Кіріспе

Билік формасы және биліктің алмасуы

Тұқым қуалаушылық монархия – билік формасы және биліктің алмасуы, онда тақ билеуші отбасының бір мүшесінен сол отбасының басқа мүшесіне көшеді. Бір отбасының бірнеше билеушілері әулетті құрайды. Бұл тарихи тұрғыдан монархияның ең көп таралған түрі және қазіргі кездегі монархиялардың басым бөлігін құрайды. Оның артықшылықтары – билік пен байлықтың тұрақтылығы, басқару және қолдау құралдарын кім басқаратынын болжау мүмкіндігі. Егер монарх қабілетті, зорлық-зомбылыққа ұрындырмаса және лайықты беделділік сақтаса, ол билеуші отбасына деген халықтың сүйіспеншілігі мен адалдығын нығайтуға да көмектеседі. Зорлық-зомбылық, беделділік және халыққа танымал болудың өлшемдерін анықтау монархтың құзырында болады. Басқа кемшіліктеріне халықтың мемлекет басшысын өзі таңдау мүмкіндігінің болмауы, байлық пен биліктің қоғамда кең ауқымда қатып қалған бөлінісі және монархтар, олардың отбасылары мен жақтастарының мүддесі үшін ескірген діни және әлеуметтік-экономикалық құрылымдардың сақталуы жатады. Көптеген тұқым қуалаушылық монархияларда мұрагерлік кезектілігі үшін аға ұлға мұрагерлік беру (примогенитура) қағидасы қолданылады, бірақ басқа да әдістер бар, мысалы, үлкендік және танистерлік (онда білікті кандидаттардың арасынан мұрагер тағайындалады). Зерттеулер тұқым қуалаушылық режимдер, әсіресе примогенитура, басқа мұрагерлік тәртіптері бар авторитарлық билік түрлеріне қарағанда тұрақтырақ екенін көрсетеді.

Мұрагерлік

Теориялық тұрғыдан алғанда, мұрагерлік монархияның монархы қайтыс болған немесе орнынан бас тарған кезде, тәж әдетте отбасының келесі буынына өтеді. Егер лайықты бала болмаса, тәж інісіне, сіңілісіне, жүрегіне, немересіне, туысына немесе басқа туысына, алдын ала белгіленген мұрагерлік тәртібіне сәйкес өтуі мүмкін, бұл тәртіп көбінесе заңмен бекітіледі. Мұндай тәртіп келесі монархты алдын ала анықтайды және патшалық отбасының мүшелері арасындағы дау-жанжалдарды болдырмайды. Таққа таласушылар өздерінің беделін арттыру үшін жартылай мифтік шежірелерді құрастыруға тырысуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұрагерлік жүйелерінде айырмашылықтар болды, олар негізінен мұрагерлік тек еркектерге ғана шектелген бе, әлде әйелдер де мұрагер бола ала ма деген мәселеге байланысты (тарихта тәж көбінесе ең үлкен тірі ер балаға берілетін, себебі соғыста әскер басқару қабілеті патшалықтың маңызды шарты саналды). Агнатикалық мұрагерлік – әйелдерге мұрагер болуға немесе олардың еркек ұрпақтарына мұрагерлік құқықтарын беруге рұқсат етілмейтін жүйе (мысалы, Салик заңы бойынша). Агнат – жалғыз ортақ еркек желісі арқылы шыққан туыс. Когнативтік тұңғыштық еркек және әйел ұрпақтарына мұрагер болуға мүмкіндік береді, бірақ әдетте еркектерге басымдық беріледі. Абсолюттік тұңғыштықта ең үлкен бала, жынысына қарамастан, таққа отыруға құқылы; бұл жүйе 2011 жылы Ұлт Достастығындағы монархиялар тарапынан қабылданды (бірақ бұл мұрагерлік ретіне кері әсер етпеді). Тағы бір маңызды фактор – үміткердің немесе оның жұбайының діни көзқарасы, әсіресе монархтың діни лауазымы немесе рөлі болған жағдайда; мысалы, Ұлыбритания монархы Англия шіркеуінің жоғарғы басшысы болып табылады және Рим католиктігін қабылдауына рұқсат етілмейді.

Таңдаулы тұқым қуалайтын монархия

Сайлау монархиясы де-факто мұрагерлік монархия ретінде жұмыс істей алады. Танистер деп аталатын сайлау монархиясының нақты бір түрі билеуші үйдің мүшелеріне ғана үміткер болуға рұқсат береді. Бірақ, мұрагерлік іс жүзінде осындай заңдық шектеулерге қарамастан жүзеге асуы мүмкін. Мысалы, егер сайлаушылардың көпшілігі бір үйге жатса, олар тек отбасы мүшелерін ғана сайлауы мүмкін. Немесе биліктегі монарх туыстарын сайлауға толық құқылы болуы мүмкін. Еуропаның көптеген кейінгі ортағасырлық елдері ресми түрде сайлау монархиясы болған, бірақ шындығында псевдо-сайлау болған; олардың көпшілігі ерте заманауи дәуірде ресми түрде мұрагерлік жүйеге көшкен. Киелі Рим империясы және Польша-Литва одағы бұл ережеден тыс жағдайлар болып табылады.