарым-қатынас эмоционалды болды; Жаңа Ассирия жазулары екі елді жыныстық тұрғыдан бейнелейді, Ассирияны метафоралық «ер», ал Вавилонды «әйел» деп атайды. Ассирия тарихын зерттеуші Экарт Фрамның айтуынша: «Ассириялықтар Вавилонды жақсы көретін, бірақ оны бағындыруды да қалаған». Вавилония өркениеттің бастауы ретінде құрметтелсе де, ол саяси мәселелерде бейтарап болуы күтілді, бірақ Ассирияның «вавилондық әйелі» осы талапты үнемі қабылдамайтын. Ассириялықтар б.з.д. VIII-VII ғасырларда вавилондық халқын бағындыру үшін түрлі стратегияларды қолданды; соғыс арқылы күшпен бағындырудан бастап, Ассирия патшасының немесе оның өкілінің (кейде ұлы немесе бауыры сияқты туысының) тікелей басқаруына дейін. Вавилондықтардың қалалық халқын бағындыруда белгілі бір табысқа жеткенімен, арамалықтар мен халдейлер әлі де сенімсіздік танытып, мүмкіндік туған сайын үнемі көтеріліс көтерді. Аймақты бақылауға жұмсалған зор күш-жігерге қарамастан, Вавилония экономикалық және стратегиялық тұрғыдан тым маңызды болды, сондықтан оны бөлінуге рұхсат етуге болмады, бірақ ассириялықтар не істеуге тырысса да, көтеріліс пен азаматтық соғыс сөзсіз нәтиже болды. Ассирияның Вавилонияны ұзақ уақыт бойы бақылауы мүмкін емес екенін қазіргі зерттеушілер «Вавилон мәселесі» деп атады. 631 ж.б.д. ұзақ жылдар бойы билік еткен Ассирия патшасы Ашурбанипал қайтыс болды, ал 627 ж.б.д. оның тағайындалған вавилондық вассалы Кандалану да қайтыс болды. Олардың өлімімен шамамен 20 жылға созылған салыстырмалы бейбітшілік пен тұрақтылық аяқталды. Ашурбанипалдың орнына алғашқыда оның ұлы Ашур этил-илани келді, бірақ ол 627 ж.б.д. Кандаланумен бірдей уақытта қайтыс болды, бұл Ашурбанипалдың басқа ұлы Синшаришкунның Ассирия патшасы болуына әкелді. Бірнеше тарихшылар бұл туралы пікір білдіргенімен, Ашур Этил Иланиді оның ағасы төңкеріс жасап, биліктен құлатты деген пікірді дәлелдейтін ешқандай дәлел жоқ. Синшаришкунның жазуларында ол патшалық үшін бірнеше «өз теңдерінен» (яғни, ағаларынан) тәңірлер таңдап алғанын жазған. Синшаришкунның таққа отырғанынан кейін дереу-ақ генерал Син шуму лишир бүлік шығарды. Син шуму лишир солтүстік Вавилониядағы Ниппур мен Вавилон қалаларын басып алды және Синшаришкун оны жеңгенге дейін үш ай бойы билік жүргізді. Олардың екеуі де сол жерде билік жүргізгенімен, Синшаришкун мен Син шуму лиширдің «Вавилон патшасы» атағын қолданғаны белгісіз (немесе тек «Ассирия патшасы» дегенді қолданған), яғни Вавилонияда мемлекеттік үзіліс болған болуы мүмкін. Қазіргі тарихшылар әдетте Бабыл патшаларының тізімдеріне Син шуму лишир мен Синшаришкун екеуін де, сондай-ақ кейбір ежелгі Бабыл патшаларының тізімдерін де енгізеді.

