Оқиғалар тізбегінің айтылуы

Кіріспе

Жеке оқиғаларды баяндайтын мәтін

"әңгіме" және "хикая" сөздерінің басқа қолданылулары

Баяндама, әңгіме немесе хикая – бұл шындыққа негіделген (мемуар, өмірбаян, жаңалықтар, деректі фильм, саяхат жазбалары және т.б.) немесе ойдан шығарылған (әңгіме, аңыз, миф, триллер, роман және т.б.) бір-бірімен байланысты оқиғалар немесе тәжірибелердің кез келген есебі. Баяндамалар жазбаша немесе ауызша сөздер арқылы, қозғалмайтын немесе қозғалыстағы бейнелер арқылы, немесе олардың кез келген комбинациясы арқылы ұсынылуы мүмкін. Бұл сөз латын тіліндегі *narrare* (айту) етістігінен шыққан, ол *gnarus* (білу немесе шебер) сөзінен туындаған. Баяндама құрудың формалды және әдеби процесі – *наррация* – дискурстың төрт дәстүрлі риторикалық режимінің бірі болып табылады, оларға аргументация, сипаттама және түсіндіру де кіреді. Бұл, әңгімені жеткізу үшін қолданылатын түсініктеме ретіндегі тар мағынадағы *наррациядан* шамалы ерекшеленеді. Кез келген әңгімені құру және жақсарту үшін көптеген қосымша баяндау тәсілдері, әсіресе әдеби тәсілдер қолданылады. Баяндамаларды ортақтастырудың әлеуметтік және мәдени қызметі – *әңгіме айту*, ал оның ең ерте түрі – *ауызша әңгіме айту*. Көптеген адамдардың бала кезінде осы баяндамалар дұрыс мінез-құлық, тарих, қоғамдық біртүтастық пен құндылықтарды қалыптастыруға бағытталған, бұл олардың мәдени көзқарасынан қарастырылғанда, қазіргі антропологияда дәстүрлі халықтар арасында зерттеледі. Баяндама адамның шығармашылығының, өнерінің және ойын-сауықтың барлық салаларында кездеседі, оларға сөйлеу, әдебиет, театр, музыка және ән, комикстер, журналистика, кино, теледидар, анимация және бейне, бейне ойындар, радио, ойын, ресми емес демалыс және жалпы өнер көрсетулері, сондай-ақ кейбір сурет салу, мүсін жасау, сызу, фотосурет және басқа да бейнелеу өнері кіреді, егер оқиғалар тізбегі ұсынылса. Модерн өнер сияқты бірнеше өнер бағыттары абстракция мен түсініктерге басымдық беру үшін баяндамадан бас тартады. Баяндамалар бірнеше тақырыптық немесе формальды категорияларға бөлінеді: ғилыми-танымдық (шығармашылық ғилыми-танымдық, өмірбаян, журналистика, поэзия транскрипттері және тарихнама); тарихи оқиғалардың көркемделіп көрсетілуі (әңгіме, миф, аңыз және тарихи көркем әдебиет) және нағыз көркем әдебиет (проза және кейде поэзия түріндегі әдебиет, қысқа әңгімелер, роман, аңыз өлеңдер мен әндер, және басқа мәтіндік формаларда, ойындарда немесе тікелей немесе жазылған қойылымдарда бейнеленген қиял әңгімелер). Баяндамалар басқа баяндамалардың ішінде орналасуы мүмкін, мысалы, қара әдебиет жанрында кездесетін сенімсіз баяндаушы (кейіпкер) айтқан әңгімелер. Көптеген баяндамалардың маңызды бөлігі – оның баяндау режимі, жазбаша немесе ауызша түсініктеме арқылы баяндаманы жеткізу үшін қолданылатын әдістер жиынтығы (төмендегі "Эстетикалық көзқарас" бөлімін де қараңыз).

A narrative, story, or tale is any account of a series of related events or experiences, whether nonfictional (memoir, biography, news report, documentary, travelogue, etc.) or fictional (fairy tale, fable, legend, thriller, novel, etc.). Narratives can be presented through a sequence of written or spoken words, through still or moving images, or through any combination of these. The word derives from the Latin verb narrare (to tell), which is derived from the adjective gnarus (knowing or skilled). The formal and literary process of constructing a narrative—narration—is one of the four traditional rhetorical modes of discourse, along with argumentation, description, and exposition. This is a somewhat distinct usage from narration in the narrower sense of a commentary used to convey a story. Many additional narrative techniques, particularly literary ones, are used to build and enhance any given story. The social and cultural activity of sharing narratives is called storytelling, and its earliest form is
oral storytelling. During most people's childhoods, these narratives are used to guide them on proper behavior, history, formation of a communal identity, and values from their cultural standpoint, as studied explicitly in anthropology today among traditional indigenous peoples. Narrative is found in all mediums of human creativity, art, and entertainment, including speech, literature, theatre, music and song, comics, journalism, film, television, animation and video, video games, radio, game play, unstructured recreation, and performance in general, as well as some painting, sculpture, drawing, photography, and other visual arts, as long as a sequence of events is presented. Several art movements, such as modern art, refuse the narrative in favor of the abstract and conceptual. Narrative can be organized into a number of thematic or formal categories: nonfiction (such as creative nonfiction, biography, journalism, transcript poetry, and historiography); fictionalization of historical events (such as anecdote, myth, legend, and historical fiction) and fiction proper (such as literature in the form of prose and sometimes poetry, short stories, novels, narrative poems and songs, and imaginary narratives as portrayed in other textual forms, games, or live or recorded performances). Narratives may also be nested within other narratives, such as narratives told by an unreliable narrator (a character) typically found in the genre of noir fiction. An important part of many narratives is its narrative mode, the set of methods used to communicate the narrative through a written or spoken commentary (see also "Aesthetics approach" below).

Шолу

Аңыз – нақты немесе ойдан шығарылған оқиғалардың жеке немесе тізбектелген баяндалуы, кейде баяндаушы оны тыңдаушыларға жеткізеді (бірақ олардың саны көп болуы мүмкін). Жеке баяндама – жеке тәжірибені қамтитын прозалық әңгіме. Аңызды қасиеттерді, жағдайларды немесе оқиғаларды сипаттаудан, сондай-ақ оқиғалардың сахналық қойылымынан ажырату керек (дегенмен, драмалық туындыда баяндама сөздер де кездесуі мүмкін). Аңыз – оқиғалардың (хикая) жиынтығы, баяндау процесінде (немесе әңгімелеу) айтылады, онда оқиғалар белгілі бір ретпен іріктеліп, орналастырылады (сюжет, бұл «хикаяның мазмұны» дегенді де білдіруі мүмкін). «Эмплотмент» термині авторлардың немесе әңгімешілердің жеке тәжірибені түсіндіру кезінде аңғымелерді қалай құрылымдайтынын және реттейтінін сипаттайды. Аңызға оқиғалардың ең қысқаша баяндалулары (мысалы, мысық кілемге отырды немесе қысқа хабар) және ең ұзақ тарихи немесе өмірбаяндық еңбектер, күнделіктер, саяхат жазбалары және т.б., сондай-ақ роман, балладалар, эпостар, әңгімелер және басқа да көркем шығармалар кіреді. Әдебиеттануда роман мен әңгімелер бірінші және үшінші тұлғадан баяндалатындарға бөлінеді. «Аңыздық» сөзі сын есім ретінде «әңгіме айтуға тән немесе қатысты» деген мағынаны білдіреді; сондықтан, аңыздық техника – әңгіме айту үшін қолданылатын әдістердің кез келгені, ал аңыздық поэзия – драмалық және лирикалық поэзиядан ерекшеленетін, әңгімелерді баяндайтын өлеңдер класы (балладалар, эпостар және тақпақтар). Кейбір наратология теоретиктері аңызды аңыздық емес мәтіндерден ажырататын қасиеттерді немесе қасиеттер жиынтығын анықтауға тырысты; бұл аңыздық деп аталады.

