Кіріспе

Адамның тынышсыздықтан жұғатын бактериялық ауруы.

Қазандық қызба (сонымен қатар "бес күндік қызба", "квинтан қызбасы" (febris quintana) және "қалалық қазандық қызба") – дене құсы арқылы жұғатын орташа ауырлықтағы ауру. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста Фландрия, Франция, Польша, Галисия, Италия, Македония, Месопотамия, Ресей және Мысыр әскерлерін қамтыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде үш белгілі жағдайға J. R. R. Толкин, А. А. Мильн және К. С. Льюис автор болды. 1915 жылдан 1918 жылға дейін британдық әскерлердің бестен бірінен үштен біріне дейін қазандық қызбаға шалдыққан, ал ауырған неміс және австриялық әскерлердің шамамен бестен бірінде бұл ауру болды. Аурудың ошақтары, мысалы, АҚШ-тағы Сиэтл мен Балтиморда инъекциялық есірткі қолданушылар арасында, сондай-ақ Францияның Марсель қаласында тіркелген. Бұл ауру Bartonella quintana бактериясымен (ескі атаулары: Rochalimea quintana, Rickettsia quintana) қоздырылады, ол дене құсының асқазан қабырғаларында табылған. Сауығуға бір ай немесе одан да көп уақыт қажет. Өлімге әкелетін жағдайлар сирек, бірақ кейбір жағдайларда "созылмалы қызба жүрек жеткіліксіздігіне алып келуі мүмкін".

Диагностика

Серологиялық тестілеу әдетте нақты диагноз қою үшін қолданылады. Көптеген серологиялық тестілер симптомдардың пайда болуынан кейін белгілі бір уақыт өткен соң ғана сәтті нәтиже береді (әдетте бір апта). Дифференциалдық диагноз тізіміне тиф, эрлихиоз, лептоспироз, Лайм ауруы және вирустық экзантема (қызылша немесе қызылша) кіреді.

Емдеу

Қазандық қызбаның емделуі жағдайларға қарай өзгеше болуы мүмкін, себебі адам организмі медициналық көмексіз өзінен-өзі аурудан арылуға қабілетті. Кейбір науқастарға ем қажет, ал кейбіреулеріне қажет емес. Ем қажеттілер үшін доксициклин мен джентамициннің үйлесімі ең тиімді ем болып табылады. Хлорфеникол – тетрациклин туындыларын қолдануға болмайтын жағдайларда, мысалы, қанағаттанбас ауру, бүйрек функциясының нашарлауы, тоғыз жасқа дейінгі балалар және жүкті әйелдер үшін ұсынылатын балама дәрі. Дәрі-дәрмектер жетіден он күнге дейін қолданылады.

Эпидемиология

Қазандық қызбасы – адамдар негізгі қожайындары болатын, вектор арқылы берілетін ауру. Ауруды таратушы вектор – адам денесіндегі кіршік (Pediculus humanus humanus) деп аталады. Британдық экспедициялық күштерінің белгісіз себепті қызбаны зерттеу кіші комитеті, вектордың қалай жұқтыратынының нақты жолы – кіршік қалдықтарының терінің зақымдалған жерлері арқылы денеге енуі екенін анықтады. Ауру көбінесе адамдарда кездеседі, бірақ ауруды тудыратын грам-теріс бактериялар иттер, мысықтар және макакалар сияқты сүтқоректілерде де аз мөлшерде табылды. Аурудың таралушысы – адам денесіндегі кіршік болғандықтан, инфекцияға ұғрудың негізгі қауіп факторлары көбінесе кіршікпен байланысты. Нақтырақ айтқанда, қауіп факторларына кіршікпен зарарлану, тығыз және антисанитарлық жағдайлар, жеке гигиена, соғыс, ашаршылық, нашар тамақтану, алкоголизм, баспанасыздық және вена арқылы есірткі қолдану жатады. Анықталған қауіп факторлары, аурудың белгілі болған кезеңінің барлық уақытында жұқтырған адамдардың субпопуляцияларымен тікелей байланысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, қазандық қызбасы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жас ерлер арасында кездесетін, ал 21-ғасырда ауру көбінесе орта жастағы баспанасыз ерлерде кездеседі. Мұны 21-ғасырдағы Денвердегі (Колорадо штаты) аурудың таралуын қарастырғанда көруге болады, онда зерттеуші Дэвид МакКормик және оның әріптестері тексерілген 241 баспанасыз адамның 15%-ында грам-теріс бактерияны тапты. Францияның Марсель қаласында жасалған тағы бір зерттеуде, тексерілген 930 баспанасыз адамның 5,4%-ында бактерия табылды.

Тарих

Қазандық қызуы алғаш рет 1915 жылы маусым айында британдық майор Джон Грэм сипаттап, хабарлады. Ол бас айналу, бас ауру, тізе мен арқаның ауыруы сияқты белгілерді тіркеді. Бұл ауру көбінесе әскерлер арасында кездесетін, сондықтан оны әдеттегіден гөрі анықтауға көбірек уақыт кетті. Алғашқыда осы жағдайлар денге, құм шыбыны немесе паратиф қызуы деп жаңылыстырылды. 1916 жылы Александр Пикок дене құсы туралы зерттеу жариялады, себебі жұқтырудың күдікті таратушысы - жәндіктер еді. Оның зерттеулерінің нәтижесінде көптеген адамдар құтыны жұқтырудың басты себебі деп санай бастады, бірақ Джон Мьюр сияқты мамандар аурудың вирус табиғаты бар екенін жақтады, бұл мәселе тағы да дау тудырды. 1917 жылы Қазандық қызуды зерттеу комиссиясы (TFIC) алғашқы отырысын өткізді. TFIC жұқтырған қан мен құтылармен тәжірибелер жасап, ауру және құтылардың мінез-құлқы туралы көп мәлімет алды. Сондай-ақ 1917 жылы Америкалық Қызыл Крест Медициналық зерттеу комитетін (MRC) құрды. MRC қазандық қызу бойынша адамдармен тәжірибелер жүргізіп, олардың зерттеулері 1918 жылдың наурыз айында жарияланды. MRC және TFIC-тің нәтижелері өте ұқсас болды, бұл құтыны жұқтырудың таратушысы ретінде растады. 1920 жылдарға дейін ғана В. Квинтана бактериясы қазандық қызудың себебі екені анықталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британ үкіметі Беркхамстедтегі Купер, Макдугалл және Робертсон фирмасына әскерлерді құтылардан сақтау үшін қолданылатын өнімді жасауды тапсырды. Көптеген сынақтар мен қателерден кейін "AL63" ұнтақ түрінде жасалды және сәтті қолданылды. Бұл аббревиатура "Құтыға қарсы" дегенді білдірді және ең тиімді 63-ші препарат еді.