Тілдің ерекше айтылуы: Акценттер туралы

Кіріспе

Тілді ерекше ел, аймақ, әлеуметтік топ немесе жеке тұлғадан ерекшелейтін айту ерекшелігі.

Әлеуметтік лингвистикада акцент – тілді ерекше ел, аймақ, әлеуметтік топ немесе жеке тұлғадан ерекшелейтін айту ерекшелігі. Акцент оның сөйлеушілері тұратын жерге (аймақтық немесе географиялық акцент), сөйлеушілердің әлеуметтік-экономикалық жағдайына, этникалық тегіне (этнолект), кастасына немесе әлеуметтік тобына (әлеуметтік акцент) немесе ана тілінің ықпалына (шетелдік акцент) байланысты болуы мүмкін. Акценттер әдетте дауыс сапасы, дауыстылар мен қосымша дауыстардың айтылуы мен ажыратылуы, стресс және прозодия бойынша ерекшеленеді. Грамматика, семантика, сөздік қоры және тілдің басқа да ерекшеліктері акцентпен бірге өзгеруі мүмкін болғанымен, "акцент" сөзі көбінесе айтылудағы айырмашылықтарды білдіреді, ал "диалект" сөзі тілдік айырмашылықтардың кең ауқымын қамтиды. "Акцент" көбінесе "диалекттің" бір бөлігі болып табылады. Бір тілде сөйлейтін аймақтың ішінде де әртүрлі акценттер болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, мысалы, АҚШ-тағы ағылшын тілінің аймақтық акценттері, акценттердің пайда болуы аймақты қоныстандыру кезіндегі тарихи жағдайларға және қоныс аударушыларға байланысты болуы мүмкін. Луизиана штатындағы Нью-Орлеан сияқты, немесе бір кезде жартылай оқшауланған аймақтар, аймақтар арасында байланыс болмағандықтан ерекше акценттерге ие. Оқшауланған аймақтар диалекттердің дербес дамуына және кеңеюіне жағдай жасайды. Әлеуметтік және экономикалық факторлар да адамдардың сөйлеу әдебиетіне әсер етеді.

Даму

Баланың өміріндегі жедел танымдық дамудың алғашқы кезеңінде жаңа (немесе алғашқы) тілді үйрену сияқты шетелдік дағдыларды дамыту және меңгеру әлдеқайда оңай. Сөздік сигналдар өңделіп, дауыс аппараты алғашқы сөздерді айтуға жеткілікті деңгейге жеткенге дейін жасырын түрде үйреніледі (әдетте 12 айға жуық). Сәбилер әлі сөздерді ажырата алмайтын кезеңде, олар тек танитын "дыбыстарды" ғана естиді. Көбінесе мида әр дыбысты мағынамен байланыстыратын нейрондық жолдар қалыптасады. Сөзді қаншалықты жиі естіген сайын, оның байланысы соншалықты нығая түседі, сондай-ақ акцентке де қатысты. Балаға еліктеуге арналған "стандартты" акцент болмайды, себебі олар үшін ата-аналарынан естіген акцент "дұрыс" емес, ол жалғыз қана дұрыс деп есептеледі. Балалар әр сөзді саналы түрде еске түсіруден қалып, ол тыныс алу сияқты табиғиға айналады. Балалар өскен сайын, ата-аналарының көмегімен немесе көмексіз, олар өздері сөйлейтін тілдің сөздік қорын үйренеді. Дегенмен, олардың сөздермен алғашқы кездесуі олардың өмір бойы оларды қалай айтуға болатынын анықтайды. Осылайша, акценттер қалалар сияқты кішкентай және елдер сияқты үлкен топтарда қалыптасады; бұл – күммулятивтік эффект. Жаңа акцент дамыту немесе ескі акценттен айырылу мүмкін, бірақ бұл қиын, өйткені тілді үйрену кезінде қалыптасқан нейрондық жолдар "түпкілікті" айтылумен дамыған. Балалар акцентті салыстырмалы түрде жылдам қабылдай алады. Мысалы, иммигранттар отбасының балаларының айтылуы ата-аналарына қарағанда олар тұратын жердің жергілікті халқына көбірек ұқсайды, бірақ балалар да, ата-аналар да жергілікті тұрғындардың айтылуынан ерекшеленуі мүмкін. Акценттер адам жиырма жасқа дейін салыстырмалы түрде икемді болып қалады, содан кейін акценті нығая түседі.