Вавилония үшін соғыс

Набополасар Ассирияға қарсы көтеріліске шыққанға дейін Урук қаласында жоғары лауазымда болған, мүмкін, отбасы дәстүріне сәйкес қаланың басшысы қызметін атқарған. 626 жылдың басында ол Синшаришкунга қарсы көтерілді. Бабылонияны бақылау үшін шамамен он жылға созылған күрес болды, және қай тараптың үстемдігі күшті болатыны бірнеше рет өзгерді. Көтеріліс уақыты тиімді болды. Набополасар бірнеше ай бұрын болған Син-шуму-лиширдің көтерілісінен туындаған саяси тұрақсыздықтан, сондай-ақ оңтүстіктегі мүмкін жалғасып жатқан биліксіздіктен туындаған алабөліктерден өзіне тиімді пайдаланған болуы мүмкін. Ол Бабыл мен Ниппур қалаларына шабуыл жасап, Синшаришкунның онда қалдырған гарнизондарын басып алды. Ассириялықтардың жауабы жылдам болды және 626 жылдың қазанында ассириялық әскер Ниппурды қайта басып алып, Набополасарды Уруктан және Бабылдың өзінен қоршауға алды. Екі қоршау да Набополасардың әскерлерімен қайтарылды; Бабылға жасалған қоршау – ассириялық әскердің қаланы басып алуға жасаған соңғы әрекеті болды. Ассирияның сәтсіз қарсы шабуылынан кейін Набополасар 22/23 қарашада 626 жылы Бабылдың патшасы болып ресми түрде тағайындалды, Бабылонияны тәуелсіз мемлекет ретінде қайта жаңғыртты. 625–623 жылдары Синшаришкунның әскерлері Солтүстік Бабылонияда Набополасарды жеңуге тағы да тырысты. Бастапқыда бұл жорықтар сәтті болды; б.з.д. 625 жылы ассириялықтар Сиппар қаласын басып алды, ал Набополасардың Ниппурді қайта басып алу әрекеті сәтсіз аяқталды. Осыдан туындаған қауіпті сезінген Синшаришкун 623 жылы Урукты қайта басып алу үшін жаппай қарсы шабуылға шықты. Синшаришкун б.з.д. 622 жылы империяның батыс провинцияларында ассириялық генерал бастаған тағы бір көтеріліс болмаса, соңында жеңіске жетер еді. Бұл генералдың аты-жөні әлі белгісіз, ол Синшаришкун мен ассириялық әскердің болмауынан пайдаланып, Ассирияның астанасы Ниневияға қарай жорық жасады, онда ол асыққан түрде ұйымдастырылған әскермен кездесті, ол қарсылық көрсетпей берілді. Осылайша ол Ассирия тағын басып алды. Әскердің берілуі оның ассириялық, тіпті патшалық әулеттің мүшесі болғанын немесе кем дегенде патша ретінде қабылданатын адам болғанын көрсетеді. Бұл жағдайдан алаңдаған Синшаришкун Бабылға жасаған жорығын тоқтатты және жүз күндік азаматтық соғыстан кейін ол узурпаторды жеңді, бірақ ассириялық әскердің болмауы бабылдықтардың Бабылониядағы соңғы ассириялық бекіністерін б.з.д. 622–620 жылдары басып алуына мүмкіндік берді. Бабылдықтардың Урукты қоршауы 622 жылдың қазан айында басталды және ежелгі қаланың бақылауы Ассирия мен Бабыл арасында ауысқанмен, ол 620 жылы Набополасардың қолына көшті. 620 жылы Ниппур да басып алынды және Набополасар ассириялықтарды Бабылониядан ығыстырды. Ол ассириялық әскерді сәтті ығыстырғанмен, б.з.д. 617 жылы кейбір бабылдық қалаларда, мысалы, Ур мен Ниппурда әлі де ассириялық топтар болды, бұл Набополасардың оңтүстіктегі билігін толық бекітуін баяулатты. Бабылдағы соғыстың соңғы кезеңіндегі қақтығыстар кейбір жерлерде жағдайды соншалықты қиын етіп жіберді, ата-аналар балаларын құлдыққа сатуға мәжбүр болды, оларды аштықтан қорғау үшін.

