Кіріспе

Жазық түбі баржаның түрі

Скау – баржаның кіші түрі. Кейбір скаулар желкенді скау ретінде жабдықталады. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында скаулар жағалау суларында және ішкі су жолдарында жүк тасыды, бұл оларға шалшық суларда немесе кішкентай порстарда жүзуге артықшылық берді. Скаулар Американдық Ұлы көлдерде, АҚШ-тың басқа аймақтарында, Канадада, Оңтүстік Англияда және Жаңа Зеландияда кеңінен қолданылды. Қазіргі уақытта олардың негізгі мақсаты – демалыс және жарыстар; сонымен қатар, қоқысты су арқылы тасымалдауға арналған қоқыс скаулары да бар.

Скуарлар

"Scow" атауы голланд тіліндегі "schouw" сөзінен шыққан. Ежелгі саксон тілінде "scaldan" деген ұқсас сөз бар, ол "жағалаудан итеру" мағынасын білдіреді және бұл әрекет қайықпен жүруге тікелей байланысты. Алғашқы scow – тегіс түбі бар баржа (яғни үлкен қайық) ретінде пайда болды, ол таяз өзендерде жүзуге және су тасығанда төменгі жағымен жағалауда тұруға қабілетті болды. 1848 жылға қарай scow қайықтарына суасты қанаттарын немесе жылғыш кемендерді орнатып, желкенмен жүзуге бейімделді. Scow schooner-лерінің кең, таяз корпусы болды және терең кеменнің орнына орталық тақталар, қаптал тақталар немесе суасты қанаттары қолданылды. Кең корпусы оларға тұрақтылық берді, ал қайтарылатын қанаттары кілді қайықтардың өте алмайтын таяз суларда да ауыр жүктерді тасымалдауға мүмкіндік берді. Төртбұрышты мұң және корпуска үлкен жүк сыйыды. Ең кішкентай желкенді scow қайықтары sloop түрінде жасалған (техникалық тұрғыдан алып қарағанда, scow sloop), бірақ құрылысы жағынан ұқсас болды. Scow sloop ақырында ішкі көлдердегі scow-ға, жылдам жарыс қайығына айналды. Американың оңтүстігінде желкенді scow қайықтары экономикалық себептермен танымал болды, себебі сол жердегі қарағай ағашын иіскеу қиын болды, сондай-ақ Мексика шығанағы мен Флорида жағалауындағы шағын шығанақтар көбінесе таяз болды.