Өзге тілдермен сөйлеу

Ана тілі емес тілдердің акценті сөйлеушінің ана тілінің нәтижесі болуы мүмкін. Әр тілдің ерекше дыбыстар жиынтығы бар. Шамамен 12 айлық жаста балалар өз тілін үйрену үшін қажетті дыбыстарды таңдай бастайды. Олар үлкен болған сайын, осы "ұмытылған" дыбыстарды үйрену де қиындай түседі. Бұған мысал ретінде неміс және ағылшын тілдерін қарастыруға болады: ағылшын тіліндегі "wish" және "this" сөздеріндегідей "w" және "th" дыбыстары неміс тілінде жоқ – оларға ең жақын дыбыстар "v" және "z". Сондықтан, көптеген ағылшын тілді немістер "wish" сөзін "vish" деп, ал "this" сөзін "zis" деп айтады. Ұқсас жағдай неміс тілді ағылшын тілділерде де кездеседі, олар неміс тіліндегі "schön" (әдемі) және "müde" (шаршаған) сияқты сөздердегі дауыстыларды дұрыс айтуда қиындық көреді. Акценттің қаншалықты байқалатынын (немесе күшті екенін) болжау үшін, ана тілі емес тілді қандай жаста үйренгенін білу маңызды. Критикалық кезең теориясы бойынша, егер оқу ана тіліне тән айтылуды меңгеру үшін белгілі бір кезеңнен (әдетте жасөспірім шақ) кейін жүрсе, адам ана тіліне жақын акцентке ие болуы қиын. Көптеген адамдар осы теорияның кейбір тұжырымдарын қабылдаса да, олар оны жасөспірім шақтан ертерек орналастырады немесе оны тек "критикалық терезе" деп қарастырады, ол әр адамға қарай өзгеруі мүмкін және жасқа қоса, тұру ұзақтығы, ана тіліне ұқсастығы және екі тілді қолдану жиілігі сияқты факторларға да байланысты. Дегенмен, ми дамуымен байланысты неврологиялық шектеулер көптеген ана тілі емес тілдердің сөйлеушілеріне ана тіліне тән айтылуға қол жеткізу мүмкіндігін шектейді. Көптеген зерттеушілер ересектердің ана тіліне жақын акцентпен сөйлеуіге жақын мүмкіндігі жоқ екенін келіседі. Мысалы, Америка Құрама Штаттарынан келген адамдар австралиялықтардың көзқарасынан "акцентімен ағылшын тілінде сөйлейді", және керісінше. Кейде қабылданған айтылу (Received Pronunciation) немесе жалпы американдық ағылшын тілі сияқты акценттер өздерінің шыққан елдерінде "акцентсіз" деп қате көрсетілуі мүмкін, бұл олар сөйлеушінің аймақтық немесе әлеуметтік жағдайы туралы ешқандай ақпарат бермейтінін білдіреді. Адамның акценті оның әлеуметтік жағдайы, діні немесе сексуалдық бағдары туралы ақпарат бере алады.

Accents of non native speakers may be the result of the speaker's native language. Each language contains distinct sets of sounds. At around 12 months of age, human infants will pick out which sounds they need to learn their language. As they get older it becomes increasingly harder to learn these "forgotten" sounds. A prime example of this can be seen between German and English—the "w" and "th" sounds, like in the English words "wish" and "this" respectively, do not exist in German—the closest sounds are "v" and "z". As a result, many English speaking Germans pronounce "wish" as "vish" and "this" as "zis". A similar disjunction occurs in German speaking native English speakers, who may find it difficult to pronounce the vowels in German words such as "schön" (beautiful) and "müde" (tired). An important factor in predicting the degree to which the accent will be noticeable (or strong) is the age at which the non native language was learned. The critical period theory states that if learning takes place after the critical period (usually considered around puberty) for acquiring native like pronunciation, an individual is unlikely to acquire a native like accent. Although many subscribe to some form of the critical period, they either place it earlier than puberty or consider it more of a critical "window," which may vary from one individual to another and depend on factors other than age, such as length of residence, similarity of the non native language to the native language, and the frequency with which both languages are used. However, neurological constraints associated with brain development appear to limit most non native speakers’ ability to sound native like. Most researchers agree that for most adults, acquiring a native like accent in a non native language is near impossible. People from the United States would "speak English with an accent" from the point of view of an Australian, and vice versa. Accents such as Received Pronunciation or General American English may sometimes be erroneously designated in their countries of origin as "accentless" to indicate that they offer no obvious clue to the speaker's regional or social background. One's accent can showcase their class, religion or sexual orientation.