Ассирияға қарсы алғашқы жорықтар

Ассирия билігінің Бабылда аяқталуы, мүмкін, олар үшін оң қабылдамаған болар, бірақ сол кезде ассириялықтар үшін маңызды оқиға ретінде қарастырылмаған болуы мүмкін. Барлық шайқастар Бабылда болды және нәтижесі әлі шешілмеген еді, бұл Жаңа Ассирия кезеңіндегі бұрынғы Ассирия-Бабыл қақтығыстарының мәнді ерекшелігі еді. Бұрынғы көтерілістерде бабылдықтар кейде уақытша басымдыққа ие болған, сондықтан Набополассардың табысы уақытша қиындықтан артық емес деп ойлауға негіз болды. Б.з.д. 616 жылы Набополасар алғаш рет Ассирия аумағына еніп, әскерін қазіргі Сирия жерлеріндегі Евфрат өзені бойымен жетектеді. Ол ассириялықтардың Хиндану қаласын басып алып, Балық өзеніне жетіп, Габлину қаласының жанында ассириялық әскерді жеңді. Набополассар содан кейін солтүстікке қарай Хабур өзеніне дейін жорық жасады. Ассириялықтар жағдайдың қүрделі екенін түсініп, қауіпке қарсы тұру үшін жылдам қайта топтасты. Ассирияның одақтасы, Мысыр перғауыны Псамтик I, жағдайдың қиын екенін сезіп, Синшаришкунға көмекке әскер жіберді. Псамтик соңғы жылдары Леванттың кішкентай қала-мемлекеттеріне үстемдік орнату үшін күш салған еді және Ассирияның өзінің империясы мен шығыстағы бабылдықтар мен мидиялықтар арасындағы буферлік мемлекет ретінде сақталуы оның мүддесіне жататын. 616 жылдың қазанында Габлину қаласын басып алу үшін бірлескен египеттік-ассириялық әскери науқан жүргізілді, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Содан кейін египеттік одақтастар Евфраттың батысында қалды және тек шектеулі көмек көрсетті. Ассириялықтар да, бабылдықтар да шегінді, бірақ бабылдықтар Хиндануды өз бақылауында ұстап, енді орта Евфратты басқарды, бұл маңызды стратегиялық жеңіс болды және Набополассардың Ассирияның Бабылға шабуылдау мүмкіндігін болдырмау жоспарының бірінші қадамы еді. Набополассардың ассириялықтармен бір уақытта шегінуі бабылдықтардың әлі де Ассирияға толыққанды шабуыл жасауға дайын болмағанын және олардың жоспарлары осы уақытта Ассирияны жаулап алу емес, тек Бабылдың тәуелсіздігін қамтамасыз ету болғанын көрсетеді. Б.з.д. 615 жылдың наурызында Набополасар Тигр өзенінің жағалауында ассириялық әскерді күшті жеңіске ұшыратып, оларды Кіші Забқа дейін ығыстырды. Бұл жеңіс екі мемлекет арасындағы Тигр өзенінің орталық бөлігінде орнатылған буферлік аймаққа ассириялықтардың бақылауын әлсіретті, яғни бабылдықтар енді Ассирияның негізгі аймағымен тікелей шектесетін жерлерді бақылады.

Ассирияның құлдырауы

Б.з.д. 615 жылы мамыр айында Набополасар мен вавилондықтар Ассирияның рәсімдік және діни орталығы – Ассирия империясының оңтүстіктегі соңғы қаласы Ассурға шабуыл жасады. Синшаришкун жылдам әскерін жинап, қарсы шабуылға көшті, Ассурді қоршаудан босатты және Набополасарды Такрит қаласына шегінуге мәжбүр етті. Синшаришкун сол жерде Набополасарды қоршауға алды, бірақ кейін қоршаудан бас тартуға мәжбүр болды. Соғыс Ассирияны қорғаушыға айналдырғанмен, бұл кездегі шайқас Месопотамияның дәстүрлі тәжірибесі бойынша шабуылдармен, қарсы шабуылдармен және шегінулермен жүргізілді, екі тараптың да шешуші шайқасқа баруға сенімділігі мен мүмкіндігі болмады. Ассирия әскері үнемі жеңіліске ұшырап, қиындықтарға тап болса да, күшті болып қала берді және жылдам әрекет етуге қабілетті еді. Б.