Бетке келген зақым, деформация, мүгедектік – себептері, әлеуметтік көзқарас, діни түсіндірмелер мен әдебиеттегі бейнесі. Психологиялық әсері зерттеледі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сыртқы түрінің зақымдануы немесе өзгеруінің күйі.
State of having one's appearance injured or changed
Деформация – ауру, туа біткен кемшілік немесе жарақат сияқты медициналық себептерден туындаған, адамның сыртқы түріне терең және тұрақты зиян келтіру жағдайы. Қоғамның деформацияға деген көзқарасы мәдениеттер мен уақыт өте келе әртүрлі болды, кейбір мәдениеттерде оған қатысты әлеуметтік таңбалау күшті болғандықтан, деформацияға ұшыраған адамдарға психологиялық қиындықтар тудырады. Алайда, көптеген қоғамдар деформацияның кейбір түрлерін медициналық және ғылыми тұрғыдан қарастырып, деформацияға қарсы жаман ниетті адамды анафема деп санайды. Әртүрлі діни және рухани контексттерде деформация күнә үшін құдайдан келген жаза ретінде сипатталған (мысалы, яһудилерде Абельді өлтіргені үшін Яхве Қаинды деформациялаған), немесе жақсылық пен әділдікке қарсы зұлым күштердің әрекеті салдарынан туындаған, бірақ кейін өтелмелі азап ретінде, немесе түсіндірмесіз жағдай ретінде қарастырылады, сондықтан адамдар тек оны қабылдауға мәжбүр. Бұл тақырып көптеген көркем әдебиеттерде жиі талқыланып, сілтеме жасалады. Жаман мысалдарға DC Comics комикстеріндегі Джокер және Nick Cave and the Bad Seeds тобының сол аттас әніндегі "қызыл оң қол" иесі кіреді. Батырлық мысалдарға Marvel Comics-тен соқыр қылмыспен күресуші Даредевил және сол аттас фильмдегі мейірімді Эдвард Шеңберқол кіреді. Антигеройлық мысалдарға Deadpool, емделу қабілетінің арқасында терісінде іздер қалған жалдамалы сарбаз, және Marvel Comics-тен беті деформацияланған The Punisher кіреді.
Disfigurement is the state of having one's appearance deeply and persistently harmed medically, such as from a disease, birth defect, or wound. General societal attitudes towards disfigurement have varied greatly across cultures and over time, with cultures possessing strong social stigma against it often causing psychological distress to disfigured individuals. Alternatively, many societies have regarded some forms of disfigurement in a medical, scientific context where someone having ill will against the disfigured is viewed as anathema. In various religious and spiritual contexts, disfigurement has been variously described as being a punishment from the divine for sin (such as Yahweh's defacement of Cain for Abel's murder in Judaism), as being (such as Paul of the New Testament's arguments about Christ's sufferings) caused by supernatural forces of hate and evil against the good and just, which will be later atoned for, or as being without explanation per se with people just having to endure. The topic has been frequently commented on and referred to in a great many forms of fictional media as well. Villainous examples include the iconic fiend The Joker from various DC Comics and the mysterious figure with a "red right hand" from the song of the same name by the band Nick Cave and the Bad Seeds. Heroic examples include Daredevil, a crime fighter who was rendered blind (from Marvel Comics), and the compassionate character Edward Scissorhands from the film of the same name. Antiheroic examples include Deadpool, a mercenary whose healing factor gives his skin a scarred appearance, and The Punisher, who has facial disfigurement, also from Marvel Comics.
