Кіріспе

Француз жазушысы Морис Бланшо (/b//l//æ//n/'/ʃ//oʊ/ blanSHOH, blɑ̃ʃo; 22 қыркүйек 1907 – 20 ақпан 2003) – француз жазушысы, философы және әдебиет теориясының маманы. Оның еңбектері, мағына мен сезім туралы поэтикалық теориялармен қатар өлім философиясын зерттейді, және Жиль Делез, Мишель Фуко, Жак Деррида және Жан-Люк Нэнси сияқты постструктуралистік философтарға маңызды ықпал етті.

1945 жылға дейінгі кезең

Бланшо 1907 жылғы 22 қыркүйекте Квайн ауылында (Саон және Луара) дүниеге келген. Бланшо Страсбург университетінде философияны оқыды, онда ол литвалық француз еврей феноменологы Эммануэль Левинасқа жақын дос болды. Содан кейін ол Парижде саяси журналист ретінде мансапқа кірісті. 1932 жылдан 1940 жылға дейін ол консервативті күндізгі газет Journal des débats редакторы болды. 1930 жылдардың басында ол радикалды ұлтшыл журналдар сериясына материалдар жазды, сонымен қатар 1933 жылы антигермандық күндізгі газет Le rempart редакторы және Пол Левидің нацизмге қарсы апталық басылымы Aux écoutes редакторы болды. 1936 және 1937 жылдары ол сондай-ақ өте оңшыл ай сайынғы журнал Combat және ұлттық синдикалистік күндізгі газет L'Insurgé редакторына материалдар жазды, ол ақырында жабылды – көбінесе Бланшоның араласуы нәтижесінде – оның бірқатар авторларының антисемитизміне байланысты. Бланшоның сол кездегі үкіметке және Ұлттар Лигасы саясатына сенімсіздік білдіретін, сондай-ақ нацистік Германияның Еуропадағы бейбітшілікке қауіп төндіретіні туралы үнемі ескертетін бірқатар өткір мақалалардың авторы болғаны даусыз. 1940 жылдың желтоқсанында ол Жорж Батайльмен танысты, ол отызыншы жылдары фашизмге қарсы күшті мақалалар жазған және оның өліміне дейін 1962 жылға дейін жақын досы болып қалды. Бланшо нацистік оккупация кезінде Парижде жұмыс істеді. Отбасын асырау үшін ол 1941 жылдан 1944 жылға дейін Journal des débats журналында кітап сыншысы болып жұмыс істеді, мысалы, Сартр мен Камю, Батайль мен Мишо, Малларме және Дюрас сияқты тұлғалар туралы Виши режиміне адал оқырмандарға жазды. Осы рецензияларында ол тілдің күрделі риторикалық сипатын және жазбаша сөздің шындық немесе жалғандық ұғымдарына келтірілмейтіндігін зерттеу арқылы кейінгі француздық сындық ойлаудың негізін қалады. Ол Жан Полхан ұсынған күрделі амалдың бөлігі ретінде Nouvelle Revue Française журналының редакторы қызметінен бас тартты. Ол Қарсылық қозғалысында белсенді болды және фашистік, антисемит жазушы және журналист Роберт Брасиллахқа қарсы тұрды, ол нацистік серіктестік қозғалысының басты көшбасшысы болды. 1944 жылдың маусым айында Бланшо нацистердің оқ жазатын отрядынан құтылуға асығысқан (оның «Өлім сәті» атты туындысында баяндалғандай).

1945 жылдан кейін

Соғыстан кейін Бланшо тек романда жазушы және әдеби сыншы ретінде жұмыс істеуге кірісті. 1947 жылы Бланшо Парижден Францияның оңтүстігіндегі Езе деген усақ ауылға көшіп кетті, онда өмірінің келесі он жылдығын өткізді. Сартр және сол дәуірдегі басқа француз зиялылары сияқты, Бланшо академияны күнкөріс құралы ретінде пайдаланбады, оның орнына өзінің қаламына сүйенді. Маңыздысы, 1953 жылдан 1968 жылға дейін ол «Nouvelle Revue Française» журналында тұрақты түрде жарияланды. Сонымен қатар, ол салыстырмалы оқшауланған өмір салтын бастады, жақын достарымен (Левинас сияқты) жылдар бойы көріспеді, бірақ оларға ұзақ хаттар жазып тұрды. Өзін-өзі оқшаулауының бір себебі (бірақ толық емес – оның оқшаулануы жазуымен тығыз байланысты және кейіпкерлерінде жиі кездеседі) – Бланшо өмірінің көп бөлігінде денсаулығының нашар болуы еді. Соғыстан кейін Бланшоның саяси қызметі сол жаққа қарай жылжыды. Ол маңызды «121 манифестінің» негізгі авторларының бірі деп есептеледі, оның атауы қол қойғандардың санына байланысты берілген (Жан-Поль Сартр, Роберт Антельм, Ален Роб-Грийе, Маргарита Дюрас, Рене Шар, Анри Лефевр, Ален Рене, Симон Синьоре және т.б.), бұл манифест Алжирдегі отарлық соғыста қызмет етуден бас тартуға құқылы болғандарды қолдады. Манифест соғысқа қатысты зиялылардың реакциясында шешуші роль атқарды. 1968 жылдың мамыр айында Бланшо тағы да жеке өмірден шығып, студенттердің наразылықтарын қолдады. Бұл соғыстан кейінгі оның жалғыз қоғамдық өнері болды. Дегенмен, ол елу жыл бойы француз әдебиетінің дәстүрі мен қазіргі әдебиетінің тұрақты жақтаушысы болды. Өмірінің соңғы жылдары ол фашизмге зиялылардың қызығушылығына, әсіресе Хайдеггердің Холокостқа қатысты соғыстан кейінгі үнсіздігіне қарсы бірнеше рет жазды. Бланшо отыздан астам көркем шығарма, әдеби сын және философиялық еңбек жазды. 1970 жылдарға дейін ол үздіксіз түрде жазу арқылы әдеттегі «жанрлар» немесе «бағыттар» деп есептелетін нәрселер арасындағы кедергілерді бұзуға тырысты, ал оның кейінгі еңбектерінің көп бөлігі баяндау мен философиялық зерттеулер арасында еркін қозғалады. 1983 жылы Бланшо «Жарияланбаған қауымдастық» (La Communauté inavouable) еңбегін жариялады. Бұл еңбек Жан-Люк Нэнсидің «Жұмыс істемейтін қауымдастық» (1986) еңбегіне әсер етті, ол қауымдастыққа діни емес, пайдалы емес және саяси емес тұрғыдан қарауға тырысты. Ол 2003 жылдың 20 ақпанында Францияның Ивелин департаментіндегі Ле-Мениль-Сен-Дениде қайтыс болды.

Жұмыс

Бланшоның еңбегі өлім философиясын гуманистік тұрғыдан емес, парадокс, мүмкін еместік, мағынасыздық және өлімнің тұжырымдамалық тұрғыдан мүмкін еместігі секілді мәселелер арқылы зерттейді. Ол үнемі «әдебиет мәселесімен» айналысты, бұл жазудың ерекше актісін бір мезгілде іске асыру және сұрақ қою болып табылады. Бланшо үшін «әдебиет, әдебиет сұраққа айналған сәтте басталады». Бланшо Стефан Малларме мен Поль Селанның поэтикасына, сондай-ақ гегельдік диалектикадағы жоққа шығару ұғымына сүйенді. Оның әдеби тіл теориясы әрқашан антиреалистік болып табылады және күнделікті тәжірибеден мүлдем өзгеше, сондықтан реализм тек шындық туралы әдебиетті ғана емес, жазу актісінің ерекшеліктері арқылы туындаған парадокстар туралы әдебиетті де білдіреді. Бланшоның әдебиет теориясы Гегельдің философиясына параллель, нақты шындықтың тұжырымдамалық шындықты әрқашан басып өтетінін көрсетеді. Мысалы, Маларме «Кризистегі поэзияда» былай деп жазды: «Мен гүл деймін, және менің дауысым кез келген пішінге ұмытылғаннан кейін, [ ] әрбір гүл шоғынан жоқ [ ] пайда болады». Тілдің күнделікті қолданылуы абстрактілі ұғым үшін заттың физикалық шындығын жоққа шығарады немесе елеусіз қалдырады. Әдебиет, символизм мен метафораны қолдану арқылы, тілді осы утилитаризмнен босатады, соның арқасында тіл физикалық нысанға емес, тек оның идеясына ғана сілтеме жасайтынына назар аударады. Бланшо жазғандай, әдебиет осы жоқшылықтың болуымен қызығады, ал сөздердің дыбыстық және ырғақтық ерекшеліктері тілдің материалдық жаратылысына назар аударады. Бланшоның ең танымал көркем шығармалары – «Томас л’Обскур» (Томас Қараңғы), оқу және жоғалту туралы тәжірибе туралы мазасыз récit (бұл «оқиғаның баяндауы емес, оқиғаның өзі, сол оқиғаға жақындау, сол оқиғаның орын алуы») «Өлім жазасы», «Аминдаб» және «Ең жоғалысы». Оның негізгі теориялық еңбектері – «Әдебиет және өлімге құқық» («От жұмысы және Орфейдің үңілуі» кітабында), «Әдебиет кеңістігі», «Шексіз әңгіме» және «Апатты жазу».

Тақырыптар

Бланшо әдебиет пен өлімнің екеуі де анонимді бейқұлық ретінде қабылданатын мәселе бойынша Хайдеггермен пікір алысады. Бланшо осы тәжірибені түрліше "нейтрал" (le neutre) деп атайды. Хайдеггерден өзгеше, Бланшо өліммен нағыз қарым-қатынас болу мүмкіндігін жоққа шығарады, себебі ол өлімнің түсінік ретінде болу мүмкіндігін жоққа шығарады. Кейіннен Бланшоға басқаларға жауапкершілік мәселесінде әсер еткен Левинас сияқты, ол Хайдеггердің өлімді "барлықтың абсолютті мүмкін еместігі" ретіндегі тұжырымын өзгертіп, оны "әр мүмкіндіктің мүмкін еместігі" деп қарастырады.