з.д. 615 жылдың соңында немесе 614 жылы Мидия патшасы Сиаксар бастаған мидиялықтар Ассирияға кіріп, Синшаришкунга қарсы жорыққа дайындық ретінде Араппа аймағын басып алды. Ассур-мидия қарым-қатынастарын талқылайтын ертеректегі көздер көп болғанымен, Сиаксардың шапқыншылығына дейінгі кезеңнен ешқайсысы сақталмағандықтан, саяси жағдай мен кенеттен шабуылдың себептері белгісіз. Мүмкін, Вавилон мен Ассирия арасындағы соғыс Мидия экономикасын күйретіп, тікелей араласуға итерген шығар. Б.з.д. 614 жылдың шілдесінде немесе тамызында мидиялықтар Нимруд пен Ниневия қалаларына шабуыл жасап, Тарбисуді жаулап алды. Олар Ассурді қоршап алды. Бұл қоршау сәтті аяқталып, мидиялықтар Ассирияның ежелгі орталығын басып алып, тонады және көптеген тұрғындарын өлтірді. Ассурдың қатал тонау жайлы хабар Таяу Шығыстағы халықты дүрліктірді. Ассирияға қарсы болған вавилондық жылнамаларында да мидиялықтардың "үлкен халықты қырып, тонап, тонағаны" айтылған. Набополасар Ассурді тонау басталғаннан кейін ғана келді, Сиаксармен кездесіп, одақтасып, Ассирияға қарсы келісімге қол қойды. Вавилон мен Мидия арасындағы келісім Набополасардың ұлы мен мұрагері Набуходоносордың Сиаксардың қызы Амитисқа үйленуі арқылы бекітілді. Ассурдің құлауынан кейін қысқы суықтардың басталуы мидиялықтар мен вавилондықтардың өз елдеріне оралып, келесі жылы жаңа жорықтарға дайындалуын білдірді. Ассириялықтар жағдайының ауырлығын толық түсінбегендей, соғысудағы үзілісті қорғаныс позицияларын нығайту үшін пайдаланбады. Нимрудтағы зақымдарды жөндеудің орнына, тұрғындар болашақтағы жөндеу жұмыстарына дайындалу үшін қабырғаларды бұзып тастады (бірақ ол ешқашан болған жоқ). Ассирияға жаудың кірмеуі үшін Синшаришкун б.з.д. 613 жылы шабуылға шықты, жергілікті тайпаның Ассирия қолдауымен көтерілісін басумен айналысқан Набополасардың күштеріне орталық Евфратта шабуыл жасады. Синшаришкун тайпаның қоршауға алынған Рахилу қаласын құтқарып алды, бірақ Набополасар әскері шайқас басталмас бұрын шегінді. Осы кезде Синшаришкун өзінің патшалығына апат төніп жатқанын түсініп, Набополасарға хат жіберіп, онымен татуласуға тырысты. Синшаришкун Набополасардан қан төгуді тоқтатуды өтінді және "азаңның қызуын басу керек" деп жазды. Набополасар бұған қызығушылық танытпады, өйткені Синшаришкун тым кеш әрекет еткен еді және вавилондықтар мен мидиялықтар өздеріне соғыста ала алмайтын ештеңе ұсынбады. Набополасар жауап ретінде "Ніневияның түбірін жұлып, жердің негізін жоямын" деп жариялады. Бұл хаттардың түпнұсқа тақташалары сақталмаған, белгілі мәтін Селевкидтер дәуірінде, ғасырлар өткеннен кейін жасалған тақташалардан алынған. Хаттардың түпнұсқалардың көшірмесі, көнерек түпнұсқалары немесе толығымен жасалмалары әлі де даулы мәселе. Б.з.