Жаңа Зеландияның саудалық шұңқырлары

Америкалық шұңқырдың дизайны 1870 жылдары Оклендке көшіп келген алғашқы иммигранттар арқылы Жаңа Зеландияда көшіріліп, өзгертілді. 1873 жылы Джордж Спенсер есімді теңіз капитаны, Американың Ұлы көлдерінде өмір сүріп, жұмыс істеген және көлдерде сауда-саттық жасайтын желкенді баржалардың практикалық жұмыс қабілеттерін бірінші қолынан білген, Оклендтегі Хаураки шығанағының қорғалған суларында ұқсас кеменің әлеуетті қолданылуын мойындады. Ол жергілікті кеме жасаушы Септимус Мейклжонға Махурангиден алыс емес Омахада салынған Эри көлі деп аталатын шағын, жалпақ түбі бар желкенді баржа жасауды тапсырды. Бұл кеменің суға түсірілуі туралы мәлімет 1873 жылы Оклендтегі "The Daily Southern Cross" газетінде жарияланды, оқырмандарына оның ерекше құрылысы мен басқа кемелерге қарағандағы артықшылықтары туралы жақсы түсінік берді. Эри көлінің ұзындығы - 60 фут 6 дюйм, ені - 17 фут 3 дюйм, су ағыны - 3 фут 4 дюйм. Ол кемеге жағаға орнатылатын (келіне ілінген) тақталармен жабдықталған, бірақ олар Жаңа Зеландия жағалауындағы қатал ауа райында өте тиімді емес еді. Кейінгі шұңқырлар әлдеқайда қауіпсіз пластиналық орталық тақтамен жасалып, оларды экипаж қажет болған жағдайда көтеретін және түсіретін. Бұл шағын кеменің арқасында Жаңа Зеландияның солтүстігінде қышқылдақ, зығыр және каури өндірісімен байланысты болған желкенді шұңқырлар флоты пайда болды. Шұңқырлар әр түрлі формада, әр түрлі өлшемде және әр түрлі желкенді құрылғылармен жасалатын, бірақ "нағыз" желкенді шұңқырларда нәзік сызықтар немесе сәнді құрылғылар болмаған. Олар ауыр жұмыс істеуге және ауыр жүк тасымалдауға арналған және өз жұмысын өте жақсы орындады. Олар Оклендтің мал қораларынан мал алып, солтүстікке қарай барады және каури бүршіктерін, каури дәмінің қаптарын, шиңбе, отын, зығыр немесе құммен оралды. Жалпақ түбімен олар көптеген бұлақтарды және өзендерді жағалай алады, онда бұқалар мен бұқалар командалары жаңа пісірілген каури бүршіктерін жинады, осылайша бұқалар тарапынан көп уақыт пен күш-жігерді үнемдейді. Тегіс түпті шұңқырлар жүкті жүктеп-түсіру үшін жағажайға тұйықталатын. Қапталынан қаз-қалпақ, арба, банджоның қашағы өтетін. Содан соң кемедегілер құмға толы шұңқырды толтырып, суға қарсы жүгіріп жүрді. Ал судың басынан қайта бастағанда, олар кемеге құрал-жабдықтарды салып, теңізге шығады. Кейде тәжірибесіз капитан кемені тым көп жүктейді. Содан кейін судың корпустың сыртына қарай көтерілуімен ("бос тақтаның" қауіпсіз мөлшері азая бастады), экипаж жүк қоймасындағы заттарды қауіпсіз деңгейге дейін азайту үшін тез арада сөремен көтеруі керек болды. Алып кететін бүркемелер әрқашан палубаның үстінде, ауыр шынжырмен бекітіліп, палубалар арасындағы кеңістікті бос қалдырып, қосымша суға көтермелілік береді. Ағаштарды Оклендке алып барып, суға жүзіп жүретін "бомдарға" түсіріп, Окленд портының шетінде орналасқан Каури Timber Company және басқа да осындай зауыттардағы ағаш кесу зауыттарында бұзылуын күтеді. Шұңқырлардың алтын дәуірі 1890 жылдан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылып, шұңқырлар бумен ауыстырылып, шұңқырлар біртіндеп сүйрегіштермен ауыстырылды. Нортлендтегі Субрицки отбасы Джейн Гиффорд және Оуакиді жұмыс істейтін шұңқырлардың соңғы флоты ретінде жұмыс істеді, олар Окленд порты мен Хаураки шығанағының арал қауымдастықтары арасында жұмыс істеді. "Джейн Гиффорд" кемесін 1985 жылы капитан Берт Субрицки мен оның әйелі Моана Вайуку тарихи қоғамына сыйға тартты. Оуакиді капитан Дейв Скаймге сатылып, 1924 жылғы теңізге жарамдылығына толық қалпына келтірілді, содан кейін ол 1983 жылғы "Savage Islands" фильмінде (Томми Ли Джонс және басқалар арасында Киви иконасы және әншісі Принц Туи Тека Король Понапа ролімен) ойнады. Өкінішке орай, Оуакиді бір уақыт бойы сақталмаған, ол кезде тередо кемелер құрттары оның құрылысының көп бөлігін жойды. Ол Опуада нашарлап бара жатыр. Оның қондырғысы қалпына келтірілгеннен кейін басқа бір шұңқырда пайдаланылуы мүмкін. Американдық шұңқырлардан айырмашылығы - олардың қайықтары өткір, шұңқырлардың орнына кеч-ригті қолданады, бірақ шұңқырлар мен жоғарғы желкенді шұңқырлар көптеп жасалды. Жаңа Зеландияның солтүстігінде 1873 жылдан 1925 жылға дейін 130-ға жуық шұңқыр салынды; олардың ұзындығы 45-тен 130 футқа (14–40 м) дейін ауысады. Жаңа Зеландияның сауда шұңқырлары Жаңа Зеландияның барлық жеріне, сондай-ақ Австралияға және Американың батыс жағалауына саяхат жасады, бірақ олардың көпшілігі Жаңа Зеландияның Хаураки шығанағында орналасқан.

Белгілі желкенді қайықтар

Сан-Францискодағы «Альма» шкунері 1891 жылы салынған, 1960 жылдары қалпына келтірілген және 1988 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш (NHL) мәртебесіне ие болған, жұмыс істеп тұрған соңғы шкунерлердің бірі еді. Оның ұзындығы 59 фут (18 метр), ені 22,6 фут (6,9 метр), су айдауы 4 фут (1,2 метр), ал жүк көтергіштігі 41 тонна. «Элси» – Чесапик шығанағындағы соңғы шлюп. Бұрын шығанақ айналасында көптеген желкенді қайықтар болғанымен, олар туралы мәліметтер аз. «Тед Эшби» – 1993 жылы салынған кечпен жабдықталған кеме. Ол Жаңа Зеландияның Ұлттық теңіз мұражайында (Окленд) орналасқан және туристік мақсатта Окленд портында жүзеді. Ол бұл аймақтың бұрынғы теңізшісі және қайықшысы Тед Эшбидің құрметіне аталған. Тед Эшби 1976 жылы Веллингтондағы А.Х. & А.В. Рид баспасынан шыққан «Фантомдық флот. Оклендтің қайықтары мен қайықшылары» атты кітабында осы жағалаудағы жұмыс аттарының тарихын толыққанды жазған. «Джейн Гиффорд» – 1908 жылы Дейви Дарроктың қолымен Жаңа Зеландияның Биг-Омаха қаласында салынған кечті палубалық кеме. Кеме 1992 жылғы 28 қарашада Ваиукуде қайта іске қосылды. Марқұм капитан Берт Субрицкидің ұлы, капитан Базил Субрицки және оның отбасы құрметті қонақтар ретінде қатысты. «Джейн Гиффорд» кейін Манукау портында Вайуку мен Онехунга кемежайы арасында саяхаттап, экскурсиялар ұйымдастырды. 1999 жылы ол Уайтемата портындағы Окаху шығанағында қайта құру үшін судан шығарылды. 2005 жылға дейін шіріп, қайта құру үшін Уоркуортқа көшірілді. Уорквортта заманауи материалдарды пайдаланып кеме толыққанды қайта құрылды және 2009 жылғы 16 мамырда қайта іске қосылды. Кейін ол қайтадан желкенге шықты және кейде Хаураки шығанағында желкенде жүзіп жүрді. Бұл – Жаңа Зеландияның әлі күнге дейін желкенді көтеріп жүрген жалғыз түпнұсқа кемесі. «Эхо» 1905 жылы Жаңа Зеландиядағы каури ағашынан салынған. Оның ұзындығы 104 фут (32 метр), екі мачтасы және жоғарғы желкені бар. 1920 жылы екі дизельдік қозғалтқыш орнатылды. 1942-1944 жылдары АҚШ әскері оны Тынық мұхитында пайдаланды (USS Echo (IX 95) қараңыз). Оның тарихы 1960 жылғы Джек Лемонмен түсірілген «Армиядағы ең ақымақ кеме» фильміне және 1965 жылғы телесериалға негіз болды. 1990 жылы оны бұзуға жақын болды, бірақ қазір Жаңа Зеландияның Пиктон қаласында сақталған. Хауард И. Чапель өзінің «Американдық шағын желкенді кемелер» кітабында көптеген қайықтарды сипаттаған.

Солтүстік Америкадағы коммерциялық шүмектер

Скуралар ішкі су жолдарымен немесе олардың бойымен жүк пен жолаушыларды тасымалдау үшін кеңінен қолданылды, кейде теміржол көлігі пайда болғанға дейін. Көптеген скуралар буксир немесе жағалық кабельмен сүйреліп не итеріліп жүрді, ал кейбіреулері тек ағыс күшімен ғана қозғалды. 19 ғасырдағы АҚШ-тың тарихи каналдары каналдарды салу және күтіп ұстау үшін жұмыс скураларын, сондай-ақ каналдардан мұзды тазарту үшін темір немесе ауыр заттармен толтырылған мұз кескіш скураларды пайдаланды. Ниагара скурасы – 1918 жылдан бері Ниагара сарқырамасының Horseshoe Falls шетінен жоғары орналасқан Ниагара өзенінде тасқа тіреліп қалған бұрынғы қазба скурасы. 100 жылдан астам уақыт бойы орнынан қозғалмағаннан кейін, 2019 жылдың қараша айында жел дауылы кезінде скура босап, Horseshoe Falls шетіне жақындады.

