Кіріспе

Англия шіркеуінің тарихын 597 жылдан бастап 21 ғасырға дейін зерттейді. Сол жылы папа жіберген және Кентерберийлік Августин басқарған миссионерлер тобы англосаксондықтарды христиан дініне өткізуді бастады. Августин Кентерберидің алғашқы архиепископы болды. Орта ғасырлар бойы Англия шіркеуі Рим папасы басқаратын католик шіркеуінің бір бөлігі болды. Жылдар өте келе шіркеу көптеген заңдық жеңілдіктерге ие болып, зор байлық пен мүлік жинады. Бұл мәселе Англия патшалары мен шіркеу арасында жиі дау тудыратын. 16 ғасырда Генрих VIII тұсында басталған ағылшын реформациясы кезінде Англияда папаның билігі жойылып, король Англия шіркеуінің Жоғарғы Басшысы атанды. Генрих монастырларды таратып, олардың мүлкін тәркіледі. Шіркеу Мария I (1553–1558) билігінде қысқа уақытқа Риммен қайта бірікті, бірақ Елизавета I тұсында тағы да бөлінді. Елизаветалық діни келісім Англия шіркеуін консервативті протестанттық шіркеу ретінде орнатып, бекітті. Алайда, бұл келісім діни дауларды тоқтатуға жеткіліксіз болды. Халықтың көп бөлігі біртіндеп шіркеудің қалыптасқан үлгісіне бейімделді, бірақ аз ғана бөлігі Рим-католик дініне адал қалды. Англия шіркеуінің ішінде пуритандар шіркеудің құдай қызметіндегі «паптық» деп санайтын кемшіліктерді жоюды және епископтарды, барлық дін қызметкерлері тең болатын пресвитериандық жүйемен алмастыруды талап етті. Елизавета қайтыс болғаннан кейін пуритандарға Карл I (1625–1649) билігінде күш алған жоғары шіркеудің арминийлік партиясы қарсылық көрсетті. Ағылшын азаматтық соғысы мен монархияның құлауы пуритандарға реформалар жоспарын іске асыруға және Елизаветалық келісімді жоюға мүмкіндік берді. 1660 жылғы Реставрациядан кейін пуритандар Англия шіркеуінен қуылды. Англикандықтар өз шіркеуін Рим католиктері мен протестантизмнің діни екстремизмдері арасындағы «орта жол» ретінде, Арминийлік және Кальвинизмнің, сондай-ақ жоғары және төмен шіркеулердің арасындағы тепе-теңдік ретінде қарастыра бастады. 1700-ші және 1800-ші жылдары жаңару қозғалыстары Евангелиелік Англикандықтың өркендеуіне үлкен үлес қосты. 19 ғасырда Оксфорд қозғалысы Англия шіркеуінің католик мұрасын баса назар аударатын ағылшын католикшілігіне жол ашты. Британ империясының өсуімен бірге, әлемнің басқа бөліктерінде де англикан шіркеулері құрылды. Бұл шіркеулер Англия шіркеуін «ана шіркеу» деп есептейді және ол Англикан қауымдастығында жетекші рөл атқарады. Англиядағы христиан дінінің толық тарихы үшін «Британдиядағы христиан дінінің тарихына» қараңыз.

Англосаксон кезеңі (5971065)

III ғасырда Рим Британиясында христиан дінінің болғанына куәліктер бар. 380 жылдан кейін христиан діні Рим империясының ресми діні болып жарияланды, және Британияда епископтар басқаратын ресми шіркеу ұйымы құрылды. V ғасырда Рим үкіметінің аяқталуы және германдық язычниктардың шапқындары Англиядағы кез келген ресми шіркеу ұйымын жойды. Жаңа қоныс аударушылар, англосаксондар, англосаксондық язычествоны әкелді, ал христиан шіркеуі Уэльс пен Корнуоллға ғана шектелді. Ирландияда кельт христиандығы гүлдене берді. Англосаксондарды христиан дініне өткізу 597 жылы Рим папасы Григорий I Кент Корольдігін христиандастыру үшін Григориандық миссияны жіберген кезде басталды. Миссия жетекшісі Августин Кентерберидің алғашқы архиепископы болды. Солтүстік Англияны христиандастыруға Грегориандық миссияның латын христиандығына қарсы келт христиандығын таратумен айналысқан Иберо-шотланд миссиясы көмектесті. Кельт және рим шіркеулері бірнеше мәселе бойынша келіспеді. Ең маңыздысы – Пасха күнін қалай тойлау. Крещение рәсімі және монахтардың шашын қыру стилі сияқты басқа да айырмашылықтар болды. Нортумбрия қандай дәстүрді ұстануы керек деген мәселені шешу үшін 664 жылы король Освиу Уитби Синодын шақырды. Екі тараптың да аргументтерін тыңдағаннан кейін король рим дәстүрін таңдады, өйткені осы дәстүрді Әулие Петірдің ізбасарлары да ұстанған. VIII ғасырдың соңында викингтердің шабуылдары Солтүстік және Шығыс Англиядағы шіркеуге зор зиян келтірді. Олар монастырларды және шіркеулерді тонап, алтын кресттерді, алтарь тақталарын, қасиетті заттарды безенген зергерлік бұйымдарды және әсем безенділген Інжілдерді ұрлады. Көп ұзамай шабуылдар жаулап алу соғыстарына айналды, және Нортумбрия, Шығыс Англия және Мерсияның бір бөлігі скандинавиялық язычниктар билеген Данелауға айналды. Уэссекстің Альфред Ұлы және оның мұрагерлері англосаксондық қарсылықты және қайта басып алуды жетекшілік етті, нәтижесінде біртұтас Англия Корольдігі құрылды.