Түсіну

Мысалы, ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқытатын көптеген мұғалімдер сөйлеу және айтылу ережелерін оқытуға көңіл бөлмейді. Екінші тілді үйренуші көптеген ересектер мен ересек жасқа жақын адамдардың сөйлеу үлгілері түсініксіз болуы мүмкін, бұл олардың білім алуына, кәсіби қызметіне және әлеуметтік қарым-қатынасына кедергі келтіреді. Екінші тілді сөйлейтін адамдар үшін туған тілге ұқсас акценттен гөрі сөйлеудің түсінікті болуы маңызды екені тәжірибе жүзінде дәлелденген. Сондықтан, бұл саладағы кейбір зерттеушілер сөйлеудің түсініктілігін арттату жолдарын ұсынады. Португал тілінің бразилиялық түріне келгенде, Оңтүстік-Шығыс Бразилия акценттерінің басымдығы туралы да осыны айтуға болады, әсіресе, ауылдық жерлермен байланысты және формальды білімі жоқ, сондай-ақ, төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы кейбір қауымдастықтарда қолданылатын португал тілі мен басқа да әлеуметтік-мәдени нұсқалардың арасындағы айырмашылықты ескере отырып, мысалы, орта және жоғарғы таптың паулистано (Сан-Паулу маңынан шығысқа қарай сөйлейтін диалект) және флюминенс (Рио-де-Жанейро штатында сөйлейтін диалект) сияқты тілдердің Оңтүстік-Шығыс Бразилияның өзіндегі ерекшеліктері бар. Тіл білімінде акценттердің мәртебесіне, эстетикалық қасиеттеріне немесе дұрыстығына қатысты ешқандай ажырату жасалмайды. Барлық тілдер мен акценттер лингвистикалық тұрғыдан тең құқыққа ие.

Акцент стереотиптері мен кемсітушілік

Акцентке қатысты теріс пікірлер, оның негізі сөйлеушінің әлеуметтік идентификациясына байланысты болуы мүмкін, стереотиптеу, мазақтау немесе жұмысқа қабылдаудағы кемсітушілік түрінде көрініс беруі мүмкін. Мұндай сенімдер мен көзқарастарға тек стандартты акценті бар адамдар ғана емес, акценті бар адамдардың өзі де өздерінің немесе басқалардың акценттеріне қатысты стереотиптерді қолдануы жиі кездеседі. Зерттеулер көрсеткендей, орташа тыңдаушы өз тілінен өзгеше тілдің акцентін анықтауда жақсы дағдыға ие. Акценттер нәсіл, дін, жыныс сияқты қалыпты айырмашылықтардан гөрі, тіпті нәрестелердің де қабылдауына күштірек әсер ететіні анықталды. PNAS журналында жарияланған зерттеуде нәрестелерге екі түрлі дауыстағы жазбадан ойыншық таңдау ұсынылды. Нәсіл және жыныс сияқты барлық факторлардан бұрын, баланың ана тілінде сөйлейтін дауыс жазбалары айтарлықтай көп таңдалды. Басқа түрлерінен айырмашылығы, акцентке қатысты кемсітушілікке қарсы қоғамда қатаң нормалар жоқ. Розина Липпи Грин былай деп жазады: "Акцент – бірінші кезектегі шектеуші фактор болып табылады, себебі заң мен әлеуметтік әдет-ғұрыптар, сондай-ақ моральдық және этикалық принциптерге сәйкес, нәсіл, ұлт, туған жер немесе экономикалық жағдайды тікелей пайдалануға тыйым салынған. Бізде тілге қатысты мұндай шектеулер жоқ, сондықтан акцент – басқаларды тануға, қабылдамауға және бөліп қарауға мүмкіндік беретін лакмус қағазы. Мысалы, шетелдік немесе этникалық азшылық акценті бар адамдарға үй иелері аз шақыру жасаса, ал жұмыс берушілер оларды стандартты акценті бар адамдарға қарағанда төмен мәртебелі лауазымдарға тағайындау ықтималдығы жоғары. Бизнес ортасында стандартты емес акценті бар адамдар теріс бағаланады. Акцентке қатысты кемсітушілік білім беру мекемелерінде де кездеседі. АҚШ-тағы колледждердегі шетел тілінде сөйлейтін студенттер, оқытушылар мен профессорлар акценттеріне байланысты түсініксіздік себепті мақсатқа алынған. Екінші тілде сөйлейтіндер жоғары лауазымдарға орналасуға тырысқанда акценттеріне байланысты кемсітілгендерін немесе шеттетілгендерін хабарлайды. Канададағы кейбір ағылшын тілін ана тілі ретінде білетін студенттер, оқытушының сөйлеуі түсінікті болған жағдайда, ана тілі емес оқытушыларды артық көретінін айтты. Бұл жағдай студенттердің оқытушыны жақсырақ түсінуі үшін оған көбірек назар аударуын қажет ететіндіктен туындаған психологиялық әсерге байланысты.

