Кіріспе

Филиппиннің Лусондағы тау тізбегі.
Тау тізбегі.

География

Орталық Кордильера – Филиппиннің ең биік тау жотасы. Ол Лусон аралының шамамен 1/6 бөлігін алып жатыр, жалпы ауданы құрайды. Тау жотасындағы ең биік тау – Пулаг тауы, ол сонымен қатар Лусон аралындағы ең биік тау болып табылады, биіктігі шамамен тең. Бұл тау Минданао аралындағы Дуланг-Дуланг және Апо тауларынан кейін елдегі үшінші биік тау. Тау жотасы батыста Илокос жазығын, ал шығыста Кагаян аңғарын бөліп тұрады. Сонымен қатар, ол Лусон аралының ауа райына әсер етеді, солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс муссондарына, сондай-ақ аралды кесіп өтетін тайфундарға тосқауыл болып табылады. Бұл Филиппиндегі ең үлкен және ең биік тау тізбегі, солтүстіктен оңтүстікке дейін ұзындығы шамамен , ал шығыстан батысқа дейін ені шамамен және үш жотадан тұрады. Малай жотасы Кордильераның солтүстік және батыс бөлігінде орналасқан, одан кейін Орталық жотасы, ал шығыс бөлігінде Полис жотасы жатыр. Дата тауында Суйок өзенінің бастауы бар, ол Абра өзеніне құяды, Чико – Кагаян өзеніне, Асин – Магат өзеніне, ал Агно өзені Лингаен шығанағына құяды.

Қоршаған орта

Таулар әр түрлі типтегі тіршілік ортасын қамтамасыз етеді. Белгілі бір биіктіктен жоғарысы Бенгет қарағайының (Pinus insularis) Лусон тропикалық қарағай ормандарымен жабылған, тек қана қатарының солтүстігінде ғана биік беткейлер Лусон таулық жаңбырлы ормандарынан тұрады. 1000 метрден төменгі биіктіктер Лусон жаңбырлы ормандарының экожүйесінде орналасқан. Кордильераның қоршаған ортасына екі үлкен қауіп төндіреді: су электр станцияларының жобалары өзен аңғарларын су басып, тіршілік ортасын жояды, сонымен қатар адамдарды үйлерінен қуып, басқа жерлерде пана іздеуге мәжбүр етеді; кен өндіру жобалары орманды алқаптарды жояды және тайпалық жерлерді күтіп ұстау үшін қажетті байлықты және ресурстарды жаратпайды.

Тұрғындар саны

Орталық Кордильераның көп бөлігі – «тау халқының» атамекені. Бұл этно-тілдік топтарға мыналар жатады: Абра (Итнег), Апаяо (Апаяо), Бенгуэт (Канканаэй және Ибалой), Ифугао (Ифугао), Калинга (Калинга) және Тау провинциясы (Бонток және Канканаэй). Бұл этно-лингвистикалық топтардың әрқайсысының өзіне тән тілдер мен мәдениеттері бар. Солтүстік Филиппин тайпаларының тағы бір тізімі: Апаяо/Иснаг, Абра/Тингуиан, Калинга, Гадданг, Аплай, Бонток, Баго, Илагод, Канканаэй, Канканай, Балангао, Ибалой, Ифугао, Икалахан, Калангуя, Карао және Илонгот.