д. 612 жылдың сәуірінде немесе мамырында Набополасардың Вавилон патшасы ретінде он төртінші жылының басында Мидия-Вавилон әскері Ниневияға жорық жасады. Синшаришкун астананы соңғы рет қорғау үшін күштерін жинады, бірақ қаланың үлкендігіне байланысты оны қорғау мүмкін болмады. Б.з.д. 612 жылдың маусымынан тамызына дейін Мидия-Вавилон әскері Ассирия астанасын қоршап алды, ал тамыз айында қабырғалар бұзылды, нәтижесінде ұзақ және қатыгез тонау болды. Қала тоналып, Ассирия патшаларының бейнелері қиратылды, он жастағы тұрғындар жаппай қырғынға ұшырады, ал қала толығымен қиратылып, өртелді. Синшаришкунның тағдыры толық белгілі емес, бірақ оның Ниневияны қорғауда қаза тапқаны қабылданған. Ниневияның қатыгез тонау жайлы хабар ғана емес, одан кейін Мидиялықтар Ассирияның орталық аймандарын шарпып, Нимруд, Дур Шаррукин, Тарбису, Имгур Энлиль және Хирбет Хатуние сияқты қалаларды толығымен қиратты, Ассур және Арбела сияқты бірнеше ғимараттар ғана кейінгі Вавилондық және Мидиялық билік астында сақталды. Ассирияның храмдарын қирату және ұлықтау сияқты қирату деңгейі Вавилондықтарды да дүрліктірді, Набополасар өз жеңісі мен оның салдары үшін құдайдың араласуын айтуға тырысты, өзін кінәлі емес деп көрсетуге тырысты, бірақ басқа жазбаларда одан да бейшаралық сезім байқалды, мысалы: "Мен Ассирия жерін қырдым, жаугершілік жерді қирату мен бұзуға айналдырдым". Кейінгі Жаңа Вавилондық билеушілер, мысалы Набонид (б.з.д. 556–539 жж.), барлық қиратуды Мидиялықтар мен Сиаксарға талады, Набополасар ешқандай храмды қиратпағанын және Ассирияның тағдырына өкінгенін айтты. Вавилондықтар мен Мидиялықтар жеңіске жеткенімен, Таяу Шығыстағы соғыс салдарындағы әдеттегі тәжірибелерді бұзды. Ассирияның орталық аймандарының қирауы соншалықты ауыр болды, аймақ Ахеменид империясының билігіне өткенге дейін бір ғасыр бойы қалпына келмеді. Набополасар "Ассирия патшасы" деген атақты алмаса да, Ниневия қираған жерінде тұрып, алдымен салық жинады. 2003 жылы Ассириолог Стефани Далли Ниневиядан "билеудің" себебіне қатысты екі қазіргі интерпретация бар екенін жазды, Набополасар Ассирия патшаларының мұрагері ретінде бекітілгісі келген немесе Мидиялықтардан қаланың қалған бөлігін тонаудан сақтауға тырысқан.

Ашшур-убалит II және мысырлықтар

Ниневи құлағаннан кейін аман қалғандар Ашур-убаллит II, мүмкін Синшаришкунның ұлы, Харан қаласына барып, сол жерде бекінді. Бабыл деректерінде Ашур-убаллит Ассирияның жаңа патшасы деп аталғанымен, ол тәжді ханзада (мар шари, сөзбе-сөз «патшаның ұлы») титулымен билік жүргізді. Ассирия дәстүрі бойынша, патша Ашурдағы Жаңа жыл тойында Ашурдың ұлттық құдайы Ашурмен бекітілуі керек еді. Ашурдағы Ашур ғибадатханасында таққа отырған соңғы патша Синшаришкун болды. Қаланың б.з.