Алғашқы ұйым

Пап билігімен Англия шіркеуі екі шіркеу провинциясына бөлінді, әрқайсысын митрополит немесе архиепископ басқарды. Оңтүстікте Кентербери провинциясын Кентербери архиепискобы басқарды. Ол бастапқыда Лондонда орналасуы тиіс еді, бірақ Августин мен оның ізбасарлары Кентербериде қалды. Солтүстікте Йорк провинциясын Йорк архиепискобы басқарды. Теориялық тұрғыдан алғанда, екі архиепископтың да билігі тең болды. Бірақ шындығында, оңтүстік солтүстікке қарағанда байырақ болғандықтан, Кентербери үстемдік құрды. 668 жылы Тарсский Теодор Кентербери архиепископы болды. Ол шіркеу әкімшілігінің көптеген аспектілерін реформалады. 672 жылы Гертфорд синодында шіркеудің біркелкілігін арттыру мақсатында канондар қабылданды, олардың ішінде ағылшын епископтары Кловешода жыл сайын кеңес өткізуі керек болды. 700-ші жылдардың соңында Англия шіркеуінің ірі қайта ұйымдастырылуы болды. Мерсия патшасы Оффа өзінің патшалығында архиепископ болуын қалады, себебі Кентербери архиепискобы да Кенттің ірі феодалы болған. 787 жылы Англия шіркеуінің соборы Личфилд епархиясын архиепископтыққа көтерді. Енді Англияда үш провинция болды: Йорк, Личфилд және Кентербери. Алайда, бұл келісім 803 жылы күшін жойды, ал Личфилд Кентербери провинциясына қайта қосылды. Бастапқыда епархия Англо-саксон шіркеуінің жалғыз әкімшілік бірлігі болды. Епископ епархияға кафедральді қаладан, епископтың отбасы деп аталатын діни қызметкерлер тобының көмегімен қызмет көрсетті. Бұл діни қызметкерлер алыс ауылдарға барып, дінге баулу, оқыту және үйрету жұмыстарын атқарды. Отбасылар басқа маңызды елді мекендерге орналастырылды, олар минстерлер деп аталды. Көптеген ауылдарда 1042 жылға қарай шіркеулер болды, өйткені приходтар жүйесі маноризмнің дамуымен қатар өркендеді. Приход шіркеуі – жеке шіркеу, оны маноридің иесі салған және оған қаржы бөлген, сондай-ақ приход діни қызметкерін тағайындау құқығын сақтап қалған. Діни қызметкер өзін асырау үшін жерін өңдеп, сонымен қатар приходтан басқа да көмек алуға құқылы болған. Ең маңыздысы – ондық, яғни жерден немесе малдан алынған өнімнің оннан бір бөлігін жинау құқығы. Бастапқыда ондық ерікті сыйлық болған, бірақ 10 ғасырға қарай шіркеу оны міндетті салыққа айналдырды. 10 ғасырдың соңында бенедиктин реформасы қозғалысы 9 ғасырдағы викингтердің шабуылдарынан кейін Англияда монастырлықты қайта жаңғыртуға көмектесті. Ең белгілі реформаторлар – Кентербери архиепископы Дунстан (959–988), Винчестер епископы Этельвольд (963–984) және Йорк архиепископы Освальд (971–992) болды. Реформа қозғалысын король Эдгар қолдады. Реформалардың бірі – Кентербери, Вустер, Винчестер және Шерборн қалаларында монастырь соборларын құру болды. Бұл соборларда монастырь монахтары жұмыс істесе, басқа соборларда канон деп аталатын дін қызметкерлері жұмыс істеді. 1066 жылға қарай Англияда 45-тен астам монастырь болды, ал монахтар Батыс Еуропаның басқа бөліктерінен гөрі жиі епископтар болып тағайындалды. 1000 жылға қарай Англияда он сегіз епархия болды: Кентербери, Рочестер, Лондон, Винчестер, Дорчестер, Рамсбери, Шерборн, Сельси, Личфилд, Херефорд, Вустер, Кредитон, Корнуолл, Элмхам, Линдси, Уэллс, Йорк және Дурхам. Епископтарға өз епархияларындағы приходтар мен монастырларды бақылауға көмектесу үшін архидиакон лауазымы құрылды. Жыл сайын епископ приход діни қызметкерлерін соборға жинап, синод өткізетін. Патшалық билік пен шіркеу билігі бір-бірін күшейтетін. Коронация рәсімі арқылы шіркеу монархқа қасиетті билік берді. Ал шіркеу патшаның қорғауын күтті. Сонымен қатар, шіркеу Domesday Book бойынша барлық жердің 25-33 пайызына ие болған бай мекеме болды. Бұл епископтар мен абаттардың мәртебесі тұрақты феодалдармен тең екенін білдірді, сондықтан патша осы ықпалды лауазымдарға адал адамдарды тағайындауы өте маңызды болды. Англо-саксон дәуірінде патшалар епископтар мен абаттарды тағайындау арқылы «шіркеуді көп тосқауылсыз басқара алды». Епископтарды патша таңдап, көбінесе патшаның шіркеу қызметкерлері мен монастырларынан таңдап алатын. Содан кейін сайланған епископ синодқа ұсынылып, діни мақұлдау алып, киелену рәсіміне қатысты. Архиепископты тағайындау одан да күрделі болды және папаның мақұлдауы қажет болды. Кентербери архиепискобы өзінің лауазымының символы – паллийді алу үшін Римге сапар шегуге міндетті болды. Бұл Римге сапарлар мен оларға қоса төленетін төлемдер (мысалы, Петірдің ақшасы) дау тудырды.

Жаулап алудан кейінгі кезең (10661500)

