Кіріспе

Хабад философиясының негізгі еңбегі – Хабад хасидизмінің негізін қалаушы Лиади раввині Шнеур Зальманның 1796 жылы алғаш жарияланған хасидтік философияның алғашқы еңбегі. Оның ресми атауы – Ликутей Амарим (ליקוטי אמרים, ивритше, «мәлімдемелер жинағы»), бірақ көбінесе оның алғашқы иврит сөзімен – «таня» деп танылады, яғни «осылай оқытылды», ол «Нидда» трактатындағы бараита бөліміне сілтеме жасайды, 3-тараудың соңында, 30б. Таня – еврейлердің күнделікті рухани өміріне арналған нұсқаулық ретінде хасидтік мистикалық психология мен теологияны анықтайтын бес бөлімнен тұрады. Таня – Хабад философиясының және Хабадтың хасидтік мистикаға қатысты көзқарасының негізгі еңбегі, себебі ол оның жалпы түсіндірмесі мен әдістемесін анықтайды. Кейіннен пайда болған Хабад мектебінің кең кітапханасы, оның авторлары – бір-бірінен кейін келген басшылар, Таняның тәсіліне негізделген. Хабад «Бағытталған хасидизмнен» хасидтік Тораның философиялық зерттеулері мен интеллектуалды талдауларын іздеу арқылы ерекшеленді. Бұл, жалпы хасидизмнің сенімдегі шығармашылық құлшынысына қарамастан, хасидтік мистикалық двейкусты (күшті құштарлық) іштей сезінудің жолы ретінде ақыл-оқты баса мән берді. Осының салдарынан Хабад хасидтік жазбалары әдетте жүйелі интеллектуалдық құрылымымен сипатталады, ал жалпы хасидтік мистиканың басқа классикалық мәтіндері көбінесе жинақталған немесе анекдоттық сипатта болады. Хасидтік мистиканың негізін қалаушылардың бірі ретінде Шнеур Зальман және оның Танядағы тәсілі басқа хасидтік мектептермен құрметтеледі, бірақ олар оның медитативтік әдістерінен сақтануға бейім. Хабадта бұл «Хасидустың жазба Торасы» деп аталады, ал кейінгі көптеген Хабад жазбалары салыстырмалы түрде «ауызша Тора» түсіндірмесі болып табылады. Онда Шнеур Зальман хасидизмнің негізін қалаушы Баал Шем Товтың еврей мистикасының жаңа түсіндірмелерін философиялық тұжырымдамаға және анықтамаға енгізеді. Бұл интеллектуалдық форма хасидтік Құдайдың барлық жерде болуын және еврейлік жанды Талмудта, ортағасырлық философияда, мусарлық (этикалық) әдебиетте және Луриандық Каббалада бейнеленген раввиндік әдебиеттің басқа тарихи компоненттерімен үйлестіреді. Сондықтан Таня Хабадта хасидтік мәтінді анықтаушы және еврей мистикалық эволюциясының келесі кезеңі ретінде қарастырылады.

Хабадтың ұстанымының негізі

Таня еврей руханилығы, психологиясы және теологиясын хасидтік философия мен Кабаланың (еврей мистикасының) ішкі түсіндірмелері арқылы қарастырады. Ол әрбір адамға күнделікті өмірінде Құдайға қалай қызмет ету керектігі туралы кеңес береді.

Ертедегі хасидтік ағым

Хасидтер қозғалысының алғашқы бірнеше буыны оның түрлі мектептерінің әртүрлі көзқарастарын қалыптастырды. Мезеричтің Дов Берінің үшінші буынның көрнекті шәкірттері Шығыс Еуропаға таралып, Украина, Польша, Венгрия және Ресейде хасидизмнің жетекшілеріне айналды. Олардың ішінде Шнеур Зальман жалпы хасидизмнен өзгеше хасидтік философияны ұсынды. Баал Шем Товтың негізін салған хасидтік мистикасы және одан кейінгі хасидтік ұстаздары, құдайдың кең таралған қасиеттеріне жабысу үшін «двеikus» сезімдерін баса назар аударды. Шнеур Зальманның интеллектуалдық («Хабад») тәсілі, оны жалғастырған Любавич ребелері, ақыл-оқты ішкі жүрекке жеткізетін жол ретінде атап көрсетті. Хабад мектебі хасидтік мистикалық сенімді орнату үшін хасидтік философиядан алынған құдайшылдық туралы білімді талап етеді. Бұл Шнеур Зальманға Ақ Ресейден жақын орналасқан Литвалық яһудилерге хасидизмді жеткізуге және олардың алғашқы басшыларының қарсылығын тудыруға мүмкіндік берді. Осылайша, Хабад жалпы хасидизмнің жекеленген саласы болып табылады және оның шәкірттері үшін оның ішкі тереңдігін жүйелі түрде түсіндірудің терең жетістігі болып саналады. Сондықтан Хабадта Баал Шем Тов пен Шнеур Зальман, олардың туған күні бірдей, «екі ұлы нұр» деп аталады (Жаратылыс 1:16-дан кейін, Мидраш бойынша есептемеге сәйкес, ай кемігенге дейін), олар жүрек пен ақыл-оқты бейнелейді.

