Кіріспе
Тау, тас немесе мұз қабырғасына көтерілу жолы (Kletterrouten) – альпинисттің таудың шаңырағына жеткізетін немесе тас-мұз қабырғасын бағындыруға мүмкіндік беретін бағыт. Көтерілу маршрутының егжей-тегжейлі сипаттамасы альпинистік нұсқаулықта және/немесе онлайн-мәліметтер базасында жазылады. Онда маршруттың түрі (мысалы, боулдеринг, спорттық альпинизм, классикалық альпинизм, мұзды альпинизм, тау альпинизм және т.б.), маршруттың қиындық деңгейі (сондай-ақ оның ең қиын тұстарының «бета» ақпараты), қауіп-қатер деңгейі, маршруттың ұзындығы, кезеңдерінің саны және маршрутты аяқтау үшін қажетті альпинистік жабдықтар (мысалы, альпинистік қорғаныс құралдары) сияқты элементтер келтіріледі. Маршрутты дұрыс бағындыру туралы анықтамалар бар (мысалы, тас өрлеудегі «қызыл нүкте»), сондай-ақ көтерілу кластары (мысалы, «көзбен көру», «шағылыстыру»). Маңызды маршруттар үшін бірінші бағындыру, бірінші еркін бағындыру және бірінші әйелдің еркін бағындыру деректері жиі тіркеледі. Маршрут белгіленгеннен кейін, оның нұсқалары жасалуы мүмкін (мысалы, тікелей бағыттар, бастапқы орналасу, немесе тізбектей өту), және альпинистер маршрутты өту «стилін» жақсартуға тырысады (мысалы, қолдауға көтерілуді, оттегі немесе бекітілген арқандар сияқты басқа да көмектерді азайту). Кейбір альпинистер орналасқан қорғанысты шектейді (мысалы, «жасыл нүкте»), тіпті маршрутты жалғыз өтеді. Ал басқалары жылдамдық бойынша рекордтар жасайды. Барған сайын қиын маршруттарды бағындыру – альпинизм тарихының ажырамас бөлігі, және әрбір альпинизм түрінде жаңа белестерге жеткен атақты маршруттар бар. Альпинистер арасында маршруттарды атау, бетін жасанды түрде өзгерту арқылы жаңа маршруттар құру (мысалы, тас өрлеудегі «чиппинг»), толығымен жасанды жабық маршруттардың (мысалы, «Жоба») рөлі, маршруттардағы орналасқан қорғаныстың деңгейі мен күтімі (мысалы, тұрақты бұрандалы қорғаныс нүктелерін орнату) және «ретро бұрандалаудың» этикалық мәселесі (мысалы, классикалық альпинизм маршруттарын қауіпсіз спорттық альпинизмге айналдыру) сияқты мәселелер бойынша пікірталас жалғасуда.
A climbing route (Kletterrouten) is a path by which a climber reaches the top of a mountain, or rock/ice covered obstacle. The details of a climbing route are recorded in a climbing guidebook and/or in an online climbing route database, and will include elements such as the type of climbing route (e. g. bouldering route, sport climbing route, traditional climbing route, ice climbing route, and alpine climbing route, etc. ), the difficulty grade of the route–and beta on its crux(es)–and any risk or commitment grade, the length and number of pitches of the route, and the climbing equipment (e. g. climbing protection gear) needed to complete the route. There are definitions as to what is a valid ascent of a route (e. g. the redpoint in rock climbing), and the class of ascent (e. g. onsighted, flashed). The first ascent, first free ascent, and first female free ascent, are often recorded for important routes. After a route is established, variations can be created (e. g. directessimas, sit starts, or enchainments), and climbers will try to improve the "style" in which the route is climbed (e. g. minimizing aid climbing or other supports such as oxygen or fixed ropes). Some climbers limit the in situ protection (e. g. greenpointing), or even free solo the route. Others set speed climbing records on routes. The ascent of ever harder routes is an integral key part of the history of climbing, and each type of climbing has notable routes that set major new milestones. There are ongoing debates amongst climbers about routes including the naming of routes, the creation of new routes by artificially altering the surface (e. g. chipping in rock climbing), the role of completely artificial indoor routes (e. g. The Project), the level and maintenance of in situ protection on routes (e. g. providing permanent bolted protection anchors) and the ethical issue of retro bolting (e. g. turning traditional climbing routes into safer sport climbing bolted routes).