1066 жылы Нормандия герцогы Вильгельм Англияға басып кірді, ол Эдуард Исповедникке мұрагерлік құқығы бар екенін мәлімдеді. Ол Рим папасы Александр II-ге жүгінді, ол оған батасын берді және ағылшын дін қызметкерлеріне Вильгельмнің билігіне бағынуды бұйырды. Нормандық жаулап алу кезінде Англияда бар болғаны 15 епархиялық епископ болды, ал 12-ші ғасырда Эли және Карлайл епархиялары құрылғаннан кейін 17-ге дейін көбейді. Бұл Франция мен Италиядағы көрсеткіштерден әлдеқайда төмен. Уэльстегі тағы төрт ортағасырлық епархия Кентербери провинциясына қарасты. Нормандық жаулап алу нәтижесінде ескі англосаксондық элита жаңа үстемдік құратын англо-нормандармен ауыстырылды, бұл діни және әскери аристократияға қатысты. 1070 жылы үш папалық легат ағылшын шіркеуін реформалауды қадағалау үшін келді. Винчестерде өткен кеңесте Кентербери архиепископы Стиганд, оның інісі Эльмхем епископы Этельмер және үйленген Личфилд епископы Леофвин лауазымынан шеттетілді. Кейінірек Виндзордағы кеңесте Сельси епископы Этельрик те лауазымынан айырылды. Тағы бір епископ, Дарем епископы Этельвин, король оны заңсыз деп жариялап, түрмеге қамағанда епархиялық орындығынан айырылды. Жыл соңына қарай тек екі англосаксон епископы қалды: Рочестер епископы Сивард және Вустер епископы әулие Вульфстан. Осыдан кейін Вильгельм ағылшын шіркеулерін реформаторлармен толтыра алды, мысалы, Кентербери үшін Ланфранк Бек және Йорк үшін Томас Бэйо. Ол корольдік үйден және капелладан епископтарды тағайындаудың ағылшын дәстүрін жалғастырды. 1072 жылы Вильгельм және оның архиепископы Ланфранк архиепископ Дунстан бастаған реформа бағдарламасын аяқтауға тырысты. Дарем және Рочестер соборлары бенедиктиндік монастырлар ретінде қайта құрылды, Уэллстің зайырлы соборы монахтық Батқа көшірілді, ал Личфилдтің зайырлы соборы Честерге, содан кейін монахтық Ковентриге көшірілді. Норман епископтары соборлық дененің мүлдем бөлек табыс табуын қамтамасыз етуге тырысты, бірақ монахтық соборда, мұнда епископ сонымен қатар титулдық абат болды, бұл қиындық тудырды. Сондықтан, 1090 жылы Ланфранк қайтыс болғаннан кейін, бірқатар епископтар бос орынды пайдаланып, өздерінің соборлары үшін зайырлы конституцияларды алды – Линкольн, Сарум, Чичестер, Эксетер және Херефорд; ал Лондон мен Йорк сияқты ірі қалалық соборлар зайырлы болып қала берді. Сонымен қатар, епископтардың орындықтары Ковентриден Личфилдке, ал Баттан Уэллске ауыстырылғанда, бұл орындықтар қайтадан зайырлы болып қайта құрылды. Монастырь соборларының епископтары көбінесе өздерінің монастырь органдарымен ұзаққа созылған сот дауларына тартылып, көбінесе басқа жерде тұруға бейім болды. Эли және Винчестер епископтары, сондай-ақ Кентербери архиепископы Лондонда тұрды. Вустер епископтары көбінесе Йорк қаласында, ал Карлайл епископтары Дербиширдегі Мельбурнда тұрды. Соборларды монахтар басқаруы Англияда, Шотландияда және Уэльсте ортағасырлық кезең бойына жалғасты, ал Батыс Еуропаның басқа жерлерінде ол тек Сицилиядағы Монреальде және Ирландиядағы Даунпатрикте ғана кездесті. Басқа ортағасырлық Еуропалық елдердегідей, жергілікті монарх пен Папа арасында дін қызметкерлерінің, салықтардың және шіркеудің байлығының, сондай-ақ епископтарды тағайындаудың азаматтық сот билігіне қатысты шиеленістер болды, әсіресе Генрих II және Иоанн билік еткен кезеңде (Инвеституралық дауларды қараңыз). Ортағасырлық христиандықтың маңызды аспектісі – қасиеттілерге құрмет көрсету және белгілі бір қасиеттілердің молы жерленген жерлерге және қасиеттілердің дәстүрі құрметтелген жерлерге жасалатын қажырлы саяхаттар. Халықтың танымал қасиеттілердің молына иелік етуі жеке шіркеу үшін қаржы көзіне айналды, өйткені адалдар киелі адамның дене қалдықтарының қасында рухани көмек, бата немесе ем алу үмітімен сый-сияпаттар мен игіліктер жасады. Бұл шіркеулердің ішінде Англияның алғашқы христиан шейітінің молы сақталған Сент-Альбан аббаттығы, негізін қалаушы Сент-Уилфридтің ғибадатханасы бар Рипон, Линдисфарн және Айданның қасиетті Кутбертінің денесі үшін салынған Дарем, Сент-Этэлдриданың ғибадатханасы бар Эли, негізін қалаушы Сент-Эдвард Исповедникке арналған Вестминстер аббаттығы және Сент-Ричардтың құрметті сүйектері сақталған Кичестер ерекше атақты болды. Бұл қасиеттілердің барлығы өз шіркеулеріне паломшыларды әкелді, бірақ олардың ішінде ең танымал 1170 жылы Генрих II патшаның қолбасшылары өлтірген Кентербери архиепископы Томас Беккет болды. 13-ші ғасырда Кентербери қажырлы саяхат орны Сантьяго-де-Компостеладан кейін екінші орынды иеленді. Джон Уиклиф (шамамен 1320 – 1384 жылдың 31 желтоқсаны) – 14-ші ғасырда Рим-католик шіркеуіне қарсы шыққан ағылшын теологы және ерте диссидент. Ол шіркеутің бірқатар тәжірибелеріне қарсы болған Лоллард қозғалысын құрды. Ол сонымен қатар паптық биліктің зайырлы билікке тиіспеуіне қарсы болды. Уиклиф Рим шіркеуінің барлық шіркеулердің басшысы емес екенін, ал әулие Петр басқа апостолдардан артық ешқандай күш алған жоқ деген мәлімдемелермен байланысты болды. Бұл мәлімдемелер оның оның байлығын, жемқорлығын және зұлымдықтарын реформалау туралы шақыруымен байланысты болды. Оксфорд ғалымы Уиклиф "Евангелие өзі әрбір христиан адамның өмірін басқару үшін жеткілікті ереже болып табылады, басқа ешқандай ережесіз" деп мәлімдеді. Лоллард қозғалысы оның уағыздарынан Генрих IV билігінің бастапқы жылдарына дейін және Генрих VIII билігінің алғашқы жылдарына дейін қуғын-сүргінге ұшырады.

Генрих VIII (1509-1547)