Жарыс қайықтары: ішкі көлдердегі қайықтар

ХХ ғасырдың басында АҚШ-тың орталық-батысындағы ішкі көлдерде кішкентай шлюптер мен мысықпен жабдықталған катерлер танымал желкенді қайықтарға айналды. Алғаш рет Миннесота штатындағы Johnson Boat Works компаниясы таныстырған бұл қайықтар үлкен желкендік жоспарларымен, кері тартылатын белбеулермен және (кейбір сыныптарда) екі рульмен ерекшеленді. Орталық-батыста, Нью-Йорк штатының батысында, Нью-Джерси жағалауында және Оңтүстіктің кейбір аймақтарында көптеген белсенді жарыс сыныптары бар. Бұл қайықтар әдетте сыныптық әріптерімен анықталады:
A: Ішкі көлдердегі ең үлкен қайық, ұзындығы 38 фут. A әдетте алты немесе жеті адамнан тұратын экипажді қажет етеді. Желкендік жоспарына басты желкен, джиб және үлкен асимметриялық спиннакер кіреді. Онда екі руль бар. 2020 жылы жаңа A scow (желкендері мен тіркемесімен бірге) 200 000 доллар тұрды. Бұрын әлемдегі ең жылдам бір корпусты желкенді қайық болған, ол Buddy Melges көрсеткендей, осы қайықтардың артында су шаңғысымен жүзуге болады. E: Бұл A scow-дың кіші нұсқасы. Ұзындығы 28 фут, үш немесе төрт адамнан тұратын экипажді қажет етеді. 2007 жылы NCESA сыныптық қауымдастығы асимметриялық спиннакерді сыныптық стандарт деп бекіту үшін дауыс берді. M16: Бұл 16 футтық scow, экипажы екі адамнан тұрады, басты желкені мен джибы бар, бірақ спиннакері жоқ. Онда A және E сияқты кішкентай екі руль бар. M20: Бұл M16-ның 20 футтық нұсқасы, артқы тіреуі, туннельді корпусы, екі белбеуі және рульдері, сондай-ақ спиннакері бар. Қазіргі заманғы қайықтар симметриялық спиннакермен немесе асимметриялық спиннакері бар I 20 нұсқасымен жасалады. Корпустың конфигурациясының арқасында, айтарлықтай бұрылыс бұрышында, ол бір корпустағы катамаранға ұқсас: су сызығының ұзындығына және еніне қатынасы күрт өседі, сонымен қатар жылдамдық геометриялық түрде артады. C: Бұл корпусының алдыңғы жағында орналасқан бір үлкен желкені бар 20 футтық катер. Экипажы екі немесе үш адамнан тұрады. A және E-ден айырмашылығы, C scow үлкен, тиімді бір рульге ие. Онда тұрақты артқы тіреуі жоқ, сондықтан қайықты бұру үшін жылдам артқы тіреулерді пайдалану қажет. MC: MC – бірқарағанда "кішкентай C", 16 футтық мысықпен жабдықталған қайық, жоғары және тар желкендік жоспары бар. Онда сондай-ақ үлкен, тиімді бір руль бар. Оны бір адам бәсекеге қабілетті түрде айдай алады. Бұл сынып өсіп келеді, әсіресе АҚШ-тың орталық-батысы мен оңтүстігінде танымал. 17: 2005 жылы Melges Performance Sailboats компаниясы ұсынған 17-ші модель дәстүрлі scow дизайнынан ерекшеленеді. Онда асимметриялық спиннакер, кері тартылатын боусприт, толық кесілген биік басты желкен, сондай-ақ ерекше ұзын және жұқа руль мен белбеулер бар. Butterfly: Бұл кішкентай scow бір адаммен айдауға арналған. Онда мысықпен жабдықталған, ал жоғарыдағы қайықтардан айырмашылығы, оның қылыш тәрізді белбеуі бар. "Scow" сөзінің ескі анықтамасының мағынасына қарамастан (үлкен және баяу), ішкі көлдердегі scow өте жылдам – кең, жазық түбі оларға оңай жоғалуға мүмкіндік береді. Осының салдарынан, A scow АҚШ-тың Portsmouth өлшегіш сандарына сәйкес ең жоғары бағаланған орталық белбеулі қайық болып табылады.

Баламалы жобалау

Францияда қанаттар/қалқандар, телескопиялық бұрылатын киль, жиырылатын баулық және асимметриялық спиннакер сияқты көптеген ерекше дизайндық шешімдерді қолданатын, "жартылай ұшатын" қайық жасалды.