Егжей-тегжейлер
Асқа өрмелеу жолдары әдетте альпинистік нұсқаулықта, альпинистік журналда (мысалы, American Alpine Journal немесе Himalayan Journal) және/немесе онлайн маршрут деректер базасында (мысалы, theCrag.com немесе MountainProject.com) сипатталады, онда маршруттың негізгі мәліметтері келтіріледі, олар әдетте мыналарды қамтиды:
Жолдар көбінесе "қая" деп аталатын жалпы "асқа өрмелеу аймағында" топтастырылады. Белгілі асқа өрмелеу аймақтары: Эль Капитан (АҚШ-та биік қабырғаға көтерілу үшін), Клогвин Дур Ардду (Ұлыбританияда дәстүрлі асқа өрмелеу үшін), Буу, Вердон бұғазы және Сеузе (Францияда спорттық асқа өрмелеу үшін). Франция сияқты елдерде маршрутты жасаған адам оны атайды, ал АҚШ және Ұлыбритания сияқты елдерде маршрутқа бірінші көтерілген адам оны атайды (мысалы, Realization/Biographie дауы). Альпілік маршруттардың атаулары шыңға немесе бірінші көтерілушіге және геологиялық ерекшелікке негізделген, мысалы Бонатти бағанасы немесе Уокер шпоры. Техникалық қиындық пен қауіптің дәрежесі. Маршруттар техникалық қиындықтары бойынша – әсіресе қиын учаскелері бойынша – және тиісті қорғаныспен қамтамасыз етілуі бойынша бағаланады. Әрбір маршрут түрі тиісті бағалау жүйесін қолданады, мысалы: тас бағалары, спорттық бағалар, дәстүрлі бағалар, көмекші бағалар немесе мұз бағалары. Үлкен қабырғалар мен альпілік бағалау жүйелерінде маршруттың жауапкершілігі мен қауіптілігі деңгейіне байланысты қосымша бағалар бар. Альпілік альпинисттер көтерілу жаз ме, әлде қыс мезгілінде жасалды ма деп ажыратады (мысалы, K2-ге 2021 жылға дейін қыста көтерілу мүмкін болмады).
Жолдың көтерілу стилі
Сонымен қатар альпинистер бір бағытқа көтерілудің "стилін" жақсартуға тырысады. Көмекпен көп көтерілетін бағыт, көмек мөлшерін азайту арқылы қайта көтеріледі, сосын ол толығымен "еркін көтерілу" (яғни спорттық немесе дәстүрлі стильде, қандай да бір көмексіз) болады. Альпілік альпинистер қосымша оттегі немесе бекітілген арқандарсыз, тіпті жалғыз өзі, жоғары биіктіктегі "экспедициялық стильдегі" белгілі бағыттарды альпілік стильде аяқтауға ұмтылады. Еркін жалғыз көтерілушілер ешқандай қорғаныш құралдарын қолданбай маршрутқа көтеріледі (мысалы, 2018 жылғы "Free Solo" фильмінде көрсетілгендей). Кейбір үлкен қабырғаға көтерілушілер маршруттарда жылдамдық рекордтарын жаңартады (мысалы, "The Nose" бағытында).
Жолдардың өзгеруі
Биікке көтерілу жолы белгіленген кезде, оған өзгерістер енгізілуі мүмкін, әдеттегісі – бастапқы бағыттың "тікелей" сызығы (мысалы, тікелей басталу немесе тікелей аяқталу). Альпинизмде мұндай бағыт direttissima деп аталады, ол бастапқы бағыттың айналып өтуге тырысқан қиын кедергілерінен (мысалы, шатыр немесе тіктеу, немесе тұрақтардың аз бөлігі) қашпайды. Боулдерингпен айналысатындар қиынрақ "SS" (немесе "SDS" – отырып бастау) нұсқасын тасқа көтерілу жолына қосуы мүмкін (мысалы, Dreamtime-ның SDS нұсқасы тұрып бастау нұсқасынан әлдеқайда қиын бағаланады). Альпіністер мен үлкен қабырғаларға көтерілушілер жиі белгіленген маршруттарды үлкен тізбектелген (немесе "біріктірілген") маршрутта біріктіруге тырысады (мысалы, Патагониядағы Серро-Шальтен тобының бүкіл аймағы бойынша жасалған айлық жүріс). Тау шыңына көтерілудің ең қарапайым және жиі қолданылатын (әдетте ең оңай және көбінесе бастапқы) жолы таугершілікте "қалыпты жол" деп аталады.