Католицизмге сәйкес, тәубесіне келген адам жақсы амалдар арқылы құтқарылуға жұмыс істеу арқылы Құдаймен бірлесе алады (синергизмге қараңыз). Құдайдың рақымы жеті қасиетті киялы арқылы берілді: крещение, міндеттеме, неке, дін қызметкеріне бекіту, науқастарды майлау, тәубе және Евхаристия. Евхаристия Құрбандық қызметі кезінде тойланады, католиктердің негізгі құлшылығы. Осы қызметте дін қызметкері нан мен шарапты киелі етіп, оларды Мәсіхтің денесі мен қанына айналдырады. Шіркеу дін қызметкерлерінің қауым атынан Құдайға Иса Мәсіхтің айқышқа шегеленген құрбандығын ұсынғанын үйретті, ол адамзаттың күнәсі үшін кешірім береді. Құрбандық қызметі сондай-ақ тірілердің тазару орнындағы жандарға көмектесетін дұға болып табылады. Тәубе күнәмен байланысты кінәлілікті жояды, бірақ католицизм жаза әлі де бар деп үйретті. Көптеген адамдар осы жазалардан құтыла алмайтынына және тазару орнында уақыт өткізуге мәжбүр болатынына сенді. Тазару орнындағы уақыт кешірімдер мен өлгендер үшін дұғалар арқылы қысқартылуы мүмкін, бұл қасиеттілердің қатысуы арқылы мүмкін болды. Кейінгі орта ғасырларда католицизм ағылшын өмірінің және мәдениетінің маңызды бөлігі болды. Англияны қамтыған 9000 приходты деканаттар, архидиакондықтар, епископтар басқаратын епархиялар және соңында Римнен католик шіркеуіне басшылық ететін папа бақылап отырды. Генрих VIII билікке келген кезде Риммен байланыс үзілді. Ұл мұрагерге мұқтаж болған король Катарина Арагонмен некесін жоюға папаның келісімін сұрады, бұл оған Анна Болейнге үйленуге мүмкіндік берер еді. Папа оның өтінішін қабылдамағаннан кейін Генрих Англиядағы папалық биліктен бас тарту науқанын бастады. Қатты қысымға ұшырап, Кентербери соборы 1532 жылы Клерикалияны мойынсұну туралы заңда корольдік келісімсіз канондық заң шығару құқығынан бас тартты. 1533 жылы Парламент Апелляцияны шектеу туралы акт қабылдады, бұл Англиядан тыс жерлерде шағымдануға тыйым салды. Бұл Кентербери архиепископына Римге жүгінбей-ақ некені жоюға мүмкіндік берді. 1534 жылдың қарашасында Жоғарлық туралы акт Англиядағы папалық билікті ресми түрде жойды және Генрихті Англия шіркеуінің Жоғарғы басшысы деп жариялады. Англияның дін қызметкерлерінің көп бөлігі қорқытып немесе пара алып, ажырасуға келісті. Адамдар ажырасуды әртүрлі себептермен қолдады. Епископ Стивен Гардинер сияқты маңызды дін қызметкерлері өздерінің адалдығын шетелдік папаға емес, ағылшын патшасына арнау керектігіне сенді. Христиан гуманистері папаның үстемдігі жақында болған тарихи оқиға екенін және шіркеудің жеке басына қатысты емес екенін айтты. Ақсүйектер мен дворяндар дін қызметкерлерінің билігін азайтуды қалады. Король монастырларды таратып, осы шіркеу мекемелерінің зор байлығын тәркіледі. Генрих содан кейін жердің көп бөлігін қарапайым адамдарға берді немесе сатты, бұл адамдардың Риммен үзіліске қаржылық мүддесі үшін қолдау көрсетуін қамтамасыз етті. Бірақ корольдік үстемдікті қолдаған ең маңызды топ – жаңа қозғалыстың, протестантизмнің ізбасарлары болды. Протестанттық реформацияны неміс монахы Мартин Лютер бастады. Лютердің теологиясының негізгі қағидасы – игі амалдар арқылы емес, тек сенім арқылы ақталу. Бұл көзқарас бойынша, Құдайдың тегін рақымы – адамдардың ақталуының жалғыз жолы, оны ізгілікпен немесе лайықты өмір салтымен алуға болмайды. Басқаша айтқанда, ақталу – сенім арқылы Құдайдан алған сый. Егер Лютер дұрыс айтса, онда Құрбандық қызметі, қасиетті киялы, қайырымдылық, әулиелерге дұға ету, өлгендер үшін дұға ету, қажылыққа бару және қасиетті заттарға құрмет көрсету Құдайдың рақымын алуға көмектеспейді. Оларға сену – ең жақсы жағдайда ырым-жырым, ал ең жаманы – жалған тәңірлерге табыну. Протестанттардың пікірінше, тазару орнына ешқандай Киелі кітапта негіз жоқ, сонымен қатар дін қызметкерлері тазару орнынан қорқытып, дұғалар мен Құрбандық қызметтерінен ақша табуда деп айыпталды. Католиктер тек сенім арқылы ақталу "күнәға жол беруге рұқсат" деп қарсылық білдірді. Протестантизм 1520 жылдан бастап Англияға еніп кетті, бірақ протестанттар қуғынға түскен азшылық болып, шіркеу мен мемлекет оларды еретик деп санады. 1534 жылы олар Генрихтің ең жақын одақтастары болды. Ол тіпті 1533 жылы протестант Томас Кранмерді Кентербери архиепископы етіп таңдады. 1536 жылы король алғаш рет өз билігін доктринаны жариялау үшін қолданды. Сол жылы Англия шіркеуінің алғашқы доктриналық мәлімдемесі болған Он бап жарияланды. Ол дәстүрлі католик доктриналары мен дәстүрлерінің көп бөлігін сақтады (тазару орны, әулиелерге құлшылық ету және нағыз болу), бірақ онда лютерандық ілімдер де болды (сенім арқылы ақталу және жеті емес, үш қасиетті киялы). Томас Кромвельдің, корольдің рухани істердегі вице-королінің басшылығымен, қасиетті заттар мен әулиелердің суреттері ырым-жырым деп жарияланды. 1536 мен 1538 жылдар арасында үкімет иконоклазмды қолдады. 1539 жылы консервативтік қарсы әрекет басталды. Парламент Алты бапты қабылдады, ол орта ғасырлық еретик заңдарын күшейтті және транссубстанциация сияқты дәстүрлі доктриналарға қарсылықты бастырды.

Эдуард VI мен Мэри I (15471558)

Генрихтің ұлы Эдуард VI тоғыз жасында патша болды. Протестант кеңесшілердің, оның ішінде Кранмердің басшылығымен Англия шіркеуі толыққанды протестант шіркеуіне айналды. Барлық дін қызметкерлерінің жексенбі күндері уағыздауы тиіс болған «Уағыз кітабы» жарияланды. Онда рухзаттар, бейнелер, тәсбих, киелі су, құрма жапырақтары және басқа да «римдік наным-сенімдер» айыпталып, сотталды. Сондай-ақ, тек сенім арқылы құтылуға болатыны үйретілді. Мемлекеттік қолдаумен иконаларға қарсы күрес жүргізіліп, бейнелер мен рухзаттар жойылды. Витраждар, қасиетті орындар, мүсіндер және кресттер бұзылып немесе жойылды. Шіркеу қабырғалары әктелді және жалған құдайларға табынуды айыптайтын библиялық мәтіндермен жазылды. 1547 жылғы «Шантрилер туралы» заң шантрилерді таратып, олардың мүлкін тәркіледі. Шантри – дін қызметкерлеріне өлгендер үшін дұға оқу үшін төленетін қаржылай көмек. Эдуардтың билігіндегі ең маңызды реформа – латын обрядтарының орнына ағылшын тіліндегі литургияны қабылдау болды. 1549 жылғы «Ортақ дұға кітабында» сенім арқылы құтылу туралы ілім айқын түрде баяндалған, бірақ католиктердің транссубстанциация және құрбандық туралы ілімдері жоққа шығарылды. Дегенмен, көптеген реформаторлар дұға кітабының тым дәстүрлі екенін айтты. 1552 жылғы «Ортақ дұға кітабы» нақты протестанттық болды және тіпті Мәсіхтің нақты қатысуын жоққа шығарды. Джон Хупер қажетті киім (ақ ракетаның үстіндегі қара химера) киіп, епископқа бекітілуден бас тартты, бұл бірінші киім дауын тудырды, ол негізінен шіркеу адамдардан құтқарылуға қажет емес және кітапта тыйым салынбаған рәсімдерді орындауды талап ете ала ма деген мәселе болды. 1553 жылдың маусым айында шіркеу 42 баптан тұратын протестанттық доктриналық мәлімдеме жариялады. Онда алдын ала белгілеу және Евхаристиядағы Мәсіхтің нақты қатысуы жоққа шығарылды. Алайда үш аптадан кейін Эдуард қайтыс болды. Эдуардтың өлімінен кейін оның жарты қарындасы, римдік католик Мария I таққа отырды. Ол әкесі мен ағасының діни саясатын кері қайтарып, Римпен бірлікті қалпына келтірді. Осы кезде протестанттар мен басқа да ағымдарды қудалаулар болды. Қуғын-сүргіннен кейін патшайымның бейнесі «Қанды Мария» деп аталатын, аңызға айналған тиранға айналды. Бұл қабылдау негізінен оның өлімінен кейін Фокстың «Шейіттер кітабының» кеңінен таралуына байланысты болды. Найджел Хирд қуғынды былай деп қорытындылады: «Қазіргі есептерге сәйкес, Марияның билігінің соңғы үш жылында 274 діни қылмыс жасаған адам өлім жазасына кесілді, бұл континенттегі кез келген католик елдегі осы кезеңде тіркелген көрсеткіштен асып түседі».

