Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сөз тіркесі
Figure of speech
Афоризм (грекше ἀφορισμός: афоризм, «шешімдеу», «ажырату» және «анықтама» мағынасында) – жалпы шындық немесе қағиданың қысқа, айқын, лаконикалық немесе есте қалғандай айтылуы. Афоризмдер көбінесе дәстүр бойынша ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіледі. Бұл ұғым, әдетте, мақал, брокард, хиазм, эпиграмма, мақсат (заңдық немесе философиялық), принцип, нақыл сөз және айтылған сөздерден ерекшеленеді; бірақ олардың кейбіреулерін афоризмнің түрлері деп қарастыруға болады. Көбінесе афоризмдер басқа қысқа сөздерден оларды түсіну үшін түсіндіру қажеттілігімен ажыратылады. Эндрю Хуэй «Афоризм теориясы» еңбегінде афоризмді «түсіндіруді қажет ететін қысқа сөз» деп анықтаған. Белгілі бір мысал:
An aphorism (from Greek ἀφορισμός: aphorismos, denoting 'delimitation', 'distinction', and 'definition') is a concise, terse, laconic, or memorable expression of a general truth or principle. Aphorisms are often handed down by tradition from generation to generation. The concept is generally distinct from those of an adage, brocard, chiasmus, epigram, maxim (legal or philosophical), principle, proverb, and saying; although some of these concepts may be construed as types of aphorism. Often, aphorisms are distinguished from other short sayings by the need for interpretation to make sense of them. In A Theory of the Aphorism, Andrew Hui defined an aphorism as "a short saying that requires interpretation". A famous example is:
Тарих
Бұл сөз алғаш рет Гиппократтың «Афоризмдері» еңбегінде қолданылған, ол аурудың белгілері мен диагнозы, сондай-ақ емдеу және медицина өнері туралы ұзақ пікірлер жиынтығы. Бұл еңбектің жиі цитаталанатын алғашқы сөйлемі: "Ὁ βίος βραχύς, δὲ τέχνη μακρή" – "өмір қысқа, өнер ұзақ", көбінесе реті ауыстырылып айтылады (Ars longa, vita brevis). Бұл афоризм кейін физикалық ғылымдарға қолданылып, бейімделді, содан кейін философия, мораль және әдебиет салаларындағы сан алуан афоризмдерге айналды. Қазіргі уақытта афоризм – шындықты қысқа да әсем түйіндеп беру деп түсініледі. Афоризмдер аксиомалардан өзгеше: афоризмдер көбінесе тәжірибе мен дәстүрден туындайды, ал аксиомалар өзінен-өзі түсінікті ақиқаттар болып табылады, демек, қосымша дәлелдеуді қажет етпейді. Афоризмдер әсіресе бастапқыда жүйелі немесе ғылыми талдауға ұшырамаған салаларда, мысалы, егіншілік, медицина, құқықтану және саясат сияқты тақырыптарда кеңінен қолданылған.
The word was first used in the Aphorisms of Hippocrates, a long series of propositions concerning the symptoms and diagnosis of disease and the art of healing and medicine. The often cited first sentence of this work is: "Ὁ βίος βραχύς, δὲ τέχνη μακρή" "life is short, art is long", usually reversed in order (Ars longa, vita brevis). This aphorism was later applied or adapted to physical science and then morphed into multifarious aphorisms of philosophy, morality, and literature. Currently, an aphorism is generally understood to be a concise and eloquent statement of truth. Aphorisms are distinct from axioms: aphorisms generally originate from experience and custom, whereas axioms are self evident truths and therefore require no additional proof. Aphorisms have been especially used in subjects to which no methodical or scientific treatment was originally applied, such as agriculture, medicine, jurisprudence, and politics.
Қоғам
Көптеген қоғамдарда дәстүрлі даналар немесе мәдениет батырлары бар, оларға көбінесе афоризмдер жатқызылады, мысалы Грекияның жеті данасы, Чанакья, Конфуций немесе Сүлеймен патша. Бұрмаланып келтірілген немесе қате кеңес берілген афоризмдер көбінесе әзіл үшін қолданылады; мысалы, П. Г. Водхаус, Терри Пратчет және Дуглас Адамстың шығармаларында афоризмдермен ойын жасаулар кездеседі. Спортшылардың, жаттықтырушылардың және комментаторлардың афоризмдерді қате келтіруі Private Eye журналының Colemanballs бөлімінің негізін құрайды.
Many societies have traditional sages or culture heroes to whom aphorisms are commonly attributed, such as the Seven Sages of Greece, Chanakya, Confucius, or King Solomon. Misquoted or misadvised aphorisms are frequently used as a source of humour; for instance, wordplays of aphorisms appear in the works of P. G. Wodehouse, Terry Pratchett, and Douglas Adams. Aphorisms being misquoted by sports players, coaches, and commentators form the basis of Private Eye's Colemanballs section.
Философия
Гуманитарлық ғылымдар профессоры Эндрю Хуэй, «Афоризм теориясы» атты еңбегінің авторы, афоризмді былай анықтады: «Түсіндіруді қажет ететін қысқа ой». Хуэй әлемдік мәдениеттердегі ең алғашқы философиялық мәтіндердің кейбіреулері афористік стильде жазылғанын көрсетті. Батыс философиясының классикалық туындыларында, Гераклит пен Парменид сияқты Сократтан бұрынғы философтарда көрініп қалатын, түсіндіруді талап ететін қысқа тұжырымдамалар кездеседі. Ертедегі индуистік әдебиетте Ведалар көптеген афоризмдерден тұрады. Сол сияқты, ертедегі қытай философиясында даосизмнің «Дао Дэ Цзин» және Конфуцийдің «Таңдамалы сөздері» сияқты мәтіндері афористік стильді пайдаланған. Франсис Бэкон, Блез Паскаль, Дезидерий Эразм және Фридрих Ницше – бұл дәуірде афоризмдерді жиі қолданған ең белгілі философтардың қатарында. Эндрю Хуэй афоризмдердің философия тарихында маңызды рөл атқарғанын, философиялық дәстүрлердің бағаланатын формаларына әсер еткенін айтты. Мысалы, Платонның диалогтары Сократтан бұрынғы философтарға тән қиын түсіндірілетін фрагменттер мен сөздерге жауап ретінде жазылған. Хуэй афоризмдердің жүйелі дәлелдемелерге негіделген философиядан бұрын, кейін немесе оған жауап ретінде пайда болатынын ұсынады. Мысалы, афоризмдер жүйелі философияға дейін келсе, онда жүйелі философияның өзі оларды түсіндіруге және мағынасын ашуға бағытталған тыраштан тұрады, Хуэй конфуциандық дәстүрде осылай болғанын айтады. Керісінше, афоризмдер жүйелі философияға қарсы жазылуы мүмкін, Ницшенің еңбектерінде көрініп қалатын сын немесе құрметсіздік нысаны ретінде. Соңғысы ретінде, афоризмдер жүйелі философиядан кейін пайда болуы мүмкін, Фрэнсис Бэконның жағдайындағыдай, ол ескі ойлау жолдарына нүкте қоюға тырысқан.
Professor of Humanities Andrew Hui, author of A Theory of the Aphorism offered the following definition of an aphorism: "a short saying that requires interpretation". Hui showed that some of the earliest philosophical texts from traditions around the world used an aphoristic style. Some of the earliest texts in the western philosophical canon feature short statements requiring interpretation, as seen in the Pre Socratics like Heraclitus and Parmenides. In early Hindu literature, the Vedas were composed of many aphorisms. Likewise, in early Chinese philosophy, Taoist texts like the Tao Te Ching and the Confucian Analects relied on an aphoristic style. Francis Bacon, Blaise Pascal, Desiderius Erasmus, and Friedrich Nietzsche rank among some of the most notable philosophers who employed them in the modern era. Andrew Hui argued that aphorisms played an important role in the history of philosophy, influencing the favored mediums of philosophical traditions. He argued for example, that the Platonic Dialogues served as a response to the difficult to interpret fragments and phrases which Pre Socratic philosophers were famous for. Hui proposes that aphorisms often arrive before, after, or in response to more systematic argumentative philosophy. For example, aphorisms may come before a systematic philosophy, because the systematic philosophy consists of the attempt to interpret and explain the aphorisms, as he argues is the case with Confucianism. Alternately, aphorisms may be written against systematic philosophy, as a form of challenge or irreverence, as seen in Nietzsche's work. Lastly, aphorisms may come after or following systematic philosophy, as was the case with Francis Bacon, who sought to bring an end to old ways of thinking.