Negative perceptions of accents, the basis of which may relate to the speaker's social identity, can manifest as stereotyping, harassment or employment discrimination. Not only people with standard accents subscribe to these beliefs and attitudes, but individuals with accents also often stereotype against their own or others' accents. Research demonstrates that an average listener is adept at detecting an accent typical of a language differing from their own. Accents have even found to be more impactful on perception of babies than known perceptual dividers like race, religion, or sex. In a PNAS study, babies were told to choose a toy from two recorded speakers with varying characteristics. Ahead of all variables tested, including race and gender, recordings speaking with an accent native to the child were selected at a considerably higher frequency. Unlike other forms of discrimination, there are no strong norms against accent discrimination in the general society. Rosina Lippi Green writes,

<blockquote>Accent serves as the first point of gate keeping because we are forbidden, by law and social custom, and perhaps by a prevailing sense of what is morally and ethically right, from using race, ethnicity, homeland or economics more directly. We have no such compunctions about language, thus, accent becomes a litmus test for exclusion, and excuse to turn away, to recognize the other. For example, speakers who have foreign or ethnic minority accents are less likely to be called back by landlords and are more likely to be assigned by employers to lower status positions than those with standard accents. In business settings, individuals with non standard accents are more likely to be evaluated negatively. Accent discrimination is also present in educational institutions. For example, non native speaking graduate students, lecturers, and professors, across college campuses in the US have been targeted for being unintelligible because of accent. Second language speakers have reported being discriminated against, or feeling marginalized for, when they attempted to find a job in higher ranking positions mainly because of their accents. Some English native speaker students in Canada reported a preference for non native speaker instructors as long as the instructor's speech is intelligible. This was due to the psychological impacts such circumstances has on the students requiring them to pay closer attention to the instructor to ensure they understand them.

Құқықтық салдарлар

АҚШ-та 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның VII тарауы ұлттық тегіне негізделген кемсітушілікке тыйым салады, соның ішінде акценттерге де қатысты. Дегенмен, жұмыс берушілер адамның акценті бизнестің тиімді жұмыс істеуі үшін қажетті коммуникация дағдыларын нашарлатады деп мәлімдеуге құқылы. Кентукки жоғарғы соты Клиффорд пен Комонвелл ісінде ақ полицейдің есірткі саудасына қатысы бар деген күдікпен қара терілі күдіктіні көрмегеніне қарамастан, аудиожазбадағы дауыс "қара терілі адам сияқты естілді" деп айту арқылы оны қатысушы деп анықтауы мүмкін екенін қарастырды. Полиция қызметкері бұл "танысуын" сол кезде бөлмедегі жалғыз афроамерикалық ер адамның күдікті болғаны және аудиожазбада полиция орнатқан еуропалық америкалық жеделхабаршыға крек-кокаин сататын "қара терілі адам сияқты" естілген дауыс болғанымен түсіндірді.

Актерлік шеберлік және акценттер

Актерлер көбінесе өз ана тілінен өзгеше тілде сөйлеуге шақырылады. Мысалы, актер өзінен басқа ұлттың кейіпкерін сомдағанда, бейнеленетін ұлтқа тән фонетикалық ерекшеліктерді өз тіліне енгізу арқылы, қалыпты жағдайда "акцентпен сөйлеу" деп аталатын нәрсені іске асыруы мүмкін. Акценттер ойын-сауық саласында стереотиптік байланыстарға ие болуы мүмкін. Мысалы, Disney анимациялық фильмдерінде аналар мен әкелер көбінесе ақ, орта тапқа жататын американдық немесе ағылшын акценттерімен сөйлейді. Мұны "Аладдин" (Сұлтан және Джафар) және "Арыстан патша" (Зазу және Скар) фильмдеріндегі кейіпкерлер мысалында көруге болады.