Жасалған немесе жасанды жолдар
Кейбір альпинистер табиғи тау бетін кесу немесе кеңейту арқылы маршрутты "салу" (немесе оны көтерілуге қолайлырақ ету) үшін физикалық түрде өзгертті, бұл "ұрып жасау" деп те аталады. Мұндай әрекеттер кейде дау тудырды (мысалы, Фред Рулингтің "Акира" және "Хью" маршруттары), бірақ кейде тудырмады (мысалы, Фр-дің танымал "Буу" маршруты, "La Rose et la Vampire"). 2022 жылы "Climbing" журналы жүргізген сауалнама альпинистердің көпшілігінің мемлекеттік жерлерде табиғи тастарда маршруттар жасауға қарсы екенін көрсетті, бірақ жеке меншік жерлерде (немесе карьерлердегі маршруттарда) оған көзқарасы жұмсақ болды; олар маршруттарды "тазалауға" (кейбіреулер оны жасау деп санайды) және жөндеуге (мысалы, сынған тұрақтарды қайта жабыстыру) келісім білдірді. 2017 жылы "Black Diamond Equipment" компаниясы Швециядағы жабық альпинизм қабырғасында "The Project" жобасын бастады, мақсаты – әлемдегі ең қиын спорттық альпинизм маршрутын жасау болды. Бірақ Адам Ондра, Стефано Гисолфи және Алекс Мегос сияқты әлемнің үздік альпинистерінің күш-жігеріне қарамастан, маршрут толықтай бағындырылмай, кейіннен бұзылып кетті.
Жолдарды тұрақты қорғау және ретро-бұғаттау
Тау шаруаларының арасында тау жолдарындағы тұрақты орнатылған, дайын қорғаныс құралдарын (мысалы, бұрандалар немесе тіректер) қолдану туралы ұзақ жылдардан бері пікір талас жүріп келеді. Басқа да қарсылықтар, мұндай дайын қорғаныстың тау жолының мәні мен қиындығына тигізетін әсеріне назар аударды. Бұл алаңдаушылықтар дәстүрлі тау жолдарын қайта бұрандалау туралы пікірсайысқа да қатысты, яғни оларды қауіпсіз спорттық тау жолдарына айналдыруға, бірақ бұл жолдың қиындығының мәнін түбегейлі өзгертеді.
Тау-кенге көтерілу
Боулдеринг. Тарихтағы ең танымал боулдеринг маршруттарының екеуі – Калифорниядағы Midnight Lightning және Швейцариядағы Dreamtime. Басқа да маңызды боулдеринг маршруттарына Италиядағы Gioia (көтерілу) [fr] – әлемдегі ең алғашқы бағаланған маршрут, және Финляндиядағы Burden of Dreams – әлемдегі ең алғашқы бағаланған маршрут кіреді. Спорттық альпинизм. Тарихтағы ең танымал спорттық альпинизм маршруттарының екеуі – Германиядағы Action Directe, әлемдегі ең алғашқы маршрут, және Франциядағы Realization/Biographie, әлемдегі ең алғашқы консенсустық маршрут. Дәстүрлі альпинизм. Дәстүрлі альпинизм еркін альпинизмнің бастауы болды, және көптеген елдерде өздерінің танымал дәстүрлі маршруттары бар (мысалы, Ұлыбританиядағы Indian Face). Маңызды кезеңдерді белгілеген маршруттар: Тахо көліндегі Grand Illusion, алғашқы рет өтілген, Йосемитидегі The Phoenix, алғашқы рет өтілген және "френдтерді" (құралдарды) алғаш рет қолдану, сондай-ақ Shawangunks-тағы Super Crack, ерте консенсусқа қол жеткізген маршрут. Қазіргі заманғы танымал дәстүрлі альпинизм маршруттары: Канададағы Cobra Crack, Ұлыбританиядағы Rhapsody, АҚШ-тағы Blackbeard’s Tears және Meltdown, Италиядағы Tribe. Үлкен қабырғаға және көмекпен альпинизм. Көптеген танымал көмекпен альпинизм маршруттары үлкен қабырға маршруттарында болды, кейіннен олар еркін альпинизм маршруттарына айналды. Ең танымал маршрут – The Nose, оның 5.9 A2 көтерілуі және 5.14a бағасында босатылуы альпинизмдегі маңызды кезең болды. El Capitan-да Salathé Wall (5.9 A2 көмек, немесе 5.13b босатылған) және Salathé нұсқасы, Freerider сияқты басқа да танымал көмекпен/үлкен қабырға маршруттары бар, ол тарихтағы ең танымал үлкен қабырғаны жеке өтуге арналған, және Dawn Wall, тарихтағы алғашқы 9a үлкен қабырға маршруты.
