Кіріспе

Метро Маниланың сағасы, Филиппин. 1991 жылы Пинатубо тауының жарылуынан көмілген Орталық Лузондағы өзен.

Пасиг өзені (; Lang es) – Филиппиндегі Лагуна-де-Бейді Манила шығанағымен байланыстыратын су қоймасы. Шамамен ұзындығы бар бұл өзен Филиппин астанасы Манила қаласын және оны қоршаған қалалық аймақты солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөледі. Оның ірі салалары – Марикина және Сан-Хуан өзендері. Пасиг өзенінің және Лагуна-де-Бей бассейнін қоса алғандағы жалпы су жинау алабы құрайды. Осы мәлімдемеден екі он жыл өткен соң, өзенді қайта жаңғырту бағдарламасы іске қосылды, нәтижесінде өзенге қайтадан өмір оралды, оның ішінде сегіз балық түрі, 39 түрлі құс және 118 түрлі ағаштар мен басқа да өсімдіктер пайда болды. Осының нәтижесінде Пасиг өзені 2019 жылы Халықаралық өзендер қоры (IRF) ұсынған Азия өзені сыйлығына ие болды.

География

Пасиг өзені Филиппиннің ең үлкен көлі – Лагуна-де-Бейден Лусон аралының оңтүстік бөлігіндегі Манила шығанағына дейін шамамен солтүстік-батысқа қарай иреліп ағады. Көлден өзен Тагиг пен Тайтай, Ризал қалалары аралығымен өтіп, Пасигке құяды. Пасиг өзенінің Марикина өзенімен қосылғанға дейінгі бөлігі Напиндан өзені немесе Напиндан арнасы деп аталады. Одан әрі Пасиг өзені Пасиг қаласы арқылы ағып, Тагиг өзеніне құяды. Бұл жерде ол солтүстіктегі Мандалуёнг пен оңтүстіктегі Макати қалалары арасындағы шекараны құрайды. Содан кейін өзен солтүстік-шығысқа қарай тікелей бұрылып, Мандалуёнг пен Манила қалалары арасындағы шекараға айналады. Одан кейін батысқа қарай бұрылып, Сан-Хуан өзені сияқты тағы бір ірі саласымен қосылады, содан кейін Манила қаласының орталығы арқылы қисық жолмен өтіп, шығанаққа құяды. Өзеннің барлық бөлігі және оның көптеген салалары Метро Манила аймағының ішінде толығымен орналасқан. Пасиг өзенін бөліп тұратын жалғыз арал – Исла-де-Конвалесенсия Манила қаласында орналасқан және Хосписио-де-Сан-Хосе мекемесі сол жерде орналасқан.

Құрлық және арналар

Лагуна-де-Бейді құрғататын маңызды өзендердің бірі – Тагиг өзені, ол Патерос өзеніне айналуға дейін Тагиг қаласынан өтеді; бұл өзен Патерос және Макати муниципалитеттерінің арасындағы шекара саналады. Патерос өзені содан кейін Напиндан арнасы мен Марикина өзені қосылатын жерге құяды. Марикина өзені – Пасиг өзенінің екі ірі саласының ішіндегі үлкені, ол Ризал тауларынан оңтүстікке қарай ағып, Марикина аймағынан өтеді. Сан-Хуан өзені Кесон қаласы тұрған үстіртті кептіреді; оның маңызды саласы – Дилиман арнасы. Манила қаласының ішінде әртүрлі эстерлер (каналдар) қала бойынша кесіп өтеді және солтүстіктегі Туллахан өзенімен, ал батыста Паранаке өзенімен байланысады.