Елизавета I (1558 1603)

1558 жылғы қарашада Мэри патшайым баласыз қайтыс болғаннан кейін, оның жарты қарындасы Елизавета I патшайым болды. Бірінші міндет – Англияның діни қақтығыстарын реттеу болды. Елизаветаның діни келісімі Англия шіркеуінің қалай құлшылық ететіні және қалай басқарылатынын белгіледі. Негізінен, шіркеу 1553 жылы Эдуард қайтыс болғанға дейін болған күйіне қайтарылды. Жоғарлық туралы акт монархты шіркеудің жоғарғы басқарушысы етті. Біркелкілік туралы акт 1552 жылғы сәл өзгертілген Жалпыға ортақ дұғалар кітабын қалпына келтірді. Діни қызметкерлер литургияны орындаудан бас тартса, айыппұл төлеп, түрмеге қамалды. Римдік католиктердің арасынан барлық епископтар, біреуін қоспағанда, "Жоғарлыққа ант беруден" бас тарды және лауазымынан шеттетілді. Олар заң бойынша талап етілгендей, Англия шіркеуінің қызметтеріне қатысудан бас тартқан римдік католиктер еді. Бас тарту үшін айына 20 фунт стерлинг (шебердің 50 еселенген жалақысы) айыппұл салынды. "Шіркеуші католиктері" – бұл өздерінің католик дінін құпия сақтап, сырттай шіркеудің талаптарына бағынған римдік католиктер еді. Бірте-бірте Англия протестанттық елге айналды, өйткені дұғалар кітабы Елизавета дәуіріндегі діни өмірді қалыптастырды. Елизаветаның билігінің соңына қарай, көптеген адамдар протестанттар болды, ал римдік католицизм "шағын сектаның дініне" айналды, көбінесе ақсүйектердің үйлерімен шектелді. Отыз тоғыз бап 1563 жылғы жиналыста Эдуардтың өлімінен бұрын жарияланған қырық екі баптың қайта қаралуы ретінде жазылды. Патшайым 29-бапты ветолады, онда "құдайға лайықсыз адамдар Иемістің кешкі асының нанын және шарабын қабылдаса да, олар Мәсіхке қатыспайды" делінген. Бұл кальвинистер мен лютерандар арасындағы келіспеушілік болды, ал 29-бап кальвинистік көзқарасты бекітті. Алайда 1563 жылы Елизавета мұндай теологиялық кемсіту лютерандық елдермен дипломатиялық қарым-қатынасқа зиян келтіруі мүмкін деп уайымдады. Ол сондай-ақ лютерандық көзқарасқа жақын болған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл бап кейін қалпына келтіріліп, 1571 жылы парламент Отыз тоғыз бапты бекітті. Келісім Англия шіркеуінің протестанттық екенін анықтады, бірақ қандай протестантизм қабылданғаны белгісіз болды. 1559 жылы жарияланған патшалық жарлықтар кейде дұғалар кітабына қайшы келгені де жағдайды нашарлатты. Мысалы, қасиетті тамаққа арналған нан ретінде әдеттегі нан қолдану керек делінген дұғалар кітабына қарамастан, дәстүрлі коммуния кеспелерін пайдалану керек екені айтылды. Коммуния үстелдерінің орналасуы және орналасуы туралы да шатасушылық болды. Жарлықтарға сәйкес, коммунияға қатыспаған кезде үстелдер бұрынғы тас алтарьлардың орнына жылжытылуы керек еді. Дұғалар кітабының евхаристиялық теологиясы нақты емес еді. Әкімшілік сөздер нақты қатысуды нақтыламады және жоққа шығармады. 39 баптың 28-бабы Мәсіхтің денесінің тек "аспанды және рухани түрде" желетінін үйреткендіктен, рухани қатысу туралы сөз болуы мүмкін. Дегенмен, кейінгі теологтарға Англикан евхаристиялық теологиясының әртүрлі нұсқаларын жасауға мүмкіндік беретін жеткілікті екіұштылық болды. Елизавета мен Яков I билігіндегі жетекші шіркеу басшылары арасында кальвинистік консенсус басым болды. Көптеген кальвинистер діни келісімнің шарттарына бағынуға дайын болды. Басқалары Англия шіркеуін Континенттік реформаланған шіркеулерге ұқсату үшін одан әрі реформалар жасауды қалады. Бұл кальвинистер пуритандар деп аталды. Кейбір пуритандар Исаның атына иіліп сәлемдесуден, крещение кезінде қолмен белгі жасаудан, үйлену сақиналарын немесе шіркеуде орган музыкасын пайдаланудан бас тартты. Олар әсіресе діни қызметкерлердің ақ шапан мен діни қызметкер шапкесін киюі талабына наразы болды (Киім-кешек дауы туралы қараңыз). Пуритан дін қызметкерлері қара академиялық киім киюді жөн көрді. Көптеген пуритандар Англия шіркеуі Еуропаның басқа бөліктеріндегі реформаланған шіркеулердің үлгісін қабылдап, епископтардың билігін ақсақалдардың билігімен алмастыратын пресвитериандық жүйені қабылдауы керек деп сенді. Бірақ парламент арқылы одан әрі реформалар енгізуге жасалған барлық әрекеттер патшайыммен тоқтатылды. Джон Бриджес және Джон Уитгифт сияқты конформистер Томас Картрайт сияқты пуритандармен алдын ала белгілену және таңдау туралы ілімдерде келісті, бірақ олар пуритандарды ұсақ-түйек рәсімдерге еліктегені үшін кінәлады. Бенджамин Кариер және Хамфри Лич сияқты кальвинизмге қарсылар да болды. Алайда кальвинизмді сынау тоқтатылды.

