Ивор Гёрни: Ағылшын ақыны мен композиторының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Ағылшын композиторы және ақыны (1890–1937)

Айвор Берти Гурни (28 тамыз 1890 – 26 желтоқсан 1937) – ағылшын ақыны және композиторы, ең алдымен әндер жазумен танымал. Ол Глостер қаласында туып өскен. Өмірінің көп бөлігінде екіполярлық диссоциативті бұзылыстан (маниа-депрессиялық психоз) зардап шекті және соңғы 15 жылын психиатриялық ауруханаларда өткізді. Гурнидің туындыларын сынға алу осы аурудың салдарынан және оның поэзиясы мен музыкасын бірдей бағалау қажеттілігінен қиындыққа тап болды. Гурни өзі музыканы өзінің нағыз шақыруы деп есептеді: "Жарқын ойлар музыканы тудырды; көңілсіз өлеңдерді."

Өмір

Айвор Гурни 1890 жылы Глостердегі 3 Квин-стрит мекенжайында, Дэвид Гурнидің төрт баласының екіншісі ретінде дүниеге келді. Ол ерте жасынан музыкалық қабілетін көрсетті. 1900 жылдан 1906 жылға дейін Глостер соборында хорға қатысып ән шырқады, содан кейін соборда Герберт Брюердің шәкірті болды. Сол жерде ол композитор Герберт Хауэллспен танысып, өмір бойына дос болып қалды. Гурни мен Хауэллзден басқа, Брюердің үшінші шәкірті Ивор Новелло болды, ол кезде Ивор Дэвис деп аталды. Сондай-ақ, 1908 жылы танысқан ақын Ф. В. Харвимен де жақын достық қарым-қатынас орнатты. Гурнидің өміріндегі ең маңызды ересектер – пастор Альфред Х. Чисман және екі әпке, Эмили мен Маргарет Хант болды. Олар Гурнидің музыка мен әдебиетке деген қызығушылығын қадағалап, дамытуға көмектесті. Гурни 14 жасында музыка жазуды бастады және 1911 жылы Корольдік музыка колледжіне стипендия ұтып алды. Ол онда Чарльз Вильерс Стэнфордтан сабақ алды, ол сонымен қатар Ральф Вон Уильямс, Джон Ирландия, Марион Скотт, Ребекка Кларк, Фрэнк Бридж, Артур Блисс, Герберт Хауэллс және тағы да басқаларға оқытты. Стэнфорд Хауэллске Гурнидің «олардың ең ірісі» болуы мүмкін екенін, бірақ оның «оқытуға келмейтінін» айтты. Гурнидің мінезі қызықты болғанмен, оның жасөспірім кезінде байқалған көңіл күйіндегі ауытқулар оны мазалады. Колледждегі оқуына назар аударуы қиын болды және 1913 жылы алғашқы күйзелісін бастан өткізді. Тынығып алғаннан кейін, ол қалпына келді және колледжге қайта оралды. Гурнидің оқуы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда тоқтап қалды, ол 1915 жылдың ақпан айында Глостершир полкіне қарапайым сарбаз болып қабылданды. Фронтта ол поэзия жазуға белсенді түрде кірісті, өзінің туындыларын достасы, музыкатанушы және сыншы Марион Скоттқа жіберді. Ол Гурнидің редактор және бизнес-менеджері ретінде жұмыс істеді. 1917 жылдың сәуір айында иығына жараланған кезде ол өзінің алғашқы кітабы «Северн және Сомма» үшін өлеңдерін жазып жатқан еді. Ол жазылып, қайтадан соғысқа оралды, кітабын аяқтаумен және «Фландрияда» және «Бирсайдта» әндерін қоса алғанда, музыка жазумен айналысты. Сиджвик пен Джексон «Северн және Сомманы» шілде айында қабылдады, оның күзде жариялануы жоспарланған. Осы уақытта Гурни сол жылдың қыркүйек айында газға түсіп, Эдинбургтегі соғыс ауруханасына жіберілді. Онде ол VAD медбикесі Энни Нельсон Драммондпен танысып, ғашық болды, бірақ олардың қарым-қатынасы кейіннен аяқталды. Гурнидің жасөспірім кезінен бері екіполярлық бұзылыстың белгілері байқалғанына қарамастан, газдың оның психикалық денсаулығына тигізетін әсері туралы пікірталас әлі де бар. «Жаңа газбен (жеңіл) газдану [оны жақшаға алған] қарапайым қақырыс немесе суық тиюден нашар емес», - деп жазды Гурни 1917 жылдың 17 қыркүйегінде Марион Скоттқа жолдаған хатында. Ауруханадан шыққаннан кейін ол Нортумберлендтегі тау-кеншілер ауылы Сеатон Делавалға жіберілді, онда «Уардта ояу жату» сияқты өлеңдерін жазды. Оның «Северн және Сомма» жинағы 1917 жылдың қараша айында жарық көрді.