Кабала және хасидизм

12 ғасырдан бастап Кабаланың тарихи дамуы және 16 ғасырда оның жаңа тұжырымдары яһуди метафизикасының дәстүрлі жүйесінің күрделі аспектілері мен санаттарын ашты. Хасидтік руханият Кабаланың рухани әлемдерге бағытталған абстрактілі шоғырлануын екінші орынға қойып, оның ішкі мәніне және осы әлемдегі адаммен байланысты жанына назар аударды. Хасидизмнің негізін қалаушы Баал Шем Тов, Құдайдың жаратылыстағы толыққанды болуы туралы кабалистік идеяны қарапайым халықтың күнделікті яһуди құлшылығына енгізді. Бұл, адамның табиғи психологиялық қабылдауы мен эмоционалдық құштарлығы (двеikus) арқылы Кабаланың кеңінен таралуына мүмкіндік берді. Яһуди дінінің мистикалық өлшемі бүкіл қауым үшін қолжетімді және сезімді болды. Сырттан бұл шынайылыққа құрмет көрсету, дұға мен мейірімділікке баса назар аудару арқылы көрінді. Оқымаған яһуди халқының адал қарапайымдылығы бағаланып, олар ынталандырылды, ал элиталық ғалымдар Хасидтік түсіндіру ойларын зерттеу арқылы эгоны жоққа шығаруға тырысты. Хасидтік ұстаздар туралы аңыз әңгімелер цаддиктің мистикалық тартымдылығын бейнеледі. Иудаизмнің бұл мистикалық қайта жандануының ішкі мәні Хасидтік философиядағы яһуди мистикасының жаңа, терең түсіндірілуімен көрінді. Баал Шем Товтың жаңа ілімдерінің терең мағынасын сезінген ұлы ғалымдар да оның жолын ұстанды. Баал Шем Товтың ізбасары Мезеричтің Дов Бері Хасидтік қозғалыстың архитекторы болды және өзінің жақын шәкірттеріне Баал Шем Товтың түсіндірмелерінің, теңеулерінің және әңгімелерінің жатқан мәнін түсіндірді.