Элементтер

Кез келген повестік туындыны, оның ішінде ең көп зерттелген көркем әдебиетті анықтау үшін белгілі бір негізгі элементтер қажет және жеткілікті. Сондықтан, повестік туындының осы маңызды элементтері көбінесе көркем әдебиет элементтері деп те аталады.

Кейіпкер

Кейіпкерлер – әңгімедегі жеке тұлғалар; олардың таңдаулары мен мінез-құлқы сюжетті дамытады. Олар көбінесе, іс-әрекеттері мен сөздері маңызды ниеттерін көрсететін адамдар болады. Олар толығымен ойдан шығарылған немесе нақты өмірдегі адамдардың негізінде жасалған болуы мүмкін. Көрерменнің кейіпкерге деген алғашқы әсері, оны қабылдауына ықпал етеді, мысалы, оған деген көңіл білдіруі немесе білдірмеуі, оны нағыз адамдай сезінуі. Көрерменнің кейіпкермен танысуы, оның кейінгі сахналарда қалай әрекет ететіні туралы күтілімдерді қалыптастырады. Бұрынғы мінез-құлқынан (кейіпкерлік ерекшеліктерінен) өзгеше әрекет ететін кейіпкерлер көрерменді шатастыруы немесе мазалауы мүмкін. Әдетте, әңгімелерде басты кейіпкерлер – оқиғаның төңірегінде оқиғалар өрбитін, орталық қақтығысқа тап болатын немесе оқиға барысында білім жинап, өсетін тұлғалар болады. Кейбір әңгімелерде басты кейіпкерге қарсы тұратын, кедергі келтіретін немесе оған күш сынасатын қарсыластар да болуы мүмкін. Көптеген дәстүрлі әңгімелерде басты кейіпкер – әсіресе батыр: ізгілік үшін (көбінесе тікелей) күресетін, жақсы ниеттері бар адам. Батырға зұлымдықпен күресетін немесе тіпті жамандықты тарататын қарсылас кездесуі мүмкін. Кейіпкерлерді жіктеудің тағы да көптеген тәсілдері бар.

Қақтығыстар

Жалпы алғанда, қақтығыс – кейіпкерлердің ой-өрісі мен іс-әрекеттерін қозғаушы кез келген шиеленіс. Нақтырақ айтқанда, қақтығыс – басты кейіпкердің әңгіме барысында кездесетін негізгі мәселесі. Көбінесе басты кейіпкер осы қақтығыстың нәтижесінде үлкен алаңдаушылық, сенімсіздік, шешім қабылдау қиындығы немесе басқа да психологиялық проблемалармен күреседі, мұны екінші немесе ішкі қақтығыс деп қарастыруға болады. Ұзақ әңгімелерде әдетте көптеген қақтығыстар немесе басты қақтығыспен бірге болатын ұсақ-түйек қақтығыстар кездеседі. Қақтығыстар түрлі топтарға бөлінеді, олардың арасында ең көп кездесетіні: кейіпкерлер арасындағы қақтығыс, кейіпкер мен табиғат арасындағы қақтығыс, кейіпкер мен қоғам арасындағы қақтығыс, кейіпкер мен болдырмас жағдайлар арасындағы қақтығыс және кейіпкердің өзімен күресі. Егер қақтығыс әңгіменің соңына қарай шешілсе, онда ол шешім деп аталады.

Аңыз стилі

Аңыз стилі – автордың немесе туынды жасаушының өзінің әңгімесін құру барысында таңдайтын амалдар мен техникалар жиынтығы: әңгіме қалай баяндалады. Ол ұсынылған немесе жасырылған ақпараттың көлемін, қолданылатын тілдің түрін немесе стилін, әңгімені жеткізу арнасын немесе құралын, баяндаудың мәліметтік бөлігі мен басқа да түсіндірмелердің қалай және қаншалықты деңгейде берілетінін, сондай-ақ жалпы көзқарас немесе перспективаны қамтиды. Аңыздық перспективаның мысалы – бірінші тұлғадағы баяндау, онда кейіпкер (әдетте басты кейіпкер) әңгімені тыңдаушыға жеткізу кезінде "Мен" және "Менің" сияқты сөздерді қолданып, өзі туралы ашық айтады. Керісінше, үшінші тұлғадағы баяндауда мұндай сөздерден аулақ болады, себебі баяндаушы әңгімедегі жеке тұлға емес, әрі жеке пікір білдірмейтін жазбаша түсіндірме ғана. Осы екі жағдайдағы баяндаудың ауызша немесе жазбаша түсіндірме арқылы айтылуы – баяндау деп аталатын техниканың мысалы болып табылады. Бұл тек жазбаша әңгімелерде ғана қажет, ал басқа түрлерде қосымша. Баяндау – тар мағынадағы термин болғанымен, кейде өте кең мағынада аңыз стилінің синонимі ретінде қолданылады.

Сюжет

Сюжет – повесть басталғаннан ортасына дейін, содан кейін аяқталғанға дейін болатын оқиғалардың тізбегі. Ол әдетте себеп-салдар қағидасы бойынша жүзеге асады, онда кейіпкерлердің іс-әрекеттері немесе басқа да оқиғалар оқиғаның дамуына ықпал ететін жауаптар тудырады. Басқаша айтқанда, сюжет – бір-бірімен байланысты оқиғалар тізбегінен тұратын көріністер сериясы арқылы құрылады, олар келесі көріністерге алып келеді. Бұл оқиғалар сюжеттік бұрылыс нүктелерін құрайды, кейіпкерлердің түсініктеріне, шешімдеріне және іс-қимылдарына әсер ететін өзгерістердің маңызды сәттері. Сюжеттің дамуы көбінесе басты кейіпкерлердің қақтығысқа кездесуімен немесе оны сезінуімен байланысты болады, содан кейін оны шешуге тырысады, бұл кейіпкерлер үшін де, көрермендер үшін де эмоционалдық шиеленіс тудырады. (Эмоционалдық шиеленіс жоғары болғандықтан көрерменнің күте білу сезімі – күдік деп аталады.)

Орнату

Оқиғаның өтетін уақыты, жері және жағдайы – бұл оқиғаның негізгі аясы. Ол кейіпкерлердің өмір сүретін физикалық және уақыттық ортасын қамтиды, сондай-ақ кейіпкерлерге әсер ететін әлеуметтік немесе мәдени нормаларды да қамтуы мүмкін. Кейде оқиғаның орны кейіпкер сияқты болып көрінеді, өзіне тән ерекшеліктері болады, сюжетке әсер ететін оқиғаларға қатысады және оқиға барысында өзгеріп, дамиды.

Тақырып

Тақырыптар – әңгімедегі басты жатқан идеялар, көбінесе олар көрерменнің жеке түсінігіне беріледі. Тақырыптар басқа элементтерге қарағанда көбірек абстрактілі және субъективті: көрермендер оларды талқылай алады, әңгіменің соңында қандай маңызды ойлар немесе хабарламалар зерттелгенін, қандай қорытындылар жасауға болады және автор нені жеткізуді көздегенін пікірлесе алады. Сондықтан, көрермендер шығарманың тақырыбы туралы автордың ниетімен келіспей немесе оның ниетіне қарамастан өзгеше ойға келуі мүмкін. Шығарма дамып келе жатқанда олар тақырыптарға қатысты жаңа идеяларды да қалыптастыра алады.

Тарих

Үндістанда аңыздардың болғанына археологиялық дәлелдер Индус өзені аңғары өркениетінің Лотал жерінде табылды. Бір үлкен ыдыстың бетіне суретші балық ұстаған құстарды ағашқа қонған күйде, ал төменде түлкіге ұқсас жануарды салған. Бұл сурет "Панчатантрадағы Түлкі мен Қарға" әңгімесімен ұқсас. Кішкентай құмырада шөлдеген қарға мен бұғының оқиғасы бейнеленген. Бұғы құмыраның тар аузынан су іше алмаса, қарға құмыраға тас тастап, су іше алды. Жануарлардың сыртқы түрі анық әрі әдемі.

Әдебиет теориясы

Әдебиет теориясы тұрғысынан, повесть – баяндаушының оқырманмен тікелей байланыс жасайтын, көркем әдебиет жазудың бір түрі. 19-шы ғасырдың соңына дейін әдеби сын академиялық салада тек поэзиямен (мысалы, «Илиада» мен «Жоғалған жұмақ» сияқты эпикалық өлеңдер және Шекспир сияқты поэтикалық драмалармен) ғана айналысты. Көптеген өлеңдерде автордан бөлек баяндаушы болмады. Бірақ, романдар бірнеше кейіпкерлерге бірнеше дауыстар сыйлап, баяндаушының көзқарасы автордың көзқарасынан едәуір өзгеше болу мүмкіндігін тудырды. 18-шы ғасырда романның пайда болуымен, «автордан» өзгеше баяндаушы ұғымы әдебиет теориясы үшін маңызды мәселеге айналды. Перспектива мен түсіндіру білімі – баяндаушының негізгі ерекшеліктері, ал фокус және құрылым – қосымша ерекшеліктері деп саналады. Әдебиет теориясының повестьтегі рөлі күмәнді, мысалы, Тодоровтың барлық повестьтерді циклдік деп қарастыратын және әр повестьтің дамуына мүмкіндік беретін үш бөлімді құрылыммен сипатталатын моделі бар. Бастапқы кезең – тепе-теңдіктің орнатылуы, яғни қақтығыс жоқ жағдай, содан кейін сыртқы оқиғаның нәтижесінде осы жағдайдың бұзылуы, және соңында тепе-теңдіктің қалпына келтірілуі немесе оған оралу – оқиғалардың басталуына дейін повесть қайтадан ұқсас жағдайға оралатын қорытынды. Орыс формализмі мектебі, көбінесе көркем әдебиетті талдау үшін қолданылатын әдістерді, саяси сөздер сияқты көркем емес мәтіндерге де қолданды. Әдебиет теориясының басқа сыншылары повестьдегі әдебиеттің рөлін, сондай-ақ әдебиеттегі повестьтің рөлін сынады. Мағына, повесть, олардың эстетикасы, эмоциялары және құндылықтары әдебиетсіз де жұмыс істей алады, және керісінше. Дидье Костаның пікірінше, Тодоров және басқалар қолданған құрылымдық модель батыстық түсінікке бұрыштап келген, ал әдебиеттегі повестьті дұрыс талдау үшін одан да толық және трансформациялық модель жасау қажет. Повесть құрылымында кадрлау да маңызды рөл атқарады; ауызша танымға көп сүйенген қоғамдардағы повестьтанудың рөлін дәлірек көрсету үшін повестьдің даму кезеңіндегі тарихи және мәдени контекстті талдау қажет.

In literary theoretic approach, narrative is being narrowly defined as fiction writing mode in which the narrator is communicating directly to the reader. Until the late 19th century, literary criticism as an academic exercise dealt solely with poetry (including epic poems like the Iliad and Paradise Lost, and poetic drama like Shakespeare). Most poems did not have a narrator distinct from the author. But novels, lending a number of voices to several characters in addition to narrator's, created a possibility of narrator's views differing significantly from the author's views. With the rise of the novel in the 18th century, the concept of the narrator (as opposed to "author") made the question of narrator a prominent one for literary theory. It has been proposed that perspective and interpretive knowledge are the essential characteristics, while focalization and structure are lateral characteristics of the narrator. The role of literary theory in narrative has been disputed; with some interpretations like Todorov's narrative model that views all narratives in a cyclical manner, and that each narrative is characterized by a three part structure that allows the narrative to progress. The beginning stage being an establishment of equilibrium—a state of non conflict, followed by a disruption to this state, caused by an external event, and lastly a restoration or a return to equilibrium—a conclusion that brings the narrative back to a similar space before the events of the narrative unfolded. The school of literary criticism known as Russian formalism has applied methods that are more often used to analyse narrative fiction, to non fictional texts such as political speeches. Other critiques of literary theory in narrative challenge the very role of literariness in narrative, as well as the role of narrative in literature. Meaning, narratives, and their associated aesthetics, emotions, and values have the ability to operate without the presence of literature, and vice versa. According to Didier Costa, the structural model used by Todorov and others is unfairly biased toward a Western interpretation of narrative, and that a more comprehensive and transformative model must be created in order to properly analyze narrative discourse in literature. Framing also plays a pivotal role in narrative structure; an analysis of the historical and cultural contexts present during the development of a narrative is needed in order to more accurately represent the role of narratology in societies that relied heavily on oral narratives.

Эстетикалық көзқарас

Повествование – жоғары эстетикалық өнер. Мұқият құрастырылған әңгімелерде көптеген эстетикалық элементтер кездеседі. Мұндай элементтерге повество құрылымының идеясы, нақтыланған бастамасы, ортасы және соңы, немесе экспозицияның дамуы, кульминация және түйіндеме процесі, байланысты сюжет желісі жатады; өткенді сақтау, қазіргі оқиғаға назар аудару және болашақты күтуді қамтитын уақытқа күшті назар аудару; кейіпкер мен кейіпкерді сомдауға айрықша мән беру, "романның ең маңызды бір компоненті" (Дэвид Лодж, «Көркем әдебиет өнері» 67-бет); әртүрлі дауыстардың өзара әрекеттесуі, "адам дауысының немесе көптеген дауыстардың әртүрлі акценттерде, ырғақтарда және тіркесімдерде сөйлеуі" (Лодж, «Көркем әдебиет өнері» 97-бет; осы идеяны кеңейту үшін Михаил Бахтиннің теориясын қараңыз); оқырман аудиториясына "жүгінетін" және "өзара әрекеттесетін" баяндаушы немесе баяндаушыға ұқсас дауыс (Оқырманның реакциясы теориясын қараңыз); Уэйн Буттың риторикалық ұстанымымен байланысты, интерпретацияның диалектикалық процесі, кейде беткейде жасырынып, сюжет құратын повество құрады, ал кейде көбірек көрінеді, түрлі ұстанымдарды "қолдайды" және "нараздық білдіреді"; әдеби троптарды пайдалануға көп сүйену (осы идеяны кеңейту үшін Хейден Уайттың «Метатарих» еңбегін қараңыз); басқа әдебиеттермен жиі интертекстуалды байланысқа түсуі; және әдетте, тұлға мен қоғамда дамуды бейнелеуге бағытталған, білімдік романға (Bildungsroman) ұмтылыс танытуы.

Әлеуметтік ғылымдар әдістері

Адамдар оқиғаның қалай болғанын түсіндіретін, үйлесімді әңгіме немесе баяндама құрастыра алғанда оқиғаны түсінгендей болады. Осылайша, наративтер – біздің танымдық процестеріміздің негізінде жатыр, сонымен қатар әлеуметтік ғылымдарға түсіндіру аясын ұсынады, әсіресе статистикалық талдау жасауға жеткілікті деректер жинау қиын болғанда. Наратив әлеуметтік ғылымдардағы жағдайлық зерттеулерде жиі қолданылады. Мұнда егжей-тегжейлі баяндамалар арқылы ашылған әлеуметтік күштердің тығыз, контексттік және бір-бірімен байланысты сипаты, әлеуметтік теория мен әлеуметтік саясат үшін басқа әлеуметтік зерттеулерге қарағанда көбірек қызығушылық тудырады және пайдалырақ болып табылады. Әлеуметтік ғылымдарда наративтік әдістерді қолданатын зерттеулер әлі де бастапқы сатыда деп есептеледі, бірақ бұл көзқарасқа бірнеше артықшылықтары бар, мысалы, талдамалық терминдердің бай сөздігіне қол жеткізу: сюжет, жанр, мәтіннің астыңғы мағынасы, эпос, басты кейіпкер, оқиғаның дамуы (мысалы, басталуы – ортасы – аяқталуы) және т.б. Тағы бір пайдасы – тіпті факт емес сияқты көрінетін құжаттардың (сөздер, саясат, заңдар) да авторлық туынды екендігін, және әдетте нақты аудиторияны ескеретіндігін көрсету. Социологтар Джабер Ф. Губриум мен Джеймс А. Холштейн социологияда наративке конструкционистік көзқарас қалыптастыруға үлес қосты. Олардың «Біз өмір сүретін өзіміз: постмодерн әлемдегі наративтік үлгі» (2000) кітабынан бастап, «Наративтік шындықты талдау» (2009) және «Наративтік талдаудың түрлері» (2012) сияқты жаңағы кітаптарында институционалдық дискурстардың (ірі оқиғалар) және күнделікті баяндамалардың (ұсақ оқиғалар) өзара әрекеттесуіне негізделген әңгімелерді және әңгіме айтуды зерттеуге арналған талдау жүйесін жасады. Мақсаты – тәжірибелердің ресми және өмірлік мәтіндерін, есеп берудің өндірісін, тәжірибесін және таралуын әлеуметтанулық тұрғыдан түсіну.

Ізденіс әдісі

"Қаттыланған әңгімелерден" немесе "контекстсіз, тасымалданатын және кез келген жерде, кез келген уақытта иллюстрациялық мақсаттар үшін қолдануға дайын баяндамалардан" аулақ болу үшін, лингвист Джордж Лакофф анықтағандай, тұжырымдамалық метафора ретінде пайдаланылатын, наративтік зерттеу деп аталатын тәсіл ұсынылды. Бұл тәсіл адамның кездейсоқ немесе күрделі, көп себепті тәжірибені түсіну үшін оқиға құрылымын қолданады деген эпистемологиялық қағидатқа негізделген. Адамның күрделі деректер жиынтығына қарағанда, оқиғаларға бейімділігі деректерді жеңілдетуге және наративтік қателікке әкелуі мүмкін. Адам санасы деректер тізбегін еске сақтаудан гөрі мағыналы оқиғаларды есте сақтауды және олардың негізінде шешім қабылдауды жеңілдетеді. Осы себепті наративтер өте күшті және гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар классикасының көпшілігі наративтік форматта жазылған. Алайда, адамдар деректерге мән беруге және тіпті орынсыз болған жағдайларда да оқиғаларды құрастыруға қабілетті. Кейбір ғалымдар наративтік қателіктер мен басқа да қателіктерді болдырмау үшін деректерді (наративтерді) жинау, талдау және ұсыну кезінде жарамдылықты (статистика) және сенімділікті (статистика) тексерудің стандартты әдістемелік тәсілдерін қолдануды ұсынады. Дегенмен, наративпен жұмыс жасайтын ғалымдар көбінесе басқа бағалау критерийлерін (мысалы, сенімділік немесе интерпретациялық жарамдылық) пайдалануды жөн көреді, себебі олар статистикалық жарамдылықты сапалық деректерге тиімді қолдану мүмкін емес деп санайды: "позитивистік көзқарас бойынша түсіндірілген жарамдылық және сенімділік ұғымдары интерпретациялық зерттеулерге қолданылғанда тиімсіз және жеткіліксіз болып көрінеді". Наративтік зерттеудің жарамдылығын бағалау үшін бірнеше критерийлер ұсынылды, оларға объективті аспект, эмоционалдық аспект, әлеуметтік/моральдық аспект және оқиғаның түсініктілігі кіреді.

Бейестік баяндамалар

Питер Абелл дамытқан Байес наративтері теориясы, наративті бірнеше себеп-салдарлық байланыстарды (әлеуметтік өзара әрекеттерді) қамтитын бағытталған график ретінде қарастырады: "әрекет a, белгілі бір жағдайда әрекет b-ге себеп болады". Себеп-салдарлық байланыстарды статистикалық түрде зерттеуге жеткілікті салыстыру үшін деректер болмаған жағдайда, нақты бір себеп-салдарлық байланысты қолдайтын және оған қарсы келетін дәлелдер жинақталып, осы байланыстың Байес ықтималдық коэффициенті есептелінеді. "Мен a-ның нәтижесінде b жасадым" түріндегі субъективті себептік тұжырымдар және "егер a болмағанда, мен b жасамас едім" түріндегі субъективті қарсы фактілер маңызды дәлелдер болып табылады.

Музыка саласында

Сызықтылық – музыкалық композицияда кездесетін бірнеше повествовалық қасиеттердің бірі. Американдық музыктанушы Эдвард Коун атап өткендей, музыка туралы талдамалық тілде де повествовалық терминдер қолданылады. Фуганың түрлі компоненттері – тақырып, жауап, экспозиция, дамыту, және қорытынды – мысал ретінде келтірілуі мүмкін. Дегенмен, музыкадағы повество ұғымы мен оның атқаратын рөліне қатысты әртүрлі пікірлер бар. Теодор Адорноның бір теориясы, «музыка өзін-өзі қайталайды, өзінің контексті, повествосыз баяндайды» деген тұжырымға негізделген. Ол, музыканы повество тұрғысынан талқылау – тек метафора екенін, ал «қиял арқылы құрылған сюжет» шығарманың атауына немесе композитор ұсынған басқа да бағдарламалық ақпараттың ықпалында болуы мүмкін дейді. Автордың мәтінге жазған сөздері – осы жағдайда оқырмандарға – мәтіннің повествосын жеткізеді, ал автор мәтіндік баяндаушы мен оқырман арасындағы повестволық байланыстың өкілі болып табылады. Бұл Флудерниктың когнитивтік наратология деп аталатын көзқарасына сәйкес келеді, ол әдеби мәтіннің оқырманның өзі құратын, қиял арқылы жасалған, бейнелеуші иллюзияға айналу қабілетіне ие екенін, және бұл иллюзия оқырманнан оқырманға өте қатыгезді түрленуі мүмкін екенін көрсетеді. Басқаша айтқанда, әдеби мәтіннің жағдайлары (орналасу, аялар, схемалар және т.б.) әрбір оқырман үшін әртүрлі болады, оның себебі – көптеген факторлар, соның ішінде оқырманның жеке өмірлік тәжірибесі, оларға басқалардан ерекшеленетін әдеби мәтінді түсінуге мүмкіндік береді. Фильмдегі повество, көрерменін қалыптастыратын мәтіндік баяндаушыға ие емес, сондай-ақ әдебиеттегідей, мазмұнын көрнекі түрде бейнелеуге мүмкіндік бермейді. Оның орнына, фильмдегі повестволар повестволық тақырыптың орнына визуалды және дыбыстық құралдарды қолданады; оларға операторлық жұмыс, монтаж, дыбыс дизайны (диегетикалық және диегетикалық емес дыбыс), сондай-ақ кадрлардың экранда қалай және қайда орналасқанына қатысты шешімдер кіреді – бұл мизансцена деп аталады. Бұл кинематографиялық құралдар, басқаларымен бірге, Хосе Ланда «көрнекі повестволық акт» деп атағанға жететін, көрнекі және дыбыстық әңгімелеудің бірегей үйлесіміне үлес қосады. Пьесалар мен мюзиклдер сияқты басқа өнер түрлеріндегі повестволардан айырмашылығы, фильмдегі повестволар белгілі бір орын мен уақытқа шектелмейді, және сахналық дизайнмен және уақытпен шектелген пьесалардағы сахналық ауысулармен де шектелмейді.

Linearity is one of several narrative qualities that can be found in a musical composition. As noted by American musicologist Edward Cone, narrative terms are also present in the analytical language about music. The different components of a fugue — subject, answer, exposition, discussion, and summary — can be cited as an example. However, there are several views on the concept of narrative in music and the role it plays. One theory is that of Theodore Adorno, who has suggested that "music recites itself, is its own context, narrates without narrative". He argues that discussing music in terms of narrativity is simply metaphorical and that the "imagined plot" may be influenced by the work's title or other programmatic information provided by the composer. the act of an author writing his or her words in text is what communicates to the audience (in this case readers) the narrative of the text, and the author represents an act of narrative communication between the textual narrator and the narratee. This is in line with Fludernik's perspective on what's called cognitive narratology—which states that a literary text has the ability to manifest itself into an imagined, representational illusion that the reader will create for themselves, and can vary greatly from reader to reader. In other words, the scenarios of a literary text (referring to settings, frames, schemes, etc.) are going to be represented differently for each individual reader based on a multiplicity of factors, including the reader's own personal life experiences that allow them to comprehend the literary text in a distinct manner from anyone else. Film narrative does not have the luxury of having a textual narrator that guides its audience toward a formative narrative; nor does it have the ability to allow its audience to visually manifest the contents of its narrative in a unique fashion like literature does. Instead, film narratives utilize visual and auditory devices in substitution for a narrative subject; these devices include cinematography, editing, sound design (both diegetic and non diegetic sound), as well as the arrangement and decisions on how and where the subjects are located onscreen—known as mise en scène. These cinematic devices, among others, contribute to the unique blend of visual and auditory storytelling that culminates to what Jose Landa refers to as a "visual narrative instance". And unlike narratives found in other performance arts such as plays and musicals, film narratives are not bound to a specific place and time, and are not limited by scene transitions in plays, which are restricted by set design and allotted time.

Мифологияда

Әлемдегі көптеген мифтердегі, халық аңыздары мен жырлардағы қалыптасқан аңыздың мәні немесе болуы көптеген қазіргі заманғы ғалымдар үшін талқылау тақырыбы болды; бірақ ғалымдар арасындағы ең көп таралған пікір – көптеген мәдениеттерде дәстүрлі мифологиялар мен фольклорлық әңгімелер белгілі бір мақсатпен құрылып, қайта айтылады, бұл қоғамға табиғи құбылыстардың түсінікті түсіндірмесін ұсынуға көмектеседі, көбінесе автор белгісіз болады. Бұл түсіндірмелер әртүрлі формада көрініс табады және әртүрлі әлеуметтік функцияларды атқарады, соның ішінде жеке адамдар үшін өмір сабақтары (мысалы, ежелгі грек мифіндегі Икардың ағаларының кеңесін орындамауы және күнге тым жақын ұшып кетуі), табиғат күштерін немесе басқа да табиғи құбылыстарды түсіндіру (мысалы, бүкіл әлемдегі мәдениеттерде кездесетін су тасқыны мифі) және адам табиғатын түсіну, мысалы, Купидон мен Психе мифі. Мифологиялар тарихи түрде ауызша таратылып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізілгенін ескерсек, ертегінің қайда және қашан пайда болғанын дәл анықтаудың ешқандай сенімді әдісі жоқ; және мифтер алыс өткенге тамырланғандықтан және олар пайда болған мәдениеттегі оқиғалардың шындығы ретінде қарастырылатындықтан, көптеген ауызша мифологиялардағы дүниетанымы космологиялық тұрғыдан айтылады – физикалық денесі жоқ дауыспен айтылған және ұрпақтан ұрпаққа беріліп, өзгертіліп келеді. Мифтегі осы космологиялық дүниетанымы барлық мифологиялық аңыздарға сенімділік сыйлайды, және олар әртүрлі мәдениеттер арасында ауызша дәстүр арқылы оңай таратылып, өзгертіледі, олар өркениеттің мәдени сәйкестігін нығайтуға көмектеседі және әлемді түсінуге көмектесетін ұжымдық адам санасы туралы түсінікке ықпал етеді. Миф көбінесе фольклор жанрларының көпшілігін сипаттау үшін қолданылады, бірақ антрополог сэр Джеймс Фрейзердің айтуынша, қандай аңыздар мифологиялық болып табылатындығын дұрыс анықтау үшін фольклордың әртүрлі түрлерін ажырату маңызды. Фрейзер мифологияның үш негізгі санаты бар екенін айтады (қазір кеңінен қарастырылатын фольклор санаты): мифтер, аңыздар және халық әңгімелері, және бұл анықтама бойынша, әр жанр өзінің баяндамасын әр түрлі онтологиялық көзден алады, сондықтан өркениет ішінде әр түрлі әсер етеді. Фрейзер былай дейді: "Егер осы анықтамаларды қабылдасақ, мифтің бастауы ақыл-ойынан, аңыз – естеліктерден, ал халық аңыздары – қиялдан басталады деп айтуға болады. Жанет Бэкон Фрейзердің категориясын 1921 жылы жарық көрген «Аргонавттар саяхаты» еңбегінде кеңейтті. Миф – Жанет Бэконның 1921 жылғы басылымында: «Мифтің түсіндіру ниеті бар. Ол себептері түсініксіз табиғи құбылыстарды немесе шығу тегі ұмытылған салт-дәстүрлерді түсіндіреді». Бэкон мифтерді адамзат тарихындағы ең үлкен сұрақтарға қанағаттанарлық жауап берудің практикалық әлеуметтік функциясы бар оқиғалар ретінде қарастырады. Бұл сұрақтар астрономиялық оқиғалар, тарихи жағдайлар, қоршаған орта құбылыстары және махаббат, ашу, ашкөздік және оқшаулану сияқты адам тәжірибесінің әртүрлі тақырыптарына қатысты. Аңыз – Бэконның айтуынша, «Аңыз, екінші жағынан, шынайы дәстүр, шынайы адамдардың тағдырына немесе шынайы орындардағы оқиғаларға негізделген. Агамменнон, Ликург, Кориолан, Артур патша, Саладин – атақты және оны тарататын аңыздар бүкіл әлемге тараған шынайы адамдар». Аңыздар – бұл мифтік тұлғалар, олардың жетістіктері мен мақтаныштары өздерінің өлімінен асып түседі және ғасырлар бойы ауызша қарым-қатынас арқылы мифтің аясына көтеріледі. Миф сияқты, олар да өткеннен бастау алады, бірақ мифтер пайда болатын қасиетті уақытша кеңістікке қарағанда, аңыздар көбінесе адам денесі бар адамдар, олар осы жерде көп уақыт бұрын өмір сүрген және бұл факт ретінде сенген. Америка фольклорында Дейви Крокетт немесе күмәнді Пол Баньян туралы әңгіме аңыз деп саналады – олар әлемде өмір сүрген шынайы адамдар болған, бірақ жылдар бойы аймақтық халық аңыздары мифологиялық сапаға ие болды. Халық әңгімесі – Бэкон халық әңгімесін былайша жіктейді: «Бірақ халық әңгімесі сенімділікке мұқтаж емес, ол толығымен қиялдың өнімі. Ежелгі заманда бір өнерлі әңгімеші бос уақытын көптеген ерлік туралы әңгімемен өткізген». Бэконның анықтамасы халық әңгімелері мифтер мен аңыздар сияқты негізгі фактілік қасиетке ие емес деп болжайды. Халық әңгімелері әлі күнге дейін едәуір мәдени құндылықтарға ие болса да, олар өркениетте шындық ретінде қарастырылмайды. Бэкон былай дейді, мифтер сияқты, халық әңгімелері де ойлап табылған және біреулер жасаған, бірақ халық әңгімелерінің басты мақсаты – көңіл көтеру; және аңыздар сияқты, халық әңгімелерінің бастапқы түсінігінде де біршама шындық болуы мүмкін, бірақ аңыздарға тән сенімділік жоқ.

The nature or existence of a formative narrative in many of the world's myths, folktales, and legends has been a topic of debate for many modern scholars; but the most common consensus among academics is that throughout most cultures, traditional mythologies and folklore tales are constructed and retold with a specific narrative purpose that serves to offer a society an understandable explanation of natural phenomena—oftentimes absent of a verifiable author. These explanatory tales manifest themselves in various forms and serve different societal functions, including life lessons for individuals to learn from (for example, the Ancient Greek tale of Icarus refusing to listen to his elders and flying too close to the sun), explaining forces of nature or other natural phenomena (for example, the flood myth that spans cultures all over the world), and providing an understanding of human nature, as exemplified by the myth of Cupid and Psyche. Considering how mythologies have historically been transmitted and passed down through oral retellings, there is no qualitative or reliable method to precisely trace exactly where and when a tale originated; and since myths are rooted in a remote past, and are viewed as a factual account of happenings within the culture it originated from, the worldview present in many oral mythologies is from a cosmological perspective—one that is told from a voice that has no physical embodiment, and is passed down and modified from generation to generation. This cosmological worldview in myth is what provides all mythological narratives credence, and since they are easily communicated and modified through oral tradition among various cultures, they help solidify the cultural identity of a civilization and contribute to the notion of a collective human consciousness that continues to help shape one's own understanding of the world. Myth is often used in an overarching sense to describe a multitude of folklore genres, but there is a significance in distinguishing the various forms of folklore in order to properly determine what narratives constitute as mythological, as anthropologist Sir James Frazer suggests. Frazer contends that there are three primary categories of mythology (now more broadly considered categories of folklore): Myths, legends, and folktales, and that by definition, each genre pulls its narrative from a different ontological source, and therefore has different implications within a civilization. Frazer states:

"If these definitions be accepted, we may say that myth has its source in reason, legend in memory, and folk tale in imagination; and that the three riper products of the human mind which correspond to these its crude creations are science, history, and romance." Janet Bacon expanded upon Frazer's categorization in her 1921 publication—The Voyage of The Argonauts. Myth – According to Janet Bacon's 1921 publication, "Myth has an explanatory intention. It explains some natural phenomenon whose causes are not obvious, or some ritual practice whose origin has been forgotten." Bacon views myths as narratives that serve a practical societal function of providing a satisfactory explanation for many of humanity's greatest questions. Those questions address topics such as astronomical events, historical circumstances, environmental phenomena, and a range of human experiences including love, anger, greed, and isolation. Legend – According to Bacon, "Legend, on the other hand, is true tradition founded on the fortunes of real people or on adventures at real places. Agamemnon, Lycurgus, Coriolanus, King Arthur, Saladin, are real people whose fame and the legends which spread it have become world wide." Legends are mythical figures whose accomplishments and accolades live beyond their own mortality and transcend to the realm of myth by way of verbal communication through the ages. Like myth, they are rooted in the past, but unlike the sacred ephemeral space in which myths occur, legends are often individuals of human flesh that lived here on earth long ago, and are believed as fact. In American folklore, the tale of Davy Crockett or debatably Paul Bunyan can be considered legends—they were real people who lived in the world, but through the years of regional folktales have assumed a mythological quality. Folktale – Bacon classifies folktale as such, "Folk tale, however, calls for no belief, being wholly the product of the imagination. In far distant ages some inventive story teller was pleased to pass an idle hour with stories told of many a feat." Bacon's definition assumes that folktales do not possess the same underlying factualness that myths and legends tend to have. While folktales still hold a considerable cultural value, they are simply not regarded as true within a civilization. Bacon says, like myths, folktales are imagined and created by someone at some point, but differ in that folktales' primary purpose is to entertain; and that like legends, folktales may possess some element of truth in their original conception, but lack any form of credibility found in legends.

Құрылымы

Автор немесе түпнұсқа баяндаушы белгілі болмаған жағдайда, мифтік әңгімелер көбінесе прозалық әңгімелер деп аталады. Прозалық әңгімелер олар орын алатын уақыт кезеңіне қатысты салыстырмалы түрде сызықтық болып келеді және поэзия, хайку сияқты әдебиет түрлерінде кездесетін ырғақты құрылымға қарағанда, сөздің табиғи ағысымен ерекшеленеді. Прозалық әңгімелердің құрылымы оны көпшілікке оңай түсінікті етеді, себебі әңгіме әдетте оқиғаның басынан басталады және кейіпкер қақтығысты шешкенде аяқталады. Мұндай әңгімелер қоғамда шындық ретінде қабылданады және үлкен құрметпен және қасиеттілікпен айтылады. Мифтер алыс өткенде болған деп есептеледі, яғни олар пайда болған өркениеттің құрылуына дейін, және олар адамзаттың тегі, табиғи құбылыстар және адам табиғаты сияқты нәрселерге түсіндірме беруді мақсат етеді. Тақырыптық тұрғыдан алғанда, мифтер өзің туралы ақпарат беруге тырысады, ал көптеген мифтер прозалық әңгімелердің ең көне формаларының бірі саналады, бұл дәстүрлі мифтерге өмірді анықтайтын ерекшеліктерді береді, олар бүгінгі күнге дейін жеткізілуде. Мифологиялық әңгімелердің мақсаты мен функциясына қатысты тағы бір теория 20 ғасырдың филологы Жорж Дюмезильден және оның үнді-еуропа мифологиясында кездесетін «үш функциялылық» теориясынан алынған. Дюмезил тек үнді-еуропалық қоғамдардағы мифтерді ғана атап көрсетеді, бірақ оның теориясының негізгі тұжырымы – үнді-еуропалық өмір үш ерекше және қажетті әлеуметтік функцияның негізінде құрылған, нәтижесінде үнді-еуропалық мифологиядағы әртүрлі құдайлар осы функцияларды өздеріне алған. Үш функция мәдени маңызы бойынша ұйымдастырылған, ал бірінші функция ең ұлы және қасиетті болған. Дюмезиль үшін бұл функциялар өте маңызды болғандықтан, олар өмірдің барлық саласында көрініс тапқан және күнделікті өмірдің орталығында болған. Бұл бірінші функцияның құдайлары ғаламның жалпы құрылымы мен тәртібіне жауапты екенін білдіреді, ал заңдық билікке ие құдайлар адамдар әлемімен тығыз байланысты және әділдік пен тәртіп тұжырымдамасына жауапты. Дюмезил 1981 жылғы мақаласында солтүстік құдайлар пантеонын осы функциялардың мысалы ретінде келтіреді, ол солтүстік құдайлар Один мен Тирдің биліктің әртүрлі түрлерін көрсететінін анықтады. Один – ғаламның авторы, шексіз эзотерикалық білімнің иесі, тіпті көбірек білім жинақтау үшін көзін құрбан етеді. Тир «әділ құдай» ретінде көрінеді, ол әділдікті сақтаумен айналысады, мысалы, Тир құрт Фенирдің қорқынышын тоқтату үшін қолын құртқа берген эпикалық мифте көрсетілгендей. Дюмезилдің теориясы осы мифтер арқылы ғаламдық даналық және әділдік туралы түсініктер скандинавиялықтарға мифологиялық әңгіме түрінде жеткізілгенін көрсетеді. Дюмезилдің екінші функциясы – батыр немесе чемпион. Бұл мифтер ерлік, күш-қуат және батылдық тақырыптарын жеткізуге қызмет етеді және көбінесе адам әлемінде де, мифологиялық әлемде де батыл жауынгерлер арқылы бейнеленеді. Екінші функцияның құдайлары әлі де қоғамда құрметтелгенімен, олар бірінші санаттағыдай шексіз білімге ие болған жоқ. Екінші функцияға жататын скандинавиялық құдай Тор – күннің күркіреу құдайы. Тор үлкен күш-қуатқа ие болды және әкесі Одиннің бұйрығымен шайқасқа бірінші болып кірді. Бұл екінші функция үнді-еуропалық мәдениеттердің жауынгерлік сыныпқа деген жоғары құрметін көрсетеді және соғыс алаңында ерлікпен өлгенге сыйлық беретін өлімнен кейінгі өмірге сенуін түсіндіреді; скандинавия мифологиясында бұл Вальхалламен бейнеленеді. Соңында, Дюмезилдің үшінші функциясы үнді-еуропалық өмірдегі ең қарапайым адамдардың табиғаты мен құндылықтарын көрсететін құдайлардан тұрады. Бұл құдайлар көбінесе емдеу, өркендеу, құнарлылық, байлық, сән-салтанат және жастық сияқты салаларды басқарады. Бұл функция қоғамдағы қарапайым шаруамен оңай байланысты. Шаруа өз жерінен өмір сүретіндей, үшінші функциядағы құдайлар дақылдардың өркендеуіне жауапты болды, сондай-ақ патшалар мен жауынгерлердің мәртебесі ешқашан сақталмайтын күнделікті өмірдің басқа түрлеріне жауапты болды, мысалы, жамандық пен әдепсіздік. Скандинавия мифологиясындағы мысал – Фрейр құдайы, ол әдепсіздік пен шамадан тыс құмарлықпен тығыз байланысты. Дюмезил өзінің үш функциялылық теориясын басқа мифологиялық теориялардан осы қоғамдардың өмірінің барлық аспектілеріне үнді-еуропалық мифологияның әңгімелерінің енуімен ажыратады, тіпті өлімге деген қоғамдық көзқарас өмірден қорқуға негіделген бастапқы түсініктерден ауысып, өлім – құдайлар залындағы адамның орнын бекітетін соңғы ерлік актісіне айналды. Сонымен қатар, Дюмезил өзінің теориясының қазіргі христиандық Тринитісінің түсінігіне негіз болғанын айтты, өйткені Один, Тор және Фрейрдің үш негізгі құдайы көбінесе үштік түрінде бейнеленеді, көптеген адамдар бұл бүгінгі күні «құдайлық» деп белгілі нәрсенің жалпы бейнесі деп санайды. Туысқандық әңгімелер ашық интерпретацияға мүмкіндік беретіндіктен, олар балаларды әңгімелеу процесіне тартады, осылайша олар өздерінің мағынасын және түсіндірмелерін жасауға мүмкіндік алады. Бұл туысқан балалардың арасында жан-жақты ойлауға көмектеседі, бұл жеке тұлға мен әлемнің біртұтас болуына жұмылайды. Мұндай біртұтаслық туысқандық эпистемологияны сақтайды және балаларға мәдени сәйкестігі дами келе, оларға жататындығын сезіндіреді. Мысалы, көптеген туысқандық әңгімелер құндылықты немесе сабақты көрсету үшін қолданылады. Батыс Апачи тайпасында әңгімелер адамдар қабылданбаған мінез-құлықты ұстанбаған жағдайда болатын бақытсыздық туралы ескерту үшін қолданылады. Бір әңгіме анасының үйленген ұлының өміріне араласуының кінәсі туралы айтады. Әңгімеде Батыс Апачи тайпасы көрші тайпа, Пималардың шабуылына ұшырайды. Апачи анасы айқай естиді. Оның ұлының әйелінің айқайлап жатқанын ойлап, ол оған бәсекелес болуға тырысады. Бұл Пима тайпасын оның орнына ескертеді және оның ұлының өміріне араласқандықтан ол дереу өлтіріледі. Американдық туысқандық мәдениеттері балаларды өмірдің құндылықтары мен сабақтарына үйрету үшін әңгімелеуді пайдаланады. Әңгімелеу көңіл көтеруді қамтамасыз ететін болса да, оның басты мақсаты – білім беру. Алясканың туысқандық тұрғындары әңгімелер балаларға олардың қайда жататынын, қоғам олардан не күтетінін, бейбіт өмірді қалай құру керектігін және олардың қоғамдарының жауапты, лайықты мүшелері болуға үйрететінін айтады. Мысалы, Ла Льоронаның бір нұсқасы балаларды түнде қауіпсіз шешімдер қабылдауға және қоғамның моралін сақтауға үйрету үшін қолданылады. Мысалы, Метис қауымдастығы балалармен «Күлкілі Ат Әңгімесін» бөліседі, онда аттар адамдар сияқты өмірде айналып өтеді. Соңында, Алясканың туысқандық қауымдастығының қарттары жануарларды метафора ретінде пайдалану балаларға өз перспективаларын қалыптастыруға және сонымен қатар өз өмірі туралы ойлануға көмектеседі.

In the absence of a known author or original narrator, myth narratives are oftentimes referred to as prose narratives. Prose narratives tend to be relatively linear regarding the time period they occur in, and are traditionally marked by its natural flow of speech as opposed to the rhythmic structure found in various forms of literature such as poetry and haikus. The structure of prose narratives allows it to be easily understood by many—as the narrative generally starts at the beginning of the story, and ends when the protagonist has resolved the conflict. These kinds of narratives are generally accepted as true within society, and are told from a place of great reverence and sacredness. Myths are believed to occur in a remote past—one that is before the creation or establishment of the civilization they derive from, and are intended to provide an account for things such as humanity's origins, natural phenomenon, and human nature. Thematically, myths seek to provide information about oneself, and many are viewed as among some of the oldest forms of prose narratives, which grants traditional myths their life defining characteristics that continue to be communicated today. Another theory regarding the purpose and function of mythological narratives derives from 20th Century philologist Georges Dumézil and his formative theory of the "trifunctionalism" found in Indo European mythologies. Dumèzil refers only to the myths found in Indo European societies, but the primary assertion made by his theory is that Indo European life was structured around the notion of three distinct and necessary societal functions, and as a result, the various gods and goddesses in Indo European mythology assumed these functions as well. The three functions were organized by cultural significance, with the first function being the most grand and sacred. For Dumèzil, these functions were so vital, they manifested themselves in every aspect of life and were at the center of everyday life.</blockquote>This implies that gods of the first function are responsible for the overall structure and order of the universe, and those gods who possess juridical sovereignty are more closely connected to the realm of humans and are responsible for the concept of justice and order. Dumèzil uses the pantheon of Norse gods as examples of these functions in his 1981 essay—he finds that the Norse gods Odin and Tyr reflect the different brands of sovereignty. Odin is the author of the cosmos, and possessor of infinite esoteric knowledge—going so far as to sacrifice his eye for the accumulation of more knowledge. While Tyr—seen as the "just god"—is more concerned with upholding justice, as illustrated by the epic myth of Tyr losing his hand in exchange for the monster Fenrir to cease his terrorization of the gods. Dumèzil's theory suggests that through these myths, concepts of universal wisdom and justice were able to be communicated to the Nordic people in the form of a mythological narrative. The second function as described by Dumèzil is that of the proverbial hero or champion. These myths functioned to convey the themes of heroism, strength, and bravery and were most often represented in both the human world and the mythological world by valiant warriors. While the gods of the second function were still revered in society, they did not possess the same infinite knowledge found in the first category. A Norse god that would fall under the second function would be Thor—god of thunder. Thor possessed great strength, and was often first into battle, as ordered by his father Odin. This second function reflects Indo European cultures' high regard for the warrior class, and explains the belief in an afterlife that rewards a valiant death on the battlefield; for the Norse mythology, this is represented by Valhalla. Lastly, Dumèzil's third function is composed of gods that reflect the nature and values of the most common people in Indo European life. These gods often presided over the realms of healing, prosperity, fertility, wealth, luxury, and youth—any kind of function that was easily related to by the common peasant farmer in a society. Just as a farmer would live and sustain themselves off their land, the gods of the third function were responsible for the prosperity of their crops, and were also in charge of other forms of everyday life that would never be observed by the status of kings and warriors, such as mischievousness and promiscuity. An example found in Norse mythology could be seen through the god Freyr—a god who was closely connected to acts of debauchery and overindulging. Dumèzil viewed his theory of trifunctionalism as distinct from other mythological theories because of the way the narratives of Indo European mythology permeated into every aspect of life within these societies, to the point that the societal view of death shifted away from a primal perception that tells one to fear death, and instead death became seen as the penultimate act of heroism—by solidifying a person's position in the hall of the gods when they pass from this realm to the next. Additionally, Dumèzil proposed that his theory stood at the foundation of the modern understanding of the Christian Trinity, citing that the three key deities of Odin, Thor, and Freyr were often depicted together in a trio—seen by many as an overarching representation of what would be known today as "divinity". Due to indigenous narratives leaving room for open ended interpretation, native stories often engage children in the storytelling process so that they can make their own meaning and explanations within the story. This promotes holistic thinking among native children, which works toward merging an individual and world identity. Such an identity upholds native epistemology and gives children a sense of belonging as their cultural identity develops through the sharing and passing on of stories. For example, a number of indigenous stories are used to illustrate a value or lesson. In the Western Apache tribe, stories can be used to warn of the misfortune that befalls people when they do not follow acceptable behavior. One story speaks to the offense of a mother's meddling in her married son's life. In the story, the Western Apache tribe is under attack from a neighboring tribe, the Pimas. The Apache mother hears a scream. Thinking it is her son's wife screaming, she tries to intervene by yelling at him. This alerts the Pima tribe to her location, and she is promptly killed due to intervening in her son's life. Indigenous American cultures use storytelling to teach children the values and lessons of life. Although storytelling provides entertainment, its primary purpose is to educate. Alaskan Indigenous Natives state that narratives teach children where they fit in, what their society expects of them, how to create a peaceful living environment, and to be responsible, worthy members of their communities. For example, one of the versions of La Llorona is used to teach children to make safe decisions at night and to maintain the morals of the community. For example, the Métis community share the "Humorous Horse Story" to children, which portrays that horses stumble throughout life just like humans do. Lastly, elders from Alaskan Native communities claim that the use of animals as metaphors allow children to form their own perspectives while at the same time self reflecting on their own lives.

Тарихнама

Лоуренс Стоунның пікірінше, тарихшылар дәстүрлі түрде тарихтағы басты риторикалық құрал ретінде повестьті пайдаланып келген. 1979 жылы, жаңа әлеуметтік тарих әлеуметтік ғылымдардың талдау моделін қажет еткен кезде, Стоун повестьке қайта оралуды байқады. Стоун повестьті хронологиялық ретпен ұйымдастырылған; бір мағыналы оқиғаға бағытталған; талдауға қарағанда сипаттамалық; абстрактілі жағдайлар емес, адамдармен айналысатын; және жиынтық және статистикалық емес, нақты және ерекше жағдайларды қарастыратын деп анықтады. Ол былай деді: "Көбінесе "жаңа тарихшылар" өткенде адамдардың ой-өрісінде не болғанын, өткенде өмір сүру қалай болғанын анықтауға тырысады, бұл сұрақтар сөзсіз повестьті қолдануға әкеледі". Кейбір философтар повестьті түсіндірудің бір түрі деп санайды. Мысалы, Марк Бевир повестьтердің актерлердің сенімдері мен тілектеріне сүйене отырып, тарихи дәстүрлер контекстінде сенімдердің желілерін анықтау арқылы әрекеттерді түсіндіреді деседі. Повесть – табиғат ғылымымен байланысты түсіндірудің баламалы түрі. Дегенмен, әлеуметтік ғылымдарға бағытталған тарихшылар повестің шеңберлігін, талдаудан гөрі анекдоттарға, ал статистикалық заңдылықтардан гөрі шебер мысалдарға көбірек мән беруін сынады.

Дастан айту құқығы

Тарих айту құқығы кең мағынада – наративтерді бөлісу этикасы ретінде түсіндіріледі (бірінші қолдан, екінші қолдан және қиял арқылы алынған оқиғаларды қоса алғанда, бірақ олармен шектелмейді). «Тарих айту құқығы: қалалық жасөспірімдердің ауызша және жазбаша мәтіндерді пайдалануы» еңбегінде автор Эми Шуман тарих айту құқығын былай анықтайды: «оқиға мен болған жағдай арасындағы маңызды және нәзік қарым-қатынас, әсіресе оқиғаға қатысушылар мен оқиға туралы айту құқығын талап ететін баяушылар арасындағы». Басқа адамдардың оқиғаларын қайта айтудың этикалық жақтарын бірнеше сұрақтар арқылы қарастыруға болады: кімнің оқиғасы айтылуда және қалай, оқиғаның мақсаты не, оқиға қандай үміттер береді (мысалы, көңіл жағдасын түсіну, кешірім, шынайылық, түсіндіру) және кімге арналған? Тарих айту құқығы келісім, көңіл жағдасын түсіну және дұрыс бейнелеу мәселелерін де қамтиды. Тарих айту және қайта айту – әрекет ету және қорғау үшін қуатты құрал бола алады, бірақ сонымен қатар түсініспеушілікке және қанаушылыққа алып келуі мүмкін. Тарих айту құқығы жеке тәжірибе туралы баяндама жанрында ерекше маңызға ие. Перформанс, фольклор, әдебиет, антропология, мәдениеттану және басқа да әлеуметтік ғылымдар тарих айту құқығын зерттеумен айналысады, көбінесе этикалық принциптерге сүйене отырып.

Басқа арнайы қолданулар

Narrative environment - бұл архитектуралық немесе көрме дизайнының "кеңістікте оқиға айту" техникаларында, сондай-ақ компьютерлік ойындар ойналатын және компьютерлік ойын авторлары жасаған виртуалды орталарда қолданылатын даулы ұғым. Аңыздық фильмдер көбінесе фильмдегі (немесе, соңғы кезде, аналогтық немесе цифрлық бейне құралдарындағы) суреттер мен дыбыстарды оқиғаны жеткізу үшін пайдаланады. Аңыздық фильм көбінесе ойдан шығарылған фильм ретінде қарастырылады, бірақ ол кейбір деректі фильмдердегідей, түсірілген шындықтың оқиғаларын жинастыруы мүмкін, сонымен қатар аңыздық фильмде анимация да қолданылуы мүмкін. Аңыздық тарих – хронологияны негізгі құрылым ретінде пайдаланатын деректі тарихи жазу жанры (тарихи тақырыпты тақырып бойынша қарастырудан өзгеше). Аңыздық фотография – оқиғаларды айту үшін немесе оқиғалармен байланысты қолданылатын фотография. Аңыздық поэзия – оқиға баяндайтын поэзия. Мета-әңгіме, кейде шеберлік немесе үлкен әңгіме деп те аталады, – өмірдегі білім мен тәжірибені реттеп, түсіндіретін жоғары деңгейдегі мәдени әңгімелік схема. Мета-әңгімеге ұқсас шеберлік сюжеттер немесе "мәдениеттер мен жеке тұлғаларға тән, қайта-қайта келетін негізгі оқиғалар, олар жекелік, құндылықтар және өмірді түсіну мәселелерінде маңызды рөл атқарады".