д. 614 жылы қирауымен, дәстүрлі Ассирия тәжді кигізу рәсімі енді мүмкін емес еді. Ашур-убаллит 612 жылдың соңында тәжді кигізу рәсімін өткізді, бірақ оны Ашурда емес, Империяның тағы бір маңызды құдайы – ай құдайы Синнің Харандағы ғибадатханасында өткізді. Оның ресми патша болмауы, оның азаматтарымен таласқа түскенін білдірмейді; патшаны таққа отырғызу сияқты, тәжді ханзаданың тағайындалуы да барлық азаматтардың және құдайлардың ресми мойындауын қажет етті. Егер патша өз міндеттерін орындай алмаса, тәжді ханзада оның орнына құзыретті түрде билік ететін, сондай-ақ заңдық және саяси билікті жүзеге асыратын еді. Ашур-убаллит мойындалған заңды билеуші болды, ал оның титулы тек тиісті тәжді кигізу рәсіміне дейін уақытша шара ғана еді. 611 жылы Набополасар әскері Солтүстік Месопотамиядағы билігін бекітіп, тіпті Харран шекарасына дейін жетті. Набополасар 610 жылы жақында басып алынған Ассирия орталық аймақтарын аралап, тұрақтылықты қамтамасыз еткеннен кейін, медо-вавилондық әскер 610 жылдың қарашасында Харранға қарсы жорыққа шықты. Ашур-убаллит пен мысырлық күштердің тобы Сирия шөлдеріне қашып кетті. Харранды қоршау 610 жылдың қысынан 609 жылдың басына дейін созылды, содан кейін қала капитуляциялады. Ашур-убаллиттің Харрандағы сәтсіздігі ежелгі Ассирия монархиясының соңы болды, ол ешқашан қайта жаңғыртылмады. Бабылдықтар Харранды үш ай билегеннен кейін, Ашур-убаллит пен үлкен мысырлық әскер қаланы қайта басып алуға тырысты, бірақ бұл жорық апатқа ұшырады. 609 жылдың шілдесінде немесе маусымында басталған Ашур-убаллиттің қоршауы тамызға немесе қыркүйекке дейін екі айға созылды, бірақ Набополасар қайтадан әскерін оларға қарсы басқарғанда, ол және мысырлықтар шегінді. Олар тіпті бұрын да шегінген болуы мүмкін. Харранды қайта басып алу әрекеті сәтсіз аяқталды, бұл Ашур-убаллиттің Бабыл жазбаларында соңғы рет еске алынуы; оның соңғы тағдыры белгісіз. Харрандағы жеңісінен кейін Набополасар 608 немесе 607 жылдың басында Ассирия әскерінің қалған бөлігіне қарсы жорығын қайта бастады. 608 жылы б.з.д. Мысыр перғауыны Нехо II, Псамтик I-нің мұрагері, Ассирияның қалдықтарын құтқару және соғыстың бағытын өзгерту үшін бұрынғы Ассирия аумағына үлкен мысырлық әскерді жетектеді. Нехо үш жыл бойы бабылдықтарды жеңуге тырысқанымен, Ассирия империясы құлап, оның күресі бекер болды. Нехо Мегиддода Яһуда патшасы Жосияны жеңді. Жосияның Мысыр жорығын тоқтатуға тырысу себебі белгісіз, бірақ ол Мысырдың Ассирияға Харранды ұстап тұруға және қайта басып алуға көмектеспегенінен шабыттанған болуы мүмкін. Киелі кітаптардағы Елшілердің жазбалары бойынша, Нехо Яһудамен соғысуға ниеттенбеген және Жосияның оған шабуыл жасау шешімінен қатты таңырған, оған «Біз бір-бірімізге не істедік, Яһуда патшасы? Мен бүгін саған қарсы келмеймін» деген хат жіберген. 609 және 607 жылдар аралығындағы кезеңнің көп бөлігінде Набополасар солтүстік Уаррту патшалығына қарсы соғыспен айналысты, ал осы уақытта мысырлықтар Сириядағы Кархемиш қаласын басып алды, оны Нехо өзінің операциялық базасы ретінде пайдаланды. 606 жылы египеттіктер Сириядағы түрлі жерлерде, мысалы Кархемиш маңындағы Кимуху қаласында бірнеше жеңіске жетті. Египет соғысы Нехо б.з.д. Бабылдың соғысқа қатысты жазбалары мен содан кейінгі оқиғаларға сүйенсек, «бірде-бір адам өз еліне қашып құтыла алмады»; Нехоның әскерлері толығымен жойылды. Бабыл әскерін Набуходоносордың ұлы және тәжді ханзада Набуходоносор басқарды, себебі Набополасар ауруына байланысты Вавилон қаласында қалуды жөн көрді.