Джеймс I (16031625)

1603 жылы Шотландия королі Джеймс I ағылшын тәжіне ие болды. Шотландия шіркеуі одан да бекем реформацияланған еді, оның пресвитериандық басқаруы және Джон Нокстің литургиясы – «Жалпы тәртіп кітабы» болды. Джеймс өзі орташа кальвинист болғандықтан, пуритандар корольдің ағылшын шіркеуін шотландиялық бағытқа бұратынын үміттенеді. Бірақ Джеймс керісінше істеді, Шотландия шіркеуін епископтарды қабылдауға және Перттің бес қағидасын бекітуге мәжбүр етті – бұл оны ағылшын шіркеуіне мүмкіндігінше жақындастыруға жасалған әрекеттер еді. Оның билікке келгенінің басында пуритандар корольге «Мыңжылдық петицияны» ұсынды. Бұл шіркеу реформасы туралы петиция 1604 жылғы Хэмптон-корт конференциясына жіберілді, ол пуритандардың сұраған бірнеше өзгерістерін қамтитын «Жалпы дұғалар кітабының» жаңа нұсқасын жасауға келісті. Алайда, конференцияның ең маңызды нәтижесі – 1611 жылғы «Король Джеймс нұсқасы» – Киелі кітаптың жаңа аудармасын жасау болды. Бұл пуритандар үшін көңіл көшірді, бірақ бұл шаралар орташа пуритандарды қанағаттандыруға және оларды радикалды әріптестерінен оқшаулауға бағытталған еді. Англия шіркеуінің басты теологиясы әлі де кальвинизм болды, бірақ епископ Ланселот Андрюспен байланысты теологтар тобы реформациялық дәстүрдің көптеген аспектілерімен келіспеді, әсіресе алдын-ала белгілеу туралы оның ілімімен. Пуритандар сияқты, Андрюс те өзінің бейімсіздік формасын қолданды. Оның жеке капелласында ол дұға кітабында рұқсат етілмеген рәсімдер мен формулаларды, мысалы, құрбандық шалуды қосты. Джеймс I шіркеуіндегі пуритандық күштерді Андрюстің жақтастарымен теңестіруге тырысты, олардың көптегендерін өзінің билігінің соңында жоғары лауазымдарға тағайындады. Бұл топты Дархемнің Ричард Нилі басқарды және ол «Дархем үйі тобы» деп белгілі болды. Олар реформаторларға емес, шіркеу әкелеріне сүйенді және дәстүрлі 1549 жылғы дұға кітабын пайдалануды жөн көрді. Еркін ерікке сенуіне байланысты бұл жаңа фракция арминиандық партия ретінде танылды, бірақ олардың жоғары шіркеу бағыты даулы болды.

Ағылшын азаматтық соғысы

Келесі ғасырда, Джеймс I және Чарльз I патшалық құрған жылдары, сондай-ақ ағылшын азаматтық соғысы мен Оливер Кромвельдің протектораты кезінде екі бағыттың арасында маңызды ауытқулар болды: пуритандар (және басқа радикалдар) одан да кең ауқымды реформалар іздеді, ал консервативті шіркеу өкілдері дәстүрлі сенімдер мен тәжірибелерге жақын болуға тырысты. Саяси және шіркеу билігінің пуритандардың кеңейтілген реформа талаптарын қабылдамауы ашық соғысқа себеп болды. Континенттік стандарттармен салыстырғанда діни зорлық-зомбылықтың деңгейі жоғары болмады, бірақ қаза тапқандардың арасында король Чарльз I және Кентербери архиепископы Уильям Лауд болды. Шамамен он жыл бойы (1647–1660) Рождество да зардап шекті, себебі Парламент Англияны католиктық белгілерден тазарта үшін шіркеудің барлық мейрамдары мен мерекелерін жойды. 1649–1660 жылдардағы Англия Комонвелтінің протектораты кезінде англикандық дін мемлекеттік қолдаудан айырылды, епископалдық жүйеге қосымша пресвитериандық еклисиология енгізілді, баптар 1647 жылғы Вестминстерлік конфессияның пресвитериандық емес нұсқасымен алмастырылды, ал Жалпы дұғалар кітабы Қоғамдық құлшылық жолдарымен ауыстырылды. Бұл тұста, ағылшын дін қызметкерлерінің шамамен төрттен бірі осы жаңа талаптарға бағынудан бас тартты. Кальвинизмнің үстемдігіне ие болған сияқты көрінген XVII ғасыр Англияның алтын ғасырын әкелді. Каролиналық дін қызметкерлері, мысалы, Эндрюс, Лауд, Герберт Торндайк, Джереми Тейлор, Джон Козин, Томас Кен және басқалар Римнің талаптарын қабылдамады және континенттік протестанттардың жолдары мен сенімдерін қабылдаудан бас тартты. Тарихи епископат сақталды. Шындықты Киелі кітаптан және шіркеу тарихының алғашқы төрт ғасырының дәстүрлеріне байланысты епископтар мен архиепископтардан табу керек еді. Теологиядағы ақыл-ойының ролі расталды.

Қалпына келтіру

Карл II-нің қайта орнатуымен англикандықтар да Елизавета заманындағы нұсқадан көп айырмайтын күйінде қайта жаңғыртылды. Бір айырмашылығы – Тюдорлар үшін бұлжымас болған Англияның барлық халқын бір діни ұйымға біріктіру идеясынан бас тарту қажет болды. 1662 жылғы «Ортақ дұғалар кітабының» жаңа редакциясы азамат соғысының салдарынан жарылған және қайта құрылған шіркеуді біріктіретін негізгі мәтінге айналды. 1660 жылы жаңа патша Карл II таққа отырғанда, ол бұрынғы лауазымдарынан қуылған дін қызметкерлерін қалпына келтірді және Кромвельге қарсы тұрған жақтастарын бос орындарға белсенді түрде тағайындады. Ол ең беделді және пайдалы шіркеулерге өзінің негізгі қолдаушыларын ауыстырды. Сондай-ақ, протестанттардың келісуі үшін епископтардың билігін қайта орнату және «орташалықтан тыс діни көзқарастағыларды» қайта қабылдау қажеттігін қарастырды. Кейбір жағдайларда кадрлық ауысымдар көп болды – ол 1660-63 жылдары Вустер епархиясына төрт жылдың ішінде төрт рет тағайындама жасады, алғашқы үшеуін жақсырақ лауазымдарға көтерді. 1688 жылы Джеймс II Оранский Вильгельммен құлатылды, ал жаңа патша діни шиеленісті жеңілдету үшін дереу шаралар қабылдады. Оның көптеген жақтастары ағылшын диссиденттері немесе Англия шіркеуінен бас тартқандар болды. 1689 жылғы 24 мамырда қабылданған Толеранттылық туралы заңнан кейін бас тартқандарға дін тану еркіндігі берілді. Яғни, Англия шіркеуінен бөлініп шыққан баптистер, конгрегациялистер және квакерлер сияқты протестанттарға өздерінің ғибадат орындары мен ұстаздары мен уағыздаушыларына, адалдыққа ант беруді қабылдау шартымен рұқсат берілді. Бұл жеңілдіктер католиктерге және унитариянтарға қолданбады, сонымен қатар бас тартқандарға қатысты әлеуметтік және саяси шектеулер, оның ішінде саяси лауазымдардан шеттету сақталды. 1689 жылғы діни келісім 1830 жылдарға дейінгі саясатты анықтады. Англия шіркеуі діни істерде ғана емес, сонымен қатар ұлттық және жергілікті басқару, бизнес, кәсіптер мен академиядағы жауапты лауазымдарға сырттан кіргендерге жол бермеді. Іс жүзінде патшалардың құдайдан берілген билігі туралы доктрина сақталды. Бас тартқандарға қатысты шектеулер көбінесе назарда ұсталмады немесе біртіндеп алынып тасталды. Джеймс II-ні құлатуға тырысқан, оның ішінде квакерлер де бар протестанттар марапатталды. 1688 жылғы Толеранттылық туралы заң бас тартқандарға өз шіркеулерін, мұғалімдерін және уағыздаушыларын ұстауға рұқсат берді, цензура жеңілдетілді. Англияның діни ландшафты қазіргі түріне ие болды, ортада Англия шіркеуі орналасты, ал Рим католиктері мен құрылған шіркеуден бас тартқан пуритандықтар, олардың толығымен басып тастау мүмкін емес болғандықтан, ұлттық шіркеуге бағынудың орнына одан тыс өмір сүруге мәжбүр болды.

Англиядан тыс жерлерге ағылшын дінінің таралуы

17 ғасырдан бері Англикандық тарихы – географиялық және мәдени кеңдеудің, әртүрліліктің артуы, сонымен қатар литургиялық және теологиялық ұстанымдар мен тәжірибелердің сан алуандығымен сипатталады. Англиядағы реформациямен бір мезгілде Ирландия шіркеуі Римнен бөлініп, Англияның 39 бабына ұқсас діни қағидаларды қабылдады. Бірақ Англиядан өзгеше, ондағы Англикандық шіркеу халықтың көпшілігінің (олар әлі де Рим католиктігін ұстанып келген) адалдығын ешқашан жеңіп ала алмады. 1582 жылы Шотландия шіркеуі толыққанды пресвитериандық болған кезде, Шотландияның Джеймс VI епископтарды қайта енгізуге тырысқанда Шотландия епископтық шіркеуі құрылды (Шотландия реформациясына қараңыз). Шотландия епископтық шіркеуі Америка революциясынан кейін Америка Құрама Штаттарында Америка епископтық шіркеуінің құрылуына жағдай жасады, Абердинде бірінші американдық епископ Самуэль Сибериді қадірледі. Оған Англиядағы епископтар, епископтарды қадірлеу туралы ереженің талабына сәйкес Англия тәжіне адалдық серт беруге қабілетсіздігіне байланысты қадірлеуден бас тартқан еді. Шотландия және Америка шіркеулерінің, сондай-ақ олардың еншілес шіркеулерінің басқару және экклезиологиясы ағылшын шіркеуінен шыққандардан ерекшеленеді, мысалы, провинциялық басқаруды еркін түсінуде және метрополит немесе архиепископ емес, билік ететін епископ немесе примус арқылы басшылық етуде. Шотландиялық және американдық шіркеулердің аттары англикандықтарды білдіретін «эпископал» терминін тудырды; бұл термин осы және әлемнің басқа бөліктерінде қолданылады. Англия реформациясы кезінде төрт (қазіргі алты) Уэльс епархиясы Кентербери провинциясының құрамына кірді және 1920 жылға дейін Уэльс шіркеуі Англикандық қауымдастықтың провинциясы ретінде құрылғанға дейін солай болды. 18 және 19 ғасырларда Уэльстің тұрғындарын сипаттайтын христиандық сенімге деген ынта 16 ғасырда болған жоқ, ал Уэльс халқының көпшілігі шіркеу реформасын ағылшын үкіметі Уэльстегі өз қалауларын жүзеге асыруға жеткілікті күшті болғандықтан ғана қабылдады. Англикандық дін Британ аралдарынан тыс жерлерге эмиграция және миссионерлік қызмет арқылы тарады. 1609 жылы «Си Венчур» Вирджиния компаниясының флагманының құлауы нәтижесінде сол компания Бермуда аралдарын қоныстандырды. Бұл 1612 жылы жаңа әлемдегі ең көне ағылшын қонысы болған Сент-Джордж қаласының құрылуымен ресми бекітілді. Онда Сент-Петр шіркеуі орналасқан, ол Британ аралдарынан (Британия мен Ирландия) тыс жердегі ең көне аман қалған англикан шіркеуі және Жаңа әлемдегі ең көне Рим католик емес шіркеу, ол да 1612 жылы құрылған. Ол 1978 жылға дейін Англия шіркеуінің құрамында болды, содан кейін Бермуда Англикан шіркеуі бөлініп шықты. Англия шіркеуі Бермудадағы мемлекеттік дін болды және колонияның діни және саяси бөлінісі үшін приходтар жүйесі құрылды (олар бүгінгі күні азаматтық және діни приходтар ретінде сақталып қалды). Бермудалықтар, Вирджиния сияқты, Азамат соғысы кезінде роялистер жағына шықты. Бермудадағы қақтығыс тәуелсіз пуритандарды аралдан қуғынға ұшыратты (Багам аралдарындағы Элеутераға қоныс аударған Элеутерлік авантюристтер). Бермудадағы шіркеу, Азамат соғысына дейін, біршама пресвитериандық сипатқа ие болды, бірақ кейіннен негізгі ағыстағы англикандықтар нығайтылды (егерде Бермудада Британ аралдарынан тыс ең көне пресвитериан шіркеуі де болса). Бермудалықтар 17 ғасырда Англия шіркеуінің қызметтеріне қатысуға міндетті болды, ал Англиядағы сияқты басқа конфессияларға да тыйым салынды. Ағылшын миссионерлік ұйымдары, мысалы, USPG (содан кейін Шетелдік аймақтарда Ізгі хабарды тарату қоғамы, Христиандық білімді насихаттау қоғамы (SPCK) және Шіркеу миссионерлік қоғамы (CMS) 17 және 18 ғасырларда ағылшындық христиандықты ағылшын колонияларына жеткізу үшін құрылған. 19 ғасырда мұндай миссионерлік қызмет әлемнің басқа жерлеріне де тарады. Бұл миссионерлік ұйымдардың литургиялық және теологиялық бағыттары әртүрлі болды. Мысалы, SPG 19 ғасырда Англия шіркеуіндегі католик қайта жандануының әсеріне ұшырады, ал CMS ертеректегі евангелистік қайта жанданудың евангелизмінің әсеріне ұшырады. Нәтижесінде, олар құрған жергілікті шіркеулердің діндарлығы, литургиясы және басқаруы осы әртүрлі бағыттарды бейнеледі.

19 ғасыр

1869 жылы Ирландияда Англикан шіркеуі мемлекеттік статусынан айырылды. Уэльстегі шіркеу кейін 1919 жылы осы мәртебесінен босатылды, бірақ Англияда шіркеу ешқашан мемлекеттік статусын жоғалтпады. Дегенмен, методистер, католиктер және басқа да конфессиялар Тест және Корпорация актілерін жою, католиктердің құқықтарын қалпына келтіру және парламенттік реформа арқылы көптеген шектеулерінен арылды. Шіркеу өз қызметін кеңейтіп, қаржыландыру үшін ерікті үлестерге көшті.

Қайта өрлеулер

Плимут бауырлары 1820 жылдары ресми шіркеуден бөлініп шықты. Осы кезеңде шіркеуге Евангелистік қайта жаңғыру және Өнеркәсіптік революция кезінде өнеркәсіптік қалалардың өсуі әсер етті. Әр түрлі нонконформистік шіркеулер, әсіресе методизм кеңейді. 1830 жылдардан бастап Оксфорд қозғалысы ықпалды болып, англо-католицизмнің қайта жаңғыруына себепкер болды. 1801 жылдан бастап Англия шіркеуі мен Ирландия шіркеуі біріктірілді, бұл жағдай 1871 жылы Ирландия шіркеуінің мәртебесі жойылғанға дейін (1869 жылғы Ирландия шіркеуі заңы бойынша) сақталды. 19 ғасырдағы евангелистік және католиктік – егіз қайта жаңғырулар ағылшын шіркеуіне зор ықпал етті. Евангелистік қайта жаңғыру құлдықты жою, балалардың құқығын қорғау заңдары, алкогольге тыйым салу, халық денсаулығы мен білім беруді дамыту сияқты маңызды әлеуметтік қозғалыстарға түрткіс берді. Осының нәтижесінде Евангелистік және әлеуметтік көмек көрсету қауымдастығы – Шіркеу армиясы құрылды, сонымен қатар пәктік және литургия мәселелеріне назар аударылды, әсіресе методизмнің дамуында. Католиктік қайта жаңғыру ағылшын шіркеуінің литургиясын өзгертіп, Евхаристияны күнделікті қызметтердің орнына ғибадаттың орталық актісі ретінде қайта бекітті, сондай-ақ ағылшын шіркеуінде және оның басқарушы шіркеулерінде ұзақ уақыт бойы тыйым салынған киім-кешек, рәсімдер мен құдайға бағыну амалдарын (мысалы, Евхаристиялық құлшылық) қайта енгізді. Ол Джон Генри Ньюман, Эдвард Пузи сияқты Оксфорд қозғалысының өкілдері арқылы, сондай-ақ Чарльз Гор мен Фредерик Мористің христиандық социализмі арқылы ағылшын теологиясына әсер етті. Көптеген шіркеулерде ортағасырлық стильдегі жиһазды орнату үшін көп жұмыс істелді. Көптеген формалары бар нео-готика бұрынғы нео-классикалық стильге қарағанда кең таралды. Екі қайта жаңғыру да Британ империясының әртүрлі аймақтарында миссионерлік жұмыстарға үлкен үлес қосты.

Үйдегі және дүниежүзілік рөлдердің кеңейуі

XIX ғасырда шіркеу ел ішінде де, шетелде де зор өсімді басынан өтті. Қаржыландыру көбінесе ерікті үлестер есебінен жүзеге асырылды. Англия мен Уэльсте діни қызметкерлердің саны екі есеге артты, және бірнеше мың шіркеу салынды немесе кеңейтілді. Ғасырдың ортасына таяу ай сайын жеті жаңа немесе қайта жаңартылған шіркеу қасиеттіленді. Шіркеу бастауыш білім берудің қарқынды дамуына басты жауапкершілікті өз мойнына алып, қажетті мұғалімдерді даярлау үшін приходтық мектептер мен епархиялық колледждер құрды. 1870 жылдары ұлттық үкімет қаржыландырудың бір бөлігін иеленді; 1880 жылы шіркеу барлық студенттердің 73% білім берді. Бұған қоса, қарқынды өсіп келе жатқан қалаларда көптеген дін қызметкерлері, кітап оқырмандары, келушілер, диакониссалар және англикандық қарындастар жұмыс істеді. Шіркеу шетелде де империяның кеңеюімен бірге дамыды. Ол кең ауқымды миссионерлік жұмысты демеушілік етіп, 90 жаңа епархияны және бүкіл әлемде мыңдаған миссионерді қолдады. Жергілікті қаражаттардан және орындық ақысынан басқа, шіркеу қаржысы бірнеше мемлекеттік гранттардан, әсіресе ерікті үлестерден түсті. Нәтижесінде, кейбір ескі ауылдық приходтар жақсы қаржыландырылды, ал көптеген қарқынды өсіп келе жатқан қалалық приходтар жеткіліксіз қаржыландырылды. Англия шіркеуінің ерікті үлестері, 1860–1885 жж. (%) Шіркеулерді қалпына келтіру және қаржыландыру 42% Үй миссиялары 9% Шетелдік миссиялары 12% Бастауыш мектептер мен оқу колледждері 26% Шіркеу мекемесі – әдебиеттік 1% Шіркеу мекемесі – қайырымдылық 5% Діни қызметкерлерге арналған қайырымдылық 2% Діни мектептер 1% Барлығы 100% £80,500,000 Дереккөз: Кларк 1962.

Премьер-министрлер мен Король

XIX ғасыр бойы меценаттық қызмет шіркеу істерінде маңызды рөл атқара берді. 1830 жылға дейін тори премьер-министрлері көптеген епископтарды тағайындады, партияға қызмет еткен, саясаткерлерді демеушілік еткен колледж оқытушылары немесе дворяндардың жақын туыстары болған адамдарды таңдады. 1815 жылы 11 епископ ақсүйек отбасыларынан шыққан, ал 10-ы жоғары лауазымды шенеуніктің тәрбиешісі болған. Олардың дінтанудағы жетістіктері немесе жеке ізгілігі таңдауда шешуші фактор болған жоқ. Шындығында, шіркеуді көