Саналы Абсолютизм: Тәуелсіздік дәуіріндегі Еуропа монархтарының саясаты

Кіріспе

Саяси философия

Ағартушы абсолютизм, сондай-ақ ағартушы деспотизм деп аталады, 18-ші және 19-шы ғасырлардың басындағы Еуропаның абсолюттік монархтарының мінез-құлқы мен саясатын білдіреді. Бұл монархтар Ағартушылық идеяларының ықпалында болды және оларды өз билігін күшейту үшін қолданды. Бұл тұжырым 18-ші ғасырдың аяғы мен 19-шы ғасырдың басындағы Ағартушылық дәуірінде пайда болды. Ағартушы абсолютист – демократиялық емес немесе авторитарлық басшы, ол өзінің саяси билігін Ағартушылық принциптеріне сүйене отырып жүзеге асырады. Ағартушылық көзқарасты монархтар қарапайым билеушілерден өзгешелігін, өз билігін халқының әл-ауқамы үшін жүргізетінімен көрсетеді. Джон Стюарт Милл деспотизмді, егер мақсаты оларды жетілдіру болса, варварлармен қарым-қатынаста заңды үкімет түрі деп мәлімдеді. Ағартушы абсолютистердің патшалық билік туралы сенімдері, әдетте, қалыпты деспоттардың сенімдерімен ұқсас болды, екеуі де билік етуге тағайындалғандарын мойындады. Ағартушы монархтар Еуропада жеке меншікке негізделген крепостнойлық құқықты жоюға ықпал еткен болуы мүмкін. Киелі Рим империясының императоры Иосиф II-нің ағартушы деспотизмі мына сөздермен сипатталады: "Халық үшін барлығы, халықтан ештеңе жоқ".

Тарих

Ағартушы абсолютизм – 1740 жылдан 1786 жылға дейін Пруссияны басқарған және осы үкімет жүйесін қорғаған Ұлы Фридрихтің эссесінің тақырыбы. Францияда көрнекті француз философы Вольтердің ықпалы төмендеген кезде, ол Фридрихтің сарайында тұруға шақырылғанын қуана қабылдады. Ол қоғамның дамуының жалғыз жолы – ағартушы монархия деп сенді. Фридрих француз идеяларына құштар болды. Фридрих былай түсіндірді: "Менің басты мақсатым – білімсіздік пен көңілсіздікке қарсы күресу, сананы ағарту, моральды жетілдіру және адамдарды адамгершілікке сай бақытты ету, сондай-ақ менің мүмкіндіктерім шегінде". Ағартушы абсолютистер патшалық биліктің құдайдан емес, әлеуметтік келісімнен туындайтынына сенді, онда деспотқа басқа үкіметтердің орнына әлеуметтік келісім арқылы басқару билігі тапсырылды. Ағартушылық абсолютизмнің монархтары өздерінің билігін қол астындағылардың өмірін жақсарту арқылы нығайтты. Монархтың өз халқының жағдайына жауапкершілік беруі олардың саяси қатысуына мүмкіндік бермеді. Абсолютист пен ағартушы абсолютист арасындағы айырмашылық – олардың Ағарту дәуірін қабылдауының деңгейінде. Тарихшылар ағартушы абсолютизмнің іс жүзінде қалай іске асырылғанын талқылайды. Олар билеушінің жеке ағартушылығы мен оның режимінің ағартушылығы арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Мысалы, Ұлы Фридрих жастық шағында француз ағартушылығының идеяларымен тәрбиеленді және ересек күнінде де осы идеяларды жеке өмірінде сақтап қалды, бірақ көп жағдайда ағартушылық реформаларды іс жүзінде жүзеге асыруға қабілетсіз немесе құштар болған жоқ. Португалияның премьер-министрі Помбал маркизі сияқты басқа билеушілер ағартушылық идеялар мен практикаларды реформаларға қол жеткізу үшін ғана емес, сонымен қатар автократияны күшейту, оппозицияны басып тастау, сынды жою, отарлық экономикалық қанауды дамыту және жеке бақылау мен пайданы нығайту үшін пайдаланды. Ағартушы абсолютизм тұжырымын 1847 жылы неміс тарихшысы Вильгельм Рошер ресми түрде сипаттады және ол ғалымдар арасында әлі де даулы болып табылады. Орталықтандырылған басқару үшін ел туралы орталықтандырылған жүйелі ақпарат қажет болды. Маңызды жаңарулар – сауда статистикасы, егін жинау туралы есептер, өлім туралы хабарламалар және халық санағы сияқты сандық және статистикалық деректерді жинау, пайдалану және түсіндіру болды. 1760 жылдардан бастап Франция мен Германиядағы шенеуніктер жүйелі жоспарлау үшін, әсіресе ұзақ мерзімді экономикалық өсуге қатысты сандық деректерге көбірек сүйене бастады. Ол "ағартушы абсолютизмнің" утилитарлық мақсатын экономика саласында жаңадан дамып келе жатқан идеялармен біріктірді. Германия мен Францияда бұл үрдіс әсіресе камерализм мен физиократияда күшті болды.

Enlightened absolutism is the theme of an essay by Frederick the Great, who ruled Prussia from 1740 to 1786, defending this system of government. When the prominent French Enlightenment philosopher Voltaire fell out of favor in France, he eagerly accepted Frederick's invitation to live at his palace. He believed that an enlightened monarchy was the only real way for society to advance. Frederick was an enthusiast of French ideas. Frederick explained: "My principal occupation is to combat ignorance and prejudice to enlighten minds, cultivate morality, and to make people as happy as it suits human nature, and as the means at my disposal permit." Enlightened absolutists held that royal power emanated not from divine right but from a social contract whereby a despot was entrusted with the power to govern through a social contract in lieu of any other governments. The monarchs of enlightened absolutism strengthened their authority by improving the lives of their subjects. The monarch’s taking responsibility for his subjects precluded their political participation. The difference between an absolutist and an enlightened absolutist is based on a broad analysis of the degree to which they embraced the Age of Enlightenment. Historians debate the actual implementation of enlightened absolutism. They distinguish between the "enlightenment" of the ruler personally, versus that of his regime. For example, Frederick the Great was tutored in the ideas of the French Enlightenment in his youth, and maintained those ideas in his private life as an adult, but in many ways was unable or unwilling to effect enlightened reforms in practice. Other rulers such as the Marquis of Pombal, prime minister of Portugal, used the ideas and practices of the Enlightenment not only to achieve reforms but also to enhance autocracy, crush opposition, suppress criticism, advance colonial economic exploitation, and consolidate personal control and profit. The concept of enlightened absolutism was formally described by the German historian Wilhelm Roscher in 1847 and remains controversial among scholars. Centralized control necessitated centralized systematic information on the nation. A major renovation was the collection, use and interpretation of numerical and statistical data, ranging from trade statistics, harvest reports, death notices to population censuses. Starting in the 1760s, officials in France and Germany began increasingly to rely on quantitative data for systematic planning, especially regarding long term economic growth. It combined the utilitarian agenda of "enlightened absolutism" with the new ideas being developed in economics. In Germany and France, the trend was especially strong in Cameralism and Physiocracy.

Үлкен мемлекеттер

Ағарту дәуіріне үкімет тарапынан берілген жауаптар әртүрлі болды. Тарихшылар "ағартылған деспоттар" деп атаған, күшті билеушілері бар бірнеше елде Ағартушылардың көшбасшылары сарайда құрметпен қабылданды және жүйеге реформалар енгізу үшін заңдар мен бағдарламалар жасауға көмектесті, көбінесе күшті ұлттық мемлекеттер құру мақсатында. Францияда үкімет оларға қарсы болды, ал философтар цензураға қарсы күресті. Британ үкіметі Ағартушылардың көшбасшыларын көбінесе назарға алмады. 1740–1786 жылдары Пруссияны басқарған Ұлы Фридрих француз идеяларына ынталы болды (ол неміс мәдениетін сынайтын және оның үлкен жетістіктерінен хабарсыз болды). Францияның патшасы Фридриктің сарайына шақыруын қуана қабылдады. Фридрих: "Менің басты мақсатым – білімсіздік пен ықпалға қарсы күресу, сананы ағарту, моральды жетілдіру және адамдарды адам табиғатына сай, сондай-ақ менің мүмкіндіктерім шегінде бақытты ету" деп түсіндірді. Ол осы үкімет жүйесін қорғайтын "Мейірімді деспотизм" атты эссе жазды. Ресей императрицасы Екатерина II орыс Ағартушылығын демеушілік етті. Ол өзінің "Наказында" Ағартушылардың, әсіресе Монтескьедің көптеген идеяларын енгізді, оның мақсаты орыс заңдарын жаңарту болды. Алайда, әйгілі француз философы Дени Дидроны сарайына шақыруы жақсы нәтиже бермеді. 1759 жылдан 1788 жылға дейін Испания патшасы болған Карл III шіркеу мен монастырларын әлсірету, ғылым мен университеттердегі зерттеулерді қолдау, сауда-саттықты жеңілдету, ауыл шаруашылығын жаңарту және соғыстардан сақтау сияқты ауқымды реформалар арқылы өзінің империясын құтқаруға тырысты. Мадридтегі биліктің орталықтандырылуы жергілікті ақсүйектерді ашуландырды және қалалардың дәстүрлі тәуелсіздігіне нұқсан келтірді, нәтижесінде қарсылық күшейді. Осының салдарынан Испания оның қайтысынан кейін қайтадан құлдырады. 1780–1790 жылдары Австрияны басқарған император Иосиф II тым ынталы болды, көптеген реформалар жариялады, бірақ оларға қолдау аз болды, соның салдарынан көтерілістер болды және оның үкіметі қателіктерге толы комедияға айналды. Кейбір елдерде бастама билеушілерден емес, Португалияның мемлекеттік хатшысы болған Жозеф I Помбалдың маркизі сияқты жоғары лауазымды шенеуніктерден шықты. Данияда Иоганн Фридрих Струензее қысқа мерзімге Ағартушылық принциптерін негізге алған басқаруға тырысты. 13 ай ішінде көптеген маңызды реформаларды қамтитын 1069 жарлық шығарғаннан кейін, оның жаулары оны құлатты, өлім жазасына кесті және төрт бөлікке бөлді.

Government responses to the Age of Enlightenment varied widely. In several nations with powerful rulers, called "enlightened despots" by historians, leaders of the Enlightenment were welcomed at Court and helped design laws and programs to reform the system, typically to build stronger national states. In France the government was hostile, and the philosophers fought against its censorship. The British government generally ignored the Enlightenment's leaders. Frederick the Great, who ruled Prussia 1740–1786, was an enthusiast for French ideas (he ridiculed German culture and was unaware of the remarkable advances it was undergoing). Voltaire, who had been imprisoned and maltreated by the French government, was eager to accept Frederick's invitation to live at his palace. Frederick explained, "My principal occupation is to combat ignorance and prejudice to enlighten minds, cultivate morality, and to make people as happy as it suits human nature, and as the means at my disposal permit". He wrote an essay on "Benevolent Despotism" defending this system of government. Empress Catherine II of Russia sponsored the Russian Enlightenment. She incorporated many ideas of Enlightenment philosophers, especially Montesquieu, in her Nakaz, which was intended to revise Russian law. However, inviting the famous French philosopher Denis Diderot to her court worked out poorly. Charles III, King of Spain from 1759 to 1788, tried to rescue his empire from decay through far reaching reforms such as weakening the Church and its monasteries, promoting science and university research, facilitating trade and commerce, modernizing agriculture and avoiding wars. The centralization of power in Madrid angered the local nobility, and challenged the traditional autonomy of cities, and so resistance grew steadily. Consequently, Spain relapsed after his death. Emperor Joseph II, ruler of Austria 1780–1790, was over enthusiastic, announcing so many reforms that had so little support that revolts broke out, and his regime became a comedy of errors. In some countries the initiative came not from rulers but from senior officials such as the Marquis of Pombal, who was Joseph I of Portugal's Secretary of State. For a brief period in Denmark Johann Friedrich Struensee attempted to govern in terms of Enlightenment principles. After issuing 1,069 decrees in 13 months covering many major reforms, his enemies overthrew him, and he was executed and quartered.

Қытай

Ксючжи Гуо Конфуцийдің "адамгершілік билеуші" (ренджун) идеалын қытай заңгерлерінің идеалымен салыстырады, олар "шынайы 'ағартылған билеуші' (минджун) құруға ниеттенген, ол халықты тиімді басқаруға және бюрократиясын бақылауға қабілетті"; бұл билеуші "шебер манипулятор және өзін-өзі қорғау мен саяси бақылауға қол жеткізу үшін 'техника' қолданатын табысты саясаткер" болады. Гуо Бенджамин И. Шварцтың "нағыз заңгерлік 'ағартылған билеушінің' ерекшеліктерін сипаттағанын келтіреді: 'Егер деспот деп өзінің барлық құштарлықтарына, тілектеріне және құмарлықтарына еріп жүретін тиранды айтсақ, онда ол кез келген нәрсе болуы керек, бірақ еріксіз деспот емес. Жүйенің барлық құрылымын ұстап тұратын механизмдер орнатылғаннан кейін, ол олардың жұмысына араласпауы керек. Ол бүкіл жүйені ұлттық және халықаралық мақсаттарына жету құралы ретінде пайдалана алады, бірақ осы үшін оның жеке басынан тыс жұмысын бұзбауы тиіс. Ол жеке өмірі мен қоғамдық рөлі арасында мызғымас қабырға бой көтеруі керек. Ұялдастар, достар, құлшынып мақтаушылар мен беделді әулиелердің саясатқа ешқандай ықпалы болмауы керек, және ол өзінің айналасындағылардың ниеттеріне күдікпен қарауын ешқашан тоқтатпауы керек."