Набополасар жеңіске жетеді

Мысырға қарсы соғыс аяқталып, жиырма жылға созылған шайқастардың нәтижесінде Набополассар жеңіске жетіп, барлық мақсаттарына қол жеткізді. Ниневи қаласы құрылып, Ассирия ешқашан қайтадан көтерілмейді. Мысырлықтар енді ешқандай қауіп тудырмады, ал Таяу Шығыстағы ең ірі күш – мидиялықтар Набополассардың одақтастары болды. Набополассардың барлық қарсыластарын жеңген соң, оның Жаңа Вавилон империясы Жаңа Ассирия империясының сөзсіз мұрагеріне айналды. Ассириялықтардың бір ғасырдан астам уақыт бұрын басып алғаннан бері алғаш рет Бабылға салық ағылып түсті, одан алынбады. Набополассар өмірінің басым бөлігін соғыста өткізгендіктен, астанасы Бабылдағы маңызды мәселелерге көңіл бөлмеді. Қала б.з.д. 689 жылы Жаңа Ассирия патшасы Сеннахириммен қиратылды. Оны Сеннахиримнің ізбасары Есархаддон қайта тұрғызды, бірақ империяның астанасы ретінде толыққанды жаңартылмады, себебі тиімді басқару үшін қажетті кеңселер мен діни ошақтар Ассириядағыдай дамыған емес еді. Набополассар бастапқы жұмыстарды іске қосса да, тағы көп жұмыс жасау қажет еді: қаланың төңірегіне жаңа қабырға тұрғызылып, Вавилонның ірі ғибадатханалары, ең бастысы – Есагила қалпына келтірілуі керек еді. Осы жұмыстарды аяқтамай тұрып, Набополассар соңғы жеңісі алдында қайтыс болды. Набополассар билігіне жалпы мойын бұруға қол жеткізгендіктен, оның орнына ұлы және тақ мұрагері Навуходоносор келді. Ол Набополассардың қайтыс болғанда тоқтап қалған құрылыс жобаларын аяқтап, уақыт өте келе әкесінен де асып түсті. Набополассардың қайтыс болған кезде Навуходоносор әлі де жорықта болды. Хабарды естіген соң, ол мысырлықтармен мәміле жасап, дереу Бабылға қайтып келді. Навуходоносордың Бабылға асыққан себебі, оның бауырларының бірі (екені белгілі: Набу-шум-лишир және Набу-зер-ушабши) таққа таласуы мүмкін деген қауіп болды. Навуходоносор Набополассардың үлкен ұлы және мұрагері ретінде танылса да, Набу-шум-лишир «онымен тең бауыр» деп танылды, бұл өте қауіпті және беймағына атау еді. Таққа қол сұнуға ешкім әрекет етпеді. Навуходоносор патша болғаннан кейін бірінші ісі – әкесін жерлеу болды. Набополассар әсем алтын жалатылған, алтын моншақтармен безендірілген үлкен табытқа қойылды, содан кейін Бабылда оның салған шағын сарайына орналастырылды.

Мұра

Набополасар билікке келгеннен және Жаңа Бабыл империясы құрылғаннан кейін, Бабыл саяси тұрақтылық пен экономикалық гүлденудің жаңа дәуіріне енді. Оның мұрасы туралы археолог және тарихшы Росио Да Рива 2017 жылы Набополасардың ерліктері мен бейнесінің «Жаңа Ассирия империясының құлауымен және Халдей мемлекетінің құрылуымен тығыз байланысты» екенін жазды. Набополасар туралы жұмбақ ғасырлар бойы сақталды, ал вавилондықтар оны ұзақ уақыт бойы «Аққадтың кекшісі» (яғни Бабыл) және шетелдік империялардың үстемдігіне қарсы тұру символы ретінде еске алды. Кейбір кешірек мәтіндерде Набополасардың тіпті Бабылдың бас құдайы Мардукпен Бабылді жазалауға бұйрық бергені айтылады. Ежелгі грек кезеңінде, Набополасардың өлімінен және оның империясының құлауынан бірнеше ғасыр өткен соң, вавилондық авторлар өзінің қазіргі саясатына тікелей түсініктеме беруден аулақ болу үшін тарихи патшалық тұлғаларды эпостар мен әңгімелердің нысаны ретінде пайдаланды. Әдетте, бұл тарихи тұлғалар ежелгі және