Ivor Gurney was born at 3 Queen Street, Gloucester, in 1890, as the second of four surviving children of David Gurney, a tailor, and his wife Florence, a seamstress. He showed musical ability at an early age. He sang as a chorister at Gloucester Cathedral from 1900 to 1906, when he became an articled pupil of Herbert Brewer at the cathedral. There he met a fellow composer, Herbert Howells, who became a lifelong friend. Alongside Gurney and Howells, Brewer's third pupil at this time was Ivor Novello, then known as Ivor Davies. He also enjoyed an enduring friendship with the poet F. W. Harvey, whom he met in 1908. The adults of most significance in Gurney's early life were the Rev. Alfred H. Cheesman, and two sisters, Emily and Margaret Hunt, who nurtured Gurney's interests in music and literature. Gurney began composing music at the age of 14, and won a scholarship to the Royal College of Music in 1911. He studied there with Charles Villiers Stanford, who also taught Ralph Vaughan Williams, John Ireland, Marion Scott, Rebecca Clarke, Frank Bridge, Arthur Bliss, Herbert Howells and many others. Stanford told Howells that Gurney was potentially "the biggest of them all", but he was "unteachable". Gurney possessed a dynamic personality, but he had been troubled by mood swings that became apparent during his teenage years. He had a difficult time focusing on his work at college and suffered his first breakdown in 1913. After taking a rest, he seemed to recover and returned to college. Gurney's studies were interrupted by World War I, when he enlisted as a private soldier in the Gloucestershire Regiment in February 1915. At the front, he began writing poetry seriously, sending his efforts to his friend, the musicologist and critic Marion Scott, who worked with Gurney as his editor and business manager. He was in the midst of writing the poems for what would become his first book, Severn and Somme, when he was wounded in the shoulder in April 1917. He recovered and returned to battle, still working on his book and composing music, including the songs "In Flanders" and "By A Bierside". Sidgwick & Jackson accepted Severn and Somme in July, with publication set for the autumn. In the meantime, Gurney was gassed in September the same year and sent to the Edinburgh War Hospital, where he met and fell in love with a VAD nurse, Annie Nelson Drummond, but the relationship later broke down. There remains some controversy about the possible effects of the gas on his mental health, even though Gurney had clearly shown signs and symptoms of a bipolar disorder since his teens. "Being gassed (mildly) [his parenthesis] with the new gas is no worse than catarrh or a bad cold," Gurney wrote in a letter to Marion Scott on 17 September 1917. After his release from hospital, he was posted to Seaton Delaval, a mining village in Northumberland, where he wrote poems, including "Lying Awake in the Ward". His volume Severn and Somme was published in November 1917.

Психикалық аурулар

1918 жылдың наурыз айында Гурни күшті психикалық күйзеліске ұшырады, бұл, кем дегенде, Драммондпен қарым-қатынасының күрт аяқталуымен байланысты болды. Ол Дархам графтығындағы Брансепет сарайындағы галерея бөлімінде жатты, онда бірнеше ән жазды. Оның айтуынша, фортепианоның үні тас қабырғалардың әсерінен "қазандық фабрикасының толық қуатпен жұмыс істегеніне" ұқсады. Маусым айында ол өзіне-өзі қол жұмсауға әрекеттенді, бірақ бәсекелес болды. Гурни бірте-бірте эмоционалдық тұрақтылығын қалпына келтіріп, қазан айында әскерден құрметпен босатылды. Гурниге "кейінге қалдырылған" қабық соққысынан туған жүйке бұзылуы деген ерекше диагноз қойылды. Гурни өмірінің соңғы 15 жылын психиатриялық ауруханаларда өткізді, бастапқыда Глостердегі Барнвуд үйінде, содан кейін Дартфордтағы Лондон психикалық ауруханасында, онда оған "ұсыныссыз ессіздік (жүйеленген)" диагнозы қойылды. Гурни баспанада болған жылдары өнімді жұмыс істеді, сегіз өлең жинағын жазды. Оның шығармаларына Шекспир стиліндегі екі пьеса кірді: «Глостер пьесасы» (1926) және «Теуксбери соты» (1926). Ол сол кезде өзін Уильям Шекспирдің өзі деп есептеген. Ол музыка жазуды жалғастырды, бірақ бұрынғыдан гөрі аз. Оның мұрағатын зерттеу оның музыкалық шығармаларының үштен екі бөлігі әлі жарияланбаған және жазылмаған күйде екенін көрсетеді. Тасқа жазылған жазуды Ұлы соғыстың ақыны Уилфред Оуэн жазған: «Менің тақырыбым – соғыс және соғыстың қайғысы. Өлең – қайғыда». 2000 жылы Глостердегі Сент-Мэри де-Лод шіркеуіне Ивор Гурнидің естелігіне арналған витраж орнатылды. Гурниге арналған ескерткіш 2009 жылы Синт-Жулианда, Ипрге жақын жерде, 1917 жылы горчица газының құрбаны болған жерге жақын орнатылды. Вольфганг Буттрестің «Шам» атты мүсіні 2011 жылы Глостер доктеріндегі Виктория догінде ашылды, оның негізінде Гурнидің «Реквием» өлеңінен жолдар жазылған. Глостердің Истгейт көшесінде Гурниге арналған көк тақталық ескерткіш те бар. 2014 жылдың сәуір айында BBC Four телеарнасы Тим Кендалл ұсынған Гурни туралы «Соғысты сүйген ақын» атты деректі фильмін көрсетті. Бұл фильмде Бірінші дүниежүзілік соғыс Гурниге депрессия кезеңдерінде қалай көмектескендігі және оның соғыстың ең көрнекті ақындарының біріне айналуына қалай ықпал еткендігі туралы айтылды. 2014 жылдың маусым және шілде айларында Гурни BBC Radio 3 бағдарламасының «Аптаның композиторы» болды, оған Кейт Кеннеди үлес қосты және бағдарлама үшін BBC арнайы жазған жаңа жазбалар қосылды. 2021 жылы Кеннеди Гурнидің «алғашқы толық өмірбаяны» деп мәлімдеген «Көлеңкеде тұратын Ивор Гурни» кітабын жариялады.

In March 1918, Gurney suffered a serious mental breakdown, triggered at least in part by the sudden ending of his relationship with Drummond. He was hospitalised in the Gallery Ward at Brancepeth Castle, County Durham, where he wrote several songs, despite the piano sounding, he said, like "a boiler factory in full swing because of the stone walls". In June he threatened suicide, but he did not attempt it. Gurney slowly regained some of his emotional stability and in October was honourably discharged from the army. Gurney received an unconventional diagnosis of nervous breakdown from "deferred" shell shock. Gurney spent the last 15 years of his life in psychiatric hospitals, first for a short period at Barnwood House in Gloucester, and then at the City of London Mental Hospital, Dartford, where he was diagnosed as suffering from "delusional insanity (systematised)". Gurney wrote prolifically during the asylum years, producing some eight collections of verse. His output included two plays in Shakespearean style – Gloucester Play (1926) and The Tewkesbury Trial (1926). During this time he appeared to believe himself to be William Shakespeare in person. He continued also to compose music but to a far lesser degree. An examination of his archive suggests that up to two thirds of his musical output remains unpublished and unrecorded. The inscription on the stone was written by a fellow Great War poet, Wilfred Owen: "My subject is War, and the pity of War. The Poetry is in the pity." In 2000, a stained glass window was installed in St Mary de Lode Church, Gloucester and dedicated to the memory of Ivor Gurney. A memorial to Gurney was erected in 2009 Sint Juliaan, near Ypres, close to the spot where he was the victim of a mustard gas attack in 1917. A sculpture by Wolfgang Buttress entitled The Candle was unveiled in 2011 in Victoria Dock, Gloucester Docks; it is inscribed with lines from Gurney's poem "Requiem" around the base. There is also a blue plaque memorial to Gurney in Eastgate Street, Gloucester. In April 2014, BBC Four broadcast a documentary about Gurney, entitled The Poet Who Loved the War, presented by Tim Kendall, which focused on how the First World War had in some ways helped Gurney through the periods of depression he suffered and helped him become one of the war's foremost poets. In June and July 2014 Gurney was the subject of BBC Radio 3's Composer of the Week, with contributions by Kate Kennedy and featuring a number of first recordings made by the BBC especially for the programme. In 2021 Kennedy published Ivor Gurney: Dweller in Shadows, claimed to be "the first comprehensive biography" of Gurney.

Композициялар

Гурни жүздеген өлең және 300-ден астам ән жазды, бірақ өзінің өлеңдерінің тек бірнешеуін ғана музыкаға қойды, олардың ең танымалдары – «Severn Meadows». «Бес Елизаветалық ән» (немесе ол оларды «Элизалар» деп атаған) 1913-14 жылдары, ол әлі де Корольдік музыка колледжінің студенті болғанда жазылды және 1920 жылы Уинтроп Роджерс басып шығарды. А.Э. Хаусманның өлеңдеріне жазылған «Ludlow and Teme» (1923 жылы жарық көрген) және «The Western Playland» (1926 жылы жарық көрген) әндер циклдері Джеральд Финзи және оның әйелі Джой, Говард Фергюсон және Марион Скотт сияқты жанкүйерлер мен достардың көмегімен басылымға дайындалды. Оксфорд университетінің баспасы 1938 жылы, оның қайтысынан бір жыл өткен соң, Финзи мен Фергюсон таңдап, редакциялаған он әннен тұратын екі жинақты шығарды. 1952, 1959 және 1979 жылдары он әннен тұратын тағы үш жинақ жарық көрді. Гурни өзінің замандастарының көптеген өлеңдерін музыкаға қойды, соның ішінде Эдвард Томас жазған кем дегенде он тоғызыншы өлеңді (олардың алтауы 1926 жылы жарық көрген оркестрлік «Lights Out» әндер циклында жиналды), В.Х. Дэвис – кем дегенде жеті, ал Руперт Брук – бес өлеңді. Гурнидің канадалық ақын Блис Карманның «Сапфо: жүз өлең» (1904) шығармасының барлық музыкалық нұсқалары 1998 жылы Ричард Кардердің «Жеті Сапфо әні» жинағында топтастырылды. Гурнидің музыкалық тілінің күштілігінде Шуберт пен Шуманның ықпалы бар, бірақ сол кездегі басым халықтық стильден әлдеқайда аз іздер қалғандығы айтылады. Ол Шуберт, Лоуэ және Брамс сияқты алдындағы композиторлардың дәстүрімен қараңғы балладаларды музыкаға қоюды ұнатты және «Брамс пен Шуманды жақсы білген, оның фортепианолық шығармалары осыны куәлейді». Бірақ ол халық әндеріне ұқсас болған жерлерде, мысалы, Беллоктың «Ha’nacker Mill» әнін музыкаға қойғанда, мелодияның түпнұсқа ма, әлде дәстүрлі ме екенін анықтау қиын. Гурнидің аспаптық және камералық музыкасы енді ғана жарық көріп келеді. 1919-20 жылдары жазылған және келесі жылы жарық көрген фортепианоға арналған бес прелюдия – осы саладағы ерекшелік. Ол сонымен қатар төрт фортепиано сонатасы және 20-ға жуық скрипкалық квартет жазды, олардың көпшілігі жоғалып кетті. Пианино сонаталарының үшеуі (No. 2 толық емес) Джордж Роулимен жазылды. 1924 жылы жазылған D минорындағы скрипкалық квартет 2020 жылы алғаш рет жазылып алынды. Сонымен қатар, 1918/19 жылдары жазылған E-flat мажор және D мажор тоналыстарындағы екі скрипкалық соната бар, екеуі де қазір жазылған.

Gurney wrote hundreds of poems and more than 300 songs but only set a handful of his own poems to music, the best known of those being "Severn Meadows". The Five Elizabethan Songs (or 'The Elizas' as he called them) were written in 1913 14 while he was still a student at the Royal College of Music, and published in 1920 by Winthrop Rogers. The song cycles Ludlow and Teme (published 1923) and The Western Playland, (published 1926), both settings of poetry by A. E. Housman, were prepared for publication with the help of admirers and friends, including Gerald Finzi and his wife Joy, Howard Ferguson and Marion Scott. Oxford University Press issued two sets of ten songs in 1938, a year after his death, selected and edited by Finzi and Ferguson. Three further sets of ten songs came out in 1952, 1959 and 1979. Gurney set to music many of the poems of his contemporaries, including at least nineteen poems written by Edward Thomas (six of them collected in the orchestral song cycle Lights Out published in 1926), at least seven by W. H. Davies and five by Rupert Brooke. All of Gurney's settings from the Canadian poet Bliss Carman's Sappho: One Hundred Lyrics (1904) were gathered in Seven Sappho Songs by Richard Carder in 1998. It has been suggested that there is something of Schubert and Schumann, but considerably less of the prevailing folk idiom of the time, in the intensity of Gurney's musical language. He had a preference for setting dark ballads, as Schubert, Loewe and Brahms had before him, and "knew his Brahms and Schumann backwards, as his piano pieces testify". But where he does lean towards folksong, as in his setting of Belloc's "Ha’nacker Mill", it is often hard to tell whether the melody is original or traditional. Gurney's instrumental and chamber music is only now coming to light. An exception are the Five Preludes for piano, which were written in 1919 20 and published the following year. But he also wrote four piano sonatas and as many as 20 string quartets, most of which have been lost. Three of the piano sonatas (No. 2 incomplete) have been recorded by George Rowley. The String Quartet in D minor, composed in 1924, received its premiere recording in 2020. There are also two violin sonatas, in E flat major and in D major, both dating from 1918/19 and both now recorded.

Соғыс ақыны/жергілікті ақын

Эдмунд Блуден Джеральд Финзидің ықпалымен Гурнидің поэзиясының алғашқы жинағын құрастырды, ол 1954 жылы жарық көрді. Одан кейін П. Дж. Кавананың «Жинақталған өлеңдері» жарық көрді, алғаш рет 1982 жылы, ал 2004 жылы қайта басылды. Бұл Гурнидің поэзиясының ең толық нұсқасы болып табылады. Гурни Бірінші дүниежүзілік соғыстың ұлы ақындарының бірі саналады, және Эдвард Томас сияқты, оны құрметтеген басқа да ақындар сияқты, ол майданның қасіреттерін туған ағылшын пейзажының сұлулығы мен тыныштығымен жиі салыстырды – бұл тақырыптар 2012 жылғы «Әскер және жасаушы» музыкалық пьесасында зерттелді. Өлеңдерінде тілді шеберлікпен қолданбай, қарапайым солдат ретінде жазған Гурни Батыс майданның әскери әлеміне күрделі, ирониялық, батырлықтан алыс көзқарас ұсынды: соғысқа қатысты үлкен мәлімдеме жасамай, жеке тәжірибелерді баяндады. Майданның қасіреттерін кемсітпей, Гурнидің өлеңдері көбінесе жеңілдеу сәттерін көрсетеді. «Тынығу» ол «жай ғана болуды білудің құтылуы» деп атады. Ол окоп өмірінің «ұсақ-түйектерінің» – жолдастардың арасындағы қарым-қатынастардың, үйден келген хаттардың, әндердің, нан мен Фрей Бентос консервісінің, шараптың, шоколадтың және кофе-латтенің егжей-тегжейлі сипаттамасы арқылы (Блуденнің сөзімен) «Батыс майданның құпиясын ерекше, жақын және қиялымен жылдам жеткізе алды». Оның «манифесті» болған жағдайда, ол «материалдық пен жоғары рухани арасындағы, кішкентай фактілердің үлкенге қарсы тұруы» туралы айтқан болар еді. Сонымен қатар, Гурни Глостер мен оның айналасына тамыр тартқан жергілікті ақын еді, ол үшін ол майдан шебінде де, кейіннен психиатриялық ауруханада да шындықтың өлшеуіші болды. Алғашқы кітабының алғы сөзінде ол «Глостерім, мен тірі болсам да, өлсем де, әрдайым менімен бірге болатын жерім» деп жазды. Оның «Крикли Хилл» атты құрмет өлеңін Эдна Лонгли «Гурнидің жергілікті патриотизмінің ең жарқын көрінісі» деп сипаттады.