Хабад

Ақыл мен жүрек. Дов Бердің шәкірттері ішінде Лиади раввині Шнеур Зальман хасидтік философияны терең интеллектуалдық жүйеге айналдырды. Оны ақыл-ойға арналған каббалалық терминдермен «Хабад» деп атады, ол мистикалық сенімге қатысты дәстүрлі хасидтік эмоционалдық көзқарастардан ерекшеленеді. Бұл яһудилердің ішкі ұстанымын іздеп, харизматикалық хасидтік ынта-жігерді сыртқы деп қарастырып төмендетеді. Шнеур Зальманның мистикасы суық интеллектуалдық зерттеуді мақсат еткен жоқ. Барлық хасидтер сияқты, ол яһудилердің барлық нәрседегі құдайлықты сезінуінен туындаған қуаныш пен өзіне-өзінің мойынсұнуын оятады. Бірақ Хабадта, кейін Любавич ауылының атымен аталатын, сыртқы эмоционалдық білім ішкі ой-толғаныстан айырылса, беткей көрінеді. Осыған байланысты, екінші Любавич ребесі Дов Бер Шнеури сағаттап қозғалмай дұға ететін болған. Эмоционалдық білім оның дұға кезінде хасидтік философияны интеллектуалдық тұрғыдан ойлауынан туындаған ішкі, жасырын экстазбен алмастырылды. Дұғадан кейін оның шляпасы мен киімдері терге малшық болған. Ол яһуди мистикасының ең жекелеген есептерінің бірін – «Экстаз туралы трактатын» жазды, ол Хабад жақтастарына ой-толғаныс деңгейлерін үйретеді. Бұл оның әкесінің Хасидтердегі Хабадтың тұжырымдамасын түсіндіреді. Баал Шем Тов жүрекке баса назар бөлсе, Шнеур Зальман ақылға баса назар бөлді, бірақ бұл жылы, жалынды мистикалық интеллектуалдық болды. Ақыл мен сенім. Хасидтерге философиялық зерттеулер жүргізу арқылы Хабад мектебі «Баал Шем Товтың Торасының» ішкі мағынасын түсіндірді. Оның жүйелі зерттеуі ақылға дәстүрлі хасидтік руханилықты түсінуге және сіңіруге мүмкіндік береді. Егер ақыл-ойымыз хасидтік рухты логика арқылы түсініп, білімге жеткізе алса, онда оның адамға әсері тереңдеу болуы мүмкін. Басқа хасидтік мектептердің классикалық жазбалары да хасидтік философияның ішкі мистикасын әр адамның қабылдауымен байланыстырады. Хасидтер қозғалысының мақсаты – яһуди мистикалық дәстүрін жаңа, ішкі формада ұсыну, ол әр адамға әсер етеді. Бұл оның құпия ойларын түсіну арқылы рухани ояну мен Құдайды сезінуді оятуы керек. Хасидтер бұл мистикалық қайта жандануды харизматикалық басшылық пен түсінікке негізделген сенім арқылы көрсетеді. Шнеур Зальманның жолы басқа хасидизмнен ерекшеленеді, өйткені ол ақыл-ойының дамуы арқылы жүрекке жақындауға тырысады. Хабад жазбаларының әр буыны хасидтік мистикалық идеяларды одан әрі кеңінен түсіндіріп, қолжетімді етеді. Соңғы уақытта соңғы екі ребе Хабадтың рухани жылылығын күнделікті өмір, тіл және маңыздылығы тұрғысынан Йосеф Ицхак Шниерсонның идиш тіліндегі аудармалары мен естеліктерінде, әсіресе Менахем Мендель Шнеерсонның «Ликутей Сихосында» білдірді. Хабад хасидизмі және еврей ой-пікірінің басқа да өлшемдері. Хабадтың көзқарасы хасидизмді интеллектуалдық формада түсіндіргендіктен, ол өзінің түсіндірмесіне тарихи еврей ой-пікірінің басқа аспектілерін қоса алады. Раввиндік иудаизм, еврей философиясы және каббаланың еврей ой-пікірінің мақтауға лайық немесе бастапқыда қарама-қайшылықты түсіндірмелері біртұтасқа біріктірілуі мүмкін. Ол мистиканың (Каббала) және еврей философиясының (Хакира) әртүрлі салаларын құдайлықтағы жоғары, маңызды бірлікке байланыстыра алады, бұл әртүрлі идеяларды үйлестіреді. Бұл теологияның классикалық сұрақтарына Хакирадан өзгеше жолмен жақындасады. Орта ғасырлардағы Маймонид сияқты еврей философтары иудаизмді грек философиясымен үйлестірді. Олардың Құдайдың табиғаты туралы түсіндірмелері адамның алғашқы принциптерден тәуелсіз түсінігімен байланысты. Хасидтік ой-пікір Каббаланың ішкі мағынасына, аянмен мистикалық кездесулерден туындаған метафизиканың тұжырымдамалық жүйесіне қарайды. Оның теологиялық сұрақтарға әкелетін түсініктері, оның Хабад түсіндірмесінде келтірілген, «жоғарыдан» мистикалық, жоғары шындықтан байланысты. Хасидтік ой-пікір дәстүрлі сұрақтарға, мысалы, Құдайдың қамқорлығы, имманенттілік және трансценденттілік сияқты руханилық туралы «Ішкі Тора» түсіндірмелерін ұсынады, олар «Аян етілген Тораның» түсіндірмелерімен үйлесімді болуы мүмкін. Бұл хасидтік ой-пікірдің адамның ішкі психологиялық санасына байланыстырып, кабаланың абстрактілі, эзотерикалық жүйелерін саналы қабылдау мен мистикалық сенімге енгізу қабілеті. Хабадтың идеалы – осы рухани түсінікті адамның түсінігі мен білімі тұрғысынан айқындау.

Құрылымы

Аңыз бойынша, раввин Шнеур Зальман 1797 жылы өзінің "Ликутей Амарим" атты еңбегін жасырын түрде жариялаған. Кейінгі басылымдарда Шнеур Зальманның қосымша жазбалары енгізілген. 1814 жылы шыққан бұл еңбектің соңғы нұсқасы бес бөлімнен тұрады: Sefer shel Beinonim ("Орташа адамдар кітабы"). Бұл кітап – еврейлердің күнделікті рухани өміріндегі психологиялық драмаға арналған хасидтік нұсқаулық. Онда Жаратушының құпия ұлылығы мен Тораның өсиеттері арқылы онымен болған бірлік туралы ой жүгірту арқылы шынайы құлшылық үшін қажетті Құдайға деген сүйіспеншілік пен қорқынышқа қол жеткізу мүмкіндігі сипатталады. Бұл тәсіл Хабадтың негізгі тақырыбы: дұға мен еврейлік салт-дәстүрлер кезінде эмоционалдық тазартуға қол жеткізу. Алайда, ұсынылған жол бойынша, бұл эмоция хасидтік мистиканы интеллектуалды түсінуден туындауы керек. Сондықтан да бұл тәсіл мен қозғалысты Хабад деп атайды, үш интеллектуалды Сефироттан кейін (Қабаладағы Құдайдың эманациялары): Хохма (Даналық), Бина (Түсінік), Даат (Білім). Еврейдің екі жаны – құдайлық жаны мен табиғи жаны туралы хасидтік психология зерттеледі. Илаһи жан – Құдайдың бір бөлігі, ежелгі еврей ой-пікірлерінің тарихи басымдығы, бірақ ол бұрынғы деректерге негізделген. Кітаптың нұсқаулары табиғи инстинкттерге еліктейтін орташа адам үшін, ал мистикалық ойдағы шынайы цaддик қызметі трансцендентті және тек киелілікпен байланысты. Шаар ха Йихуд ве'ха'Эмуна ("Бірлік пен сенімнің қақпасы"). Бұл кітап бірінші бөлімнің хасид өмірінің теологиялық негіздерін сипаттайды. Бұл хасидизмдегі Құдайдың бірлігі туралы түсінік. Баал Шем Товтың үйреткен панентеизмі (барлық жаратылыс "Құдайда" орын алады) Каббалистік философияда жүйелі түрде айтылады. Құдай – бәрі, бірақ бәрі Құдай емес. Құдайдың бірлігінің екі деңгейі де парадоксалды түрде шындық, олар Цимцзумның каббалистік іліміне негізделген. "Төменгі бірлікте" бүкіл жаратылыс Құдайға бағындырылады. "Жоғары бірлікте" жаратылыс – бұл тек қана Құдай ғана шын мәнінде бар ғаламдық иллюзия. Жаратылыстағы көпшілік тек құдайлық қасиеттердің әсерінен ғана пайда болады. Барлық нәрсенің бастауы – Құдайдың бірлігі мен бойындағы жойылу. Иггерет ХаТешуа ("Өкініш хаты"). Бұл хасидтердің тешува (Құдайға қайта оралу) тәсілін түсіндіреді. Бұл бөлім "Танья Катан" ("Қысқаша Танья") деп те аталады, өйткені ол барлық жеке рухани құтқарылуға жол ашады. Бұл жерде Құдайдың адам баласына күнәсін кешіруіне ғана емес, күнәсына өкінген адамды күнә жасамас бұрын болғаннан да жоғары рухани билікке көтерілуіне мүмкіндік беретін құпия түрде қайта оралуы сипатталады. Хасидтерде рухани төмендеу жоғары көтерілудің дайындығы ғана. Тешуваның екі деңгейі сипатталады, олардың мағыналары каббалаға негізделген. "Төменгі Тешува" күнәларды құтқарады. "Жоғары Тешува" күнәға байланысты емес, тұрақты жоғарылауды әкеледі. Осыған байланысты хасидизмнің негізін қалаушы тіпті қасиетті цaдиктер де Тешува жасауға шабыттандырыла алады деп үйретті. Иггерет Хакодеш ("Қасиеттіліктің хаты"). Бұл бөлім 1814 жылы, раввин Шнеур Зальман қайтыс болғаннан кейін ғана жарияланды. Бұл автордың өз шәкірттеріне және әртүрлі хасидтік қауымдарға жазған хаттарының жинағы, онда ол кейбір өсиеттердің мистикалық аспектілері туралы, мысалы қайырымдылық, Тораны зерттеу немесе жалпы алғанда физикалық іс-әрекетке қатысты барлық өсиеттер туралы айтты. Бүгінде ол "жазбаша хасидизмнің" кейбір терең түсініктерінің көзі ретінде қолданылады, бұл қызмет немесе өкініш кезінде сезілетін эмоцияларға қатысты емес. Бұл бұрынғы бөлімдерге қарағанда кабалистік түсініктемелердің көбірек егжей-тегжейлі және егжей-тегжейлі жұмысы. Схемалық тұрғыдан алғанда, бұл бірінші үш негізгі бөлімді ішкілендірген және жоғары деңгейге көтерілуі мүмкін адамға қатысты. Кунтрес Ахарон ("Соңғы тезис"). Бұл бөлім 1814 жылы, раввин Шнеур Зальман қайтыс болғаннан кейін ғана жарияланды. Бұл – автордың Кабаладағы кейбір қарама-қайшылықтарды шешкен хаттар сериясы. Бұл бөлім бұрынғы бөлімге қарағанда терең мистикалық ұғымдарды одан да терең зерттейді. Төртінші бөлім сияқты, оны алғашқы үш негізгі бөлімнің қосымшасы ретінде қарастыруға болады. Жалпы алғанда, бірінші кітап – бұл еврейлердің ескі құлшылықтары туралы жалпыға ортақ нұсқаулық, Шнеур Зальманның инновациялық жүйесі арқылы, еврей мистикасын қадам сайын адам психологиясының ішкі драмасына қолдану. Яһуди дініндегі қалыптасу әдісі туралы нұсқаулық ретінде бірінші бөлімнің ағылшын тілдегі аудармашысы, кіріспесінде, оның позициясын Маймонидтің "Санқын адамдарға арналған нұсқаулықпен" салыстырады, бірақ Таньяның рухани басшылық мақсатын Маймонидтің философиялық мақсатынан ажыратады. Екінші бөлімнің хасидтік мистикалық панентеизмнің философиялық түсіндіруі бірінші бөлімдегі ойға дайындалу әдістерінің негізі болып табылады және Құдай туралы хасидизмнің теологиялық анықтамасын береді. Үшінші бөлім жеке тұлғаларды Хабад хасидтік тәсілмен өкінішке итермелейді, бірінші бөлімнің нұсқауларын одан да терең дайындауға мүмкіндік береді. Соңғы екі қосылған бөлім Каббалистік ұғымдардың күрделі және терең хасидтік түсіндіруін береді, автор абстрактілі идеяларды күнделікті қызметтің маңыздылығымен және оны сүйемелдейтін эмоциямен біріктіреді. Бұл дискорстар Шнеур Зальманның басқа еңбектеріндегі экзегетикалық түсіндірмелеріне ұқсас, бірақ мұнда олар кейде оның ізбасарларына арналған хаттар түрінде болады, тікелей кеңеспен.

Мақсаты

Бұл еңбектің бірінші бөлігінің көп бөлігі, "Жалпы адамның кітабы", бейони, Құдайға рухани қызмет етудің негізгі және маңызды нұсқаулығы болып табылады. Басқа ерте хасидтік еңбектерден өзгеше, бұл кітап уағыздар немесе әңгімелер жинағы емес, Шнеур Залманның философиясының жүйелі түсіндірмесі. Любавич хасидтері осы еңбектерді күнделікті оқуға міндетті, бұл Читас – Тора, Псалмдер және Таня деген сөздердің бас әріптерінен құралған амалдың бір бөлігі. Хабадтың Реббелері бұл кітапты басып шығару және оны мүмкіндігінше кеңінен тарату – қасиетті парыз екенін үйретті. Таня "қалыпты" еврей еркегіне немесе әйеліне Құдай туралы білімнің қол жетімді екенін, егер адам күреске дайын болса, рухани өсудің жоғары деңгейлерге жететіні нақты және жақын екенін көрсетуге тырысады. Көптеген адамдар Таняны Каббала немесе еврей мистикасын түсіндіретін еңбек деп қараса да, оның мақұлдамалары Таняның ең алдымен Құдайға қызмет етудегі кеңестер кітабы екенін анық көрсетеді.