соңғы Ассирия және Бабыл патшалары, соның ішінде Жаңа Бабыл империясының патшалары болды. Набополасар, ежелгі грек дәуірінің авторлары Белессис немесе Буполасар деп атаған, кейбір шығармаларда қолданылады және көбінесе өте жағымды жарықтандырылады, ол Мардукқа құрмет көрсеткен, тақуа және әділ патша ретінде сипатталады, ол өз отанын Ассирия империясының билігінен азат етуге қол жеткізді. Набополасар эпостарының қарсы кейіпкері көбінесе Синшаришкун немесе Син шуму лишир (әдетте Синшаришкун жеңген, Набополасар емес). Набополасардың әскери мансабын сипаттайтын мәтіндер мен жылнамалар б.з.д. 5-ші ғасырда және, мүмкін, 4-ші ғасырда да Бабыл бойынша таратылды. Селевкид дәуірінің колофонында Набополасардың сирек кездесетін жағымсыз бейнесі табылды, онда Набополасар қате түрде «Теңіздіктің патшасы» (Теңіздік – Вавилонияның оңтүстік бөлігі, көбінесе саяси тәуелсіз немесе автономиялы) деп аталды және патша Урук храмдарынан ағаш тақташаларды ұрлады деп айыпталды. Уруктың замандасы Кидин Ани бұл тақташаларды Селевк I (б.з.д. 305–281) немесе Антиох I (б.з.д. 281–261) билік еткен кезде Еламға сапар барысында көргенін мәлімдеді. Бұл оқиғаның толығымен сенімді емес екенін ескеру керек, бірақ бұл әңгіме Бабыл жылнамасындағы Набополасардың ассириялықтар Еламнан ұрлап, Урукқа қойған құдайлардың мүсіндерін қайтарғаны туралы айтылған сөйлеммен байланысты болуы мүмкін.

Атаулары

Набополассардың патшалық титулының кейбір аспектілері оның өзін Жаңа Ассирия патшаларынан алшақтатуға тырысқанын көрсетеді, ал басқалары керісінше, олармен айқын байланыс орнатуға ниетті екенін ұсынады. "Дүниежүзінің төрт бұрышының патшасы" сияқты бірнеше көрнекті Ассирия титулдары жойылды, бірақ Набополассар "қуатты патша" (šarru dannu) және одан да көне Шумерлік "Сумер және Аккад патшасы" сияқты басқаларын қабылдады. Әсіресе "қуатты патша" титулы Ассириямен тығыз байланысты болды, оны бұрын тек Ассирия билеушілері ғана қолданған. Бұл титул патшалық жазбаларда ресми түрде қолданылмаса да, Набополассар да, оның мұрагері Набуходоносор да экономикалық құжаттарда ежелгі "Әлемнің патшасы" титулын пайдаланды. Набополассардың титулындағы Ассириялық ізі оның империясының әкімшілік құрылымында да көрінеді, ол негізінен Жаңа Ассирия империясымен бірдей болды. Синшаришкуннан Набополасарға дейін титул мен әкімшілік жүйеде елеулі өзгерістер болмауы таңқаларлық емес, өйткені Набополассардың билігінің басым бөлігі соғыстармен өтті, басқа мәселелерге уақыт жетпеді. Набополассардың титулдарды қолдануын және Жаңа Ассириядан Жаңа Вавилонға дейін әкімшілік тұрғысынан көп өзгеріс болмағанын ескере отырып, Набополассар өзін Ассирия тағының заңды мұрагері ретінде көрсетуге тырысқан болуы мүмкін. Кейінгі Вавилон патшаларының тізімдері Жаңа Ассирия және Жаңа Вавилон династияларын қазіргі ғалымдар сияқты нақты түрде бөліп көрсетпейді. Набополассар өзінің бір саз цилиндрінде төмендегі титулдарды қолданды. "Бабыл губернаторы" (šakkanakki Bābili) терминін "Бабыл патшасы" (šar Bābili) терминінің орнына қолдану – Вавилон монархтарының ежелгі дәстүрі және Вавилонның нақты патшасы деп саналатын Мардукқа көрсетілген құрметтің белгісі. Набополассардың жазбаларында бұл қолдану әртүрлі болды және кейбір жағдайларда ол "Бабыл патшасы" терминін де қолданған.