Мұз үстінде альпинизм
Мұз үстінде көтерілу. Ерекше мұз жолдарына WI6 деңгейіне жақын немесе одан да жоғары (яғни, тік, үздіріліссіз мұз) алғашқылары жатады, мысалы, Gimme Shelter, Riptide және Sea of Vapours (Канаданың Роки тауларында). 2010 жылдан бері Канададағы Хельмкен сарқылымы WI10 деңгейінен асып түсетін мұз көтерілістерін жасады, соның ішінде Марсқа миссия – әлемдегі алғашқы WI13 деңгейлі мұз жолы. Аралас альпинизм. Ең танымал бағыт – Джефф Лоудың Octopussy WI6 M8 R, ол аралас альпинизм революциясын бастады; одан кейін Еуропа мен Солтүстік Америкадағы алғашқы консенсус M10 12 бағыттары пайда болды, мысалы, Колорадо штатындағы Вейлдегі Reptile, X Files және Вал ди Когнедегі Empire Strikes Back, сондай-ақ Канададағы Musashi. Швейцариядағы Iron Man әлемдегі алғашқы консенсус M14 және сонымен қатар әлемдегі алғашқы FFFA M14 болды. Құралмен көтерілу. Белгілі маршруттардың бірі – Франциядағы Bichette Light, әлемдегі алғашқы D14 (мұздық және аралас элементтері жоқ). Италиядағы Доломит тауларындағы Ертеңгі әлем үңгірі әлемдегі алғашқы консенсус D15 (Аспаннан жоғары сызық) және консенсус D16 (Параллель әлем) бағыттарын жасады.
Тау-кен көтеру
Альпілік альпинизм. Ең танымал альпинистік маршруттардың бірі – 1938 жылғы Эйгердің солтүстік бетіндегі Хекмайр жолы (ED2 V− A0 60 градус). Бұл маршрут Альп тауларының үлкен солтүстік беткейлеріне алғаш көтерілген алты атақты альпінистік маршруттың бірі болып табылады. Альпілік альпинизм Альп тауларынан тыс жерлерге тарағанда, Гималайдағы Латок I, Огр, Чангабанг және Джанну сияқты шыңдарда танымал альпілік стильдегі маршруттар құрылды. Экспедициялық альпинизм. Ең танымал экспедициялық альпинистік маршруттар сегіз мыңдықтарды қамтиды, яғни Гималай және Қарақорымдағы теңіз деңгейінен 8000 метрден жоғары 14 тау. Кез келген маршрут арқылы сегіз мыңдықтардың шыңына жету бұрын үлкен жетістік саналса, олардың беткейлері мен тік жарларындағы одан да қиын көтерілулер альпинистер арасында "Рупал беті" (Нанга Парбат) және К2 тауының оңтүстік-батыс тірегіндегі "Сиқырлы сызық" сияқты бірнеше танымал маршруттарды жасады; екеуі де альпинистер тарапынан бағынысқа түсірілуге тырысты.