Шолу
Дене мүсінінің бұзылуы, қасиетті немесе қатерлі жағдайдың нәтижесінде туындаған жағдайда, көбінесе теріс дене бейнесі, депрессия, әлеуметтік, жыныстық және кәсіби өмірдегі қиындықтар, жаттық көзқарас және төзбеушілік сияқты ауыр психосоциалдық проблемаларға алып келеді. Бұл ішінара адамның "көзге көрінетін өзгешелікке" қалай бейімделуіне байланысты, бірақ мүсіннің бұзылу деңгейі науқастың сезімімен сирек сәйкес келеді. Дене мүсіні бұзылған адамдарға әсер ететін қосымша фактор – басқа адамдардың реакциясы. Көпшілік мүсіні бұзылған адамдарға аз сеніммен және құрметпен қарайды, көбінесе қарым-қатынас жасаудан немесе бұзылған жерге қараудан қашып тырысады. Бет, қолдар және аяқтар сияқты көрінетін дене бөліктерінің бұзылуы, басқа бұзылуларға қарағанда, адамдарға бейімделуде үлкен қиындық тудырады деп есептеледі. Дене мүсінін әдейі қию, діни немесе сот мақсатымен адамзат тарихында көптеген мәдениеттерде кездескен. Византия империясы кезінде император Жер бетіндегі Құдайдың өкілі саналды, сондықтан оның денесінің толықтығы Көктемнің кемелдігіне қажетті шарт болды. Осы себепті көптеген тәуелсіз императорлар соқыр етілді, мұрындары кесілді немесе тілдері бөлінді, өйткені мұндай тұрақты бұзылулар оларды таққа қайта оралу мүмкіндігінен айырды. Дене мүсінін ерікті түрде бұзғандардың мысалы – Әйббе Кенже және Шотландиядағы Колдингэм монастырының монахтары. Монастырға викингтер шабуыл жасағанда және зорлаудан қорқып, монахтар мен ол өздерінің мұрындарын және үстіңгі еріндерін кесіп тастады. Қарымда ретінде викингтер монахтар ішінде ғимаратты өртеп жіберді. Осыдан "көзге қарамай мұрынды кесу" деген мақал пайда болған деседі. Дене мүсінінің бұзылуы кейде жануарлардың шабуылдарына да алып келуі мүмкін, мысалы, шомпанзелердің шабуылынан аман қалғандар, Шарла Нэш сияқты, оның беті мен қолы Трэвистен зардап шекті.
Disfigurement, whether caused by a benign or malignant condition, often leads to severe psychosocial problems such as negative body image; depression; difficulties in one's social, sexual, and professional lives; prejudice; and intolerance. This is partly due to how the individual copes with looking 'visibly different', though the extent of the disfigurement rarely correlates with the degree of distress the patient feels. An additional factor which affects people with a disfigurement is the reaction they get from other people. The general population responds to people with a disfigurement with less trust and respect, and often try to avoid making contact or having to look at the disfigurement. Disfigurements affecting visible areas, such as the face, arms, and hands, are thought to present greater difficulty for affected people to cope with than do other disfigurements. Deliberate mutilation resulting in physical disfigurement has also been practiced by many cultures throughout human history for religious or judicial purposes. During the Byzantine Empire, the emperor was considered God's viceregent on Earth, and as such, the physical wholeness of his person was an essential complement to the perfection of Heaven. For this reason, many deposed emperors were blinded, had their noses cut off, or their tongue split by their successors, as these permanent disfigurements disqualified them from ever reclaiming the throne. A case of voluntary disfigurement is that of St. Æbbe the Younger and the nuns of Coldingham Monastery in Scotland. When the monastery was attacked by Vikings and they feared being raped, the nuns and she cut off their own noses and upper lips. In revenge, the Vikings burned down the building with the nuns inside. This is said to be the origin of the phrase "cutting off the nose to spite the face". In some cases of disfigurement, it can also involve animal attacks, such as survivors of chimpanzee maulings, like Charla Nash, whose face and hands were disfigured from Travis.
Қоғам және мәдениет
Беткейі бұзылған адамдар көбінесе жаман қарым-қатынасқа ұшырайды.
People with disfigurement are often treated poorly.
Америка көркем әдебиетінде
Операның фантомы адаптацияларының көпшілігінде (әдеби, сахналық, фильмдік немесе басқа) бас кейіпкер (Эрик немесе Фантом деп аталады) мүсінінің кемістігін жасыру үшін толық немесе жартылай маска киеді. Кейбір адаптацияларда оның кемістігі туғаннан болған деп еске салынады, мысалы Эндрю Ллойд Вебер мюзиклінде, ал басқалары оны қорқынышты оқиғаның, мысалы өрттен немесе химиялық заттардан күйік шағудың салдары деп көрсетеді немесе болжайды. Фантомның деформацияланған беті оған қайғы мен үмітсіздік сезімдерін сыйлаған, осылайша оның жұмбақ «фантом» бейнесін қабылдауына әсер еткен деп сипатталады. DC Comics кейіпкері Джокер, көбінесе Бэтменнің қарсыласы, клоунға тән күлімсіреумен және ақырған тері, қызыл еріндер мен жасыл шаштың үйлесімімен көзге түседі, бұл көптеген медиада жарақаттар мен деформацияның нәтижесі деп сипатталады немесе болжанады. Оның терісі мен шашының түсінің өзгеруіне химиялық күйік себепті болуы мүмкін, яғни Джокер кейіпкері зиянды химиялық заттарға толы ыдысқа құлап, секіріп немесе лақтырылып кеткен. Тим Бертонның 1989 жылғы «Бэтмен» фильмінде Джокер кейіпкері, бұл нұсқада бастапқыда «Джек Нейпир» деп аталған қылмыскер, Нейпирдің Бэтменге зиян келтіру мақсатымен жасаған оқтан кейін жасалған сәтсіз пластикалық операцияның нәтижесінде ерекше күлімсіреуге ие болады. Көптеген медиада Джокердің маниясы мен ақылсыздығы оның өзінің деформацияланған бейнесін көргеннен кейін басталады, 1989 жылғы фильм осыған мысал. Британдық құпия агент Джеймс Бондтың бірнеше жауы ерекше бет-әлпеттерімен танымал. Мысалы, «Die Another Day» фильмінен Солтүстік Кореялық қылмыскер және террорист Зао. Рик Юн сомдаған террористтің терісі жартылай мөлдір, бетінде қалың тамырлар көрінеді және терісіне көптеген алмаз енгізілген. Marvel Comics-ке қатысты әртүрлі туындыларда кездесетін Punisher антигеройі, бет-әлпеті қатты деформацияланған бірнеше жаумен кездескен. Оның ең танымал мысалы - Жігсоу, адамдық күштен тыс, бірақ супер қабілеттері жоқ садист және психопат, оның беті ойыншық пазлға ұқсас терең жарақаттармен жабдықталған. Punisher-дің ең танымал қарсыласы, ол 2008 жылғы «Punisher: War Zone» фильмінде Доминик Уэст рөлін ойнады. Deadpool, Marvel Comics-ке қатысты туындыларда да кездесетін антигерой, терісіне жаралы көрініс беретін жазылу қабілетінен деформацияланған. Nick Cave and the Bad Seeds тобының 1994 жылы шыққан «Red Right Hand» әні қан қызыл, деформацияланған қолы бар (әннің атауында айтылғандай) қорқынышты кейіпкерді сипаттайды.
In most adaptations (literary, stage, film, or otherwise) of The Phantom of the Opera, the title character (known as "Erik" or "The Phantom") wears either a full or half face mask to conceal a disfigurement. Some adaptations infer that his disfigurement was present from birth, such as in the Andrew Lloyd Webber musical, whereas others infer or show it to be the result of a horrible accident such as burning from fire or chemicals. The Phantom's disfigured face is usually described as having caused him anguish and despair, thus influencing him to adopt the enigmatic "phantom" persona. The DC Comics character the Joker, often a foe of Batman, possesses a clown like grin and a grotesque combination of bleached skin, red lips, and green hair that are typically described or inferred to be the result of injuries and disfigurement in most media. A common origin of his skin and hair colors revolve around chemical burns as the result of the Joker character either falling into, jumping into, or being thrown into a vat of noxious chemicals. In Tim Burton's 1989 film adaptation of Batman, the Joker character, in this version a criminal originally known as "Jack Napier", receives his distinct rictus grin as the result of a botched plastic surgery that he received after a ricocheted bullet that Napier intended to harm Batman badly injured the Joker's face. In most media, the Joker's mania and insanity begin as a result of him seeing his own disfigurement, the 1989 film being an example. Several enemies of fictional British secret agent James Bond have been known for their distinctive facial features. An example is the North Korean criminal and terrorist Zao from the film Die Another Day. Played by Rick Yune, the terrorist has partly translucent skin with thick veins shown on his face and numerous diamonds embedded into his skin. The Punisher, an antihero appearing in various Marvel Comics related works, has confronted several enemies known for their drastic facial disfigurement. A prominent example is Jigsaw, a sadist and psychopath with incredible stamina, while having no superhuman powers that has a deeply mutilated face somewhat similar to a jigsaw puzzle. Perhaps the Punisher's most iconic nemesis, he was played in 2008's Punisher: War Zone by Dominic West. Deadpool, an antihero also appearing in Marvel Comics related works, was disfigured from a healing factor that gives his skin a scarred appearance. Nick Cave and the Bad Seeds' popular alternative rock song "Red Right Hand", first released in 1994's Let Love In, describes a nightmarish figure with a blood red, disfigured hand (as referred to in the title).