Мәдениет және тіл

Өздерінің тайпалық мәдениеттерінен басқа, Кордильераның географиясы және олардың басқыншы империялық күштерге қарсы тұрудың ортақ мұрасы (өткенде Испания, АҚШ және Жапония – 1946 жылдан кейін Маниланың орталық үкіметі де сондай деп есептеледі), соның ішінде жазық жердегілердің үнемі зиянды әрекеттері Кордильера мәдениетін қалыптастырды. 1620 жылы капитан Гарсия де Алдана Кабрера, егер олар католик дінін қабылдауға, испан үкіметіне бағынуға және испан патшасына алтынның бестен бір бөлігін төлеуге дайын болса, қарсылық көрсеткен игорот тайпаларының басшыларына кешірім ұсынды. Олар бас тартқандықтан, испан жаулап алушылары бекіністер салып, алтын кен орындарын игеру үшін әскери күштер ұйымдастырды. Соңынан испандықтар, игороттардың қарсылығына қарамастан, алтынмен сауда жасауға қол жеткізді, олар осы қарсылықтарының арқасында испан билігінен салыстырмалы түрде тәуелсіз болды. Игороттардың осы тәуелсіздік үшін төлеген бағасы – олар отарланған туыстарындан өзгеше болуы болды. 1896 жылы Филиппин Азиядағы алғашқы ұлтшыл төңкеріске ұшырады және 1898 жылдың 12 маусымында тәуелсіздігін жариялады. Жаңадан құрылған елді көп ұзамай Америка Құрама Штаттары басып алды. АҚШ Кордильераның таулы аймағын толық басып алып, аумақтағы кен өндірісін дамытуға ұмтылған алғашқы шетелдік мемлекет болды. Испания 1898 жылғы Париж шарты бойынша Филиппинді Америка Құрама Штаттарына өткізді, бұл испан-американ соғысының жаулықтарын ресми түрде аяқтады. Шартына қол қойылғаннан кейін аймақтағы қысқа мерзімді бейбітшілікке соңғы нүкте болды, 1902 жылға дейін филиппин-американ соғысы басталды, бірақ шайқастар 1913 жылға дейін тоқтамады. Бұл қақтығыстардың нәтижесінде АҚШ Филиппинді протекторат деп жариялады, бұл жергілікті автономиямен отаршылдықтың бір түрі болды. Америка Құрама Штаттары Маниладегі құрылған үкіметтің келісімімен Филиппинде стратегиялық әскери базалар құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар Филиппинді уақытша басып алды. Америкалық қарулы күштер мен филиппин одақтастығының әскери күштерінің бірлескен күші 1945 жылға қарай жапондықтарды сәтті ығыстырып шығарды. 1927 жылдың 27 қыркүйегінде «Бенкет Біріккен Тау-кен компаниясы» АҚШ-тың Ұлы депрессияға енген кезінде ең бай алтын кенін тапты. Бұл Кордильера аймағына нағыз алтын ағынының басталуы болды: 1929 жылы 94 тау-кен компаниясы болса, 1933 жылы 17 812 компанияға жетті. Бұл үлкен өсім ландшафтқа зор әсер етті, бастапқыдағы тау жолын қазірге дейін жол сырғанауы мен құлауларына қарамастан, қарбалас тас жолға айналдырды. Тағы да, испандықтарға қарсы күрестегідей, жергілікті тұрғындар өздерінің жерлерінің жойылғанына және құқықтарының еленбегеніне наразылық білдірді. Кен өндіру жұмыстары өсе берді және 1939 жылы Филиппин әлемдегі алтын өндіруші елдердің қатарында болды және АҚШ өндірушілері арасында Калифорния штатынан кейін екінші орынға шықты. 1936 жылдан 1946 жылға дейін Филиппинге Филиппин Одағының ішкі басқару құқығы берілді, бұл толық тәуелсіздікке өтудің кезеңдік кезеңі болды. 1941 жылдан 1945 жылға дейін ел жапондық билікке бағынды және Америка Құрама Штаттарының әскери күштерімен босатылды, сондай-ақ Солтүстік Лусондағы жергілікті игорот және Кордильера партизандық күштерінің біріккен күштерімен кірді. АҚШ кейін 1946 жылдың 4 шілдесінде Филиппиннің тәуелсіздігін мойындады. Тәуелсіз республиканың саясаты «мәдени азшылықтарды» басты мәдениетке интеграциялауға бағытталды. 1966 жылы Филиппин Конгресі «Бөліну туралы заң жобасын» қабылдады, бұл бұрынғы Таулы провинцияны төртке бөлді: Бенгуэт, Таулы провинция (Бонток), Ифугао және Калинга-Апаяо. Саяси элита бірнеше провинция құру аймақтың өкілдігін арттырады және аймақтағы дамуға жұмсалатын қаражатты көбейтеді деп үміттенді. Маркостың басқаруы кезінде Кордильераның саясаттануы жаңа белеске көтерілді. Жергілікті халықтың мүдделеріне қайшы келетін және олардың қатты қарсылығын тудырған аймақтағы ұлттық үкіметтің даму жобалары. Әсіресе Чико өзенінің бөгет жобасы және «Целлофил» жобасы маңызды болды. Біріншісі дәстүрлі ауылдарды су басу қаупіне ұшыратты, ал екіншісі сырттан келгендерге кең аумақты орманды жерлерді басқаруға мүмкіндік берді. Қарсылық аймақтық сананың өсуіне, жергілікті этникалық санадан гөрі оның күшеюіне әкелді. 1986 жылы Филиппиннің Халықтық төңкерісі Фердинанд Маркостың диктатурасын құлатты және оның орнына Корасон Акино келді. Алайда, Акино әкімшілігі жер реформасы және экономиканы қайта құру сияқты маңызды мәселелерді шеше алмады. Үкімет пен Ұлттық демократиялық фронт (ҰДФ) арасындағы келіссөздер күйрегеннен кейін Акино «Тотальді соғыс саясатын» жариялады, ол Жаңа халық армиясы (ЖХА) бақылауындағы аумақтарды қайтаруға және ЖХА-ның ұйымдық және инфрақұрылымдық базасын жоюға бағытталған. ЖХА аймақтағы қарсылыққа көмектесу үшін Кордильераға көшті.