Жол қиылыстары

Қазіргі уақытта Пасиг арқылы барлығы 20 көпір өтеді. Лагуна-де-Бей көзінен бастап алғашқы көпір – Напиндан көпірі, одан кейін батысқа қарай Арсенио Хименес көпірі. Пасигтегі Напиндан арнасынан Bambang көпірі өтеді. Одан кейін Пасигтегі Барангай мен Сумилангты байланыстыратын Каунларан көпірі орналасқан. Келесі көпір – C 5 тас жолын алып жүретін және Макати мен Пасиг қалаларын қосатын C. P. Гарсия көпірі. Одан кейін 2021 жылдың маусым айында ашылған, ең жаңа көпір – Ста. Моника–Лоутон көпірі, ол Макатидегі Лоутон даңғылын Пасигтің Пинедадағы Фэрлейн көшесімен байланыстырады. Бұл көпір 2015 жылы бекітілген Бонифасио Глобал Сити – Ортигас байланыс жобасының бөлігі. Макати мен Мандалуёнг арасындағы Гуадалупе көпірі Метро Маниланың басты артериясы – Эпифанио де лос Сантос даңғылын, сондай-ақ Гуадалупе стансасынан Бони стансасына дейінгі MRT 3 желісін алып өтеді. Эстрелла–Панталеон және Макати–Мандалуёнг көпірлері де екі қаланы өзеннің төменгі ағысында байланыстырады, соңғысы Макати даңғылының соңғы нүктесін құрайды. Манила қаласындағы ең шығыс жаққа орналасқан өткел – Санта-Ана ауданындағы Ламбиган көпірі. Одан кейін Пунта ауданы мен Санта-Ананы байланыстыратын ең жаңа жаяу көпірі – Тулай Пангарап (Абанте көпірі) орналасқан. Одан кейін Санта-Анадағы Абанте көпірі (Тулай Пангарап жаяу көпірі), Skyway Stage 3 және Пандакан мен Санта-Меса аудандарын байланыстыратын Падре Замора (Пандакан) көпірі, сондай-ақ Филиппин Ұлттық Темір Жолының оңтүстік тармағын алып өтеді. Skyway Stage 3 экспресс жолы Солтүстік Лусон және Оңтүстік Лусон экспресс жолдары арасындағы байланыс жолы болып табылады. Бұл көпір Сан-Хуан өзенінің сағасына жақын салынған, оның көп бөлігі осы жерде орналасқан. Padre Zamora және PNR көпірлеріне параллель тағы бір көпір салынып жатыр, ол Санта-Месадағы NLEX Connector-мен бірігіп, EDSA бойындағы үлкен трафик мәселесін шешуге көмектеседі. Мабини көпірі (бұрынғы Нагтахан көпірі) C 2 тас жолының бөлігі болып табылатын Нагтахан көшесінен өтеді. Аяла көпірі Аяла бульвары арқылы өтеді және Isla de Convalecencia-ны Пасигтің екі жағалауымен байланыстырады. Одан әрі төмен ағысқа қарай Квиаподан Эрмитаға дейінгі Кесон көпірі, Орталық терминал стансасынан Карридо стансасына дейінгі 1-ші желі көпірі, Санта-Круздан Эрмитаға дейінгі Макартур көпірі және Бинонддоннан Эрмитаға дейінгі Джонс көпірі орналасқан. Пасигтің сағасына жақын соңғы көпір – Сан-Николастан Порт Ареа мен Интрамуросқа дейінгі Роксас көпірі (сонымен қатар М. Лопес көпірі деп те аталады, бұрын Дель Пан көпірі деп аталған).

Көрнекті орындар

Пасиг өзенінің жағалауында Маниланың дамуы оны даму және тарихи оқиғалардың орталығына айналдырды. Өзен жағалауындағы ең маңызды нысан – өзеннің оңтүстік жағалауында, сағасына жақын орналасқан Интрамурос қамалданған ауданы. Ол 16 ғасырда испан отаршылдарымен салынған. Өзен ағысы бойында, Пасигтің жалғыз аралы Исла-де-Конвалессенсияда Хосписио-де-Сан-Хосе жесімдер үйі орналасқан. Солтүстік жағалауда Маниланың орталық базары – Квиаподағы Квинта базары және Филиппин Президентінің резиденциясы – Малаканан сарайы тұр. Сонымен қатар, Пасиг өзенінің солтүстік жағалауында, Маниланың Ста. Меса ауданында Филиппин политехникалық университетінің бас кампусы бар. Макатиде, Пасигтің оңтүстік жағалауында Макати айлағы (бұрынғы Санта-Ана ат шабуы жолы), Манила суының Побласион сарқырамалық су тазарту станциясы және сорғы станциясы, сондай-ақ жоғары деңгейдегі кеңсе және сауда орталығы – Рокуэлл орталығы орналасқан. Пасиг және Марикина өзендерінің қосылған жерінде Напиндан арнасынан су ағынын реттейтін Напиндан гидравликалық басқару құрылысы орналасқан.

Географиялық жер белгілері

Жозе Ризальдің "El filibusterismo" романының үшінші тарауы испан отарлау дәуірінде Пасиг өзені бойындағы Буваянг Бато, Малапад на Бато және Дона Геромина үңгірі сияқты географиялық нысандарға байланысты бірнеше әңгімелерді қамтиды. Аңыз бойынша, Дона Геромина үңгірін Манила архиепискобы бұрынғы жарына паналау үшін салған.

Су тасқыны

Пасиг өзені аса ауыр жаңбыр кезінде су тасқынына бейім, оның негізгі көзі Марикина өзені болып табылады. Мангаган су тасқыны Марикина өзенінен артық суды Лагуна-де-Бейге аудару үшін салынған, ол уақытша су қоймасы ретінде қызмет етеді. Жоба бойынша Мангаган су тасқыны секундына су ағынын қабылдауға шамасы бар, ал нақты ағыны секундына шамамен құрайды. Су тасқынынан қорғау жүйесін күшейту үшін 1983 жылы Марикина өзені мен Напиндан арнасының қосылған жерінде Напиндан гидравликалық бақылау жүйесі (NHCS) салынды, ол Пасиг өзені мен көл арасындағы су ағынын реттеуге арналған.

Археология

Адамның бас сүйегі мен төменгі жақ сүйегі Д. Санчес и Санчес (1929) Пасиг өзенінің аллювиум қабаттарынан сипатталған. Ол 1921 жылы иезуиттер шіркеуі салынып жатқанда табылған, қазба жұмыстары кезінде ішінара зақымданған. Бас сүйегі неандертальдық белгілерінің және төменгі жақ сүйегінің ерекшеліктерінің жоғалғаны (әсіресе тістері мен иесіз жақ сүйегі) арқасында "примитивті" деп танылды, содан кейін Homo manillensis деп аталды. Санчес и Санчес бұл түрді ескірген, нәсілдік жіктеуге негізделген әдістерді пайдаланып, алғашқы жергілікті тұрғын деп жіктеді. Үлгінің нақты жасы анықталмаған (бірақ квартерлік кезеңге жататындығы болжамдалып отыр), ал Ромео (1979) бас сүйегін өзінің сипаттамасында Homo sapiens-ке жақын деп санады. Сарат Чандра (1930) Ромеоның (1979) пікірін қолдайды.

Тарих

Пасиг өзені маңызды көлік арнасы болды; ол Маниланың өмірлік желісі және экономикалық белсенділіктің орталығы еді. Филиппин тарихының ерте кезеңіндегі ең танымал патшалықтардың бірі, соның ішінде Намайян, Майнила және Тондо патшалықтары, өзеннің жағалауларында дамып, одан өмір мен байлық көзін алды. Испандықтар Маниланы Шығыс Азиядағы отарлық иеліктерінің астанасы еткен кезде, Пасиг өзенінің оңтүстік жағалауында, сағасына жақын жерде Intramuros қабырғалы қаласын салды.

Ластану

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін халық санының үлкен өсімі, инфрақұрылым құрылысы және экономикалық белсенділіктің Манила маңына таралуы өзенге немқұрайлы қарауға себеп болды. Өзен жағалауында ресми емес қоныстанғандар көбейді, ал қалған фабрикалар қалдықтарын өзенге төгіп, оны іс жүзінде үлкен канализация жүйесіне айналдырды. Өнеркәсіптік даму бұрыннан-ақ өзенді ластаған. 1930 жылдары сарапшылар өзеннің ластануының күшеюін байқады, себебі Лагуна-де-Бейден балықтардың қоныс аударуы азайды. Адамдар 1960 жылдары өзен суын кір жуу үшін қолдануын тоқтатты, ал паромдық тасымалдар азайды. 1970 жылдары өзеннен жағымсыз иіс тарала бастады, ал 1980 жылдары өзенде балық аулауға тыйым салынды. 1990 жылы Данияның халықаралық даму агенттігі Пасиг өзенін биологиялық тұрғыдан өлген деп жариялады. Филиппин политехникалық университетінің зерттеушілері жүргізген зерттеуде өзеннің микропластикпен ластанғаны анықталды.

Оңалту жұмыстары

Дания билігінің көмегімен 1989 жылдың желтоқсан айында өзенді қайта жандандыру жұмыстары басталды. Пасиг өзенін қалпына келтіру бағдарламасы (PRRP) құрылды, оның негізгі агенттігі – Қоршаған орта және табиғи ресурстар департаменті (DENR), ал үйлестіру жұмыстарын Данияның халықаралық даму көмегі (DANIDA) жүзеге асырды. 1999 жылы президент Джозеф Эстрада №54 жарлыққа қол қойып, Пасиг өзенін қалпына келтіру комиссиясын (PRRC) құрды, ол бұрынғы PRRP-ны кеңейтілген өкілеттіктермен, мысалы, қалдықтарды басқару және шаруашылықтан шеттетілгендерді қайта орналастыру бойынша алмастырды. 2010 жылы ABS CBN телеарнасы және PRRC, ABS CBN Foundation Bantay Kalikasan директоры Джина Лопес басшылығымен – қазіргі PRRC төрағасы – әр қазан айында өтетін «Пасиг өзені үшін жүгіру» атты қайырымдылық марафонын ұйымдастырды. Марафонынан түскен қаражат Пасиг өзенін қалпына келтіру жобасының «Kapit bisig para sa Ilog Pasig» («Пасиг өзені үшін бірігіп жұмыс істеу») қорына жұмсалады. 2018 жылдың қазан айында PRRC Пасиг өзенін қалпына келтіруге жасаған еңбегі үшін бірінші Азия өзен сыйлығын жеңіп алды. PRRC мәліметінше, өзенге су жануарлары қайта оралды. Өзенді тазалау – San Miguel Corporation компаниясының Пасиг өзенінің экспресс-жолы жобасының бір бөлігі.

Пасиг өзенінің алаңы

2024 жылдың 17 қаңтарында Бонгбонг Маркос әкімшілігі Пасиг Бигянг Бухай Мули (PBBM;) жобасын іске қосты. Жобаның мақсаты – сызықтық саябақтар, жаяу жолдар, велосипед жолдары мен коммерциялық құрылыстарды салу арқылы Пасиг өзенін қайта жандандыру. Бағдарлама сонымен қатар Пасиг өзенінің паромдық жүйесін көбірек паромдар мен станциялар қосып жақсартуды көздейді. Маркос 2024 жылдың 17 қаңтарында Пасиг өзенін қалпына келтірудің Пасиг өзенін қалалық дамыту жұмысының бірінші кезеңі болып табылатын "Пасиг өзені эспланадасын" ашты. Адам қоныстары және қалалық даму министрі Жозе Акузардың мәлімдемесіне сәйкес, Пасиг өзенінің қалалық дамуы жөніндегі ведомствоаралық кеңес (IAC PRUD) өзеннің басқа бөліктерінде тағы сегіз эспланада салуды жоспарлап отыр. Манила орталық пошта кеңсесінің артындағы жағалауда Пасиг өзенінің екі жағында бойлық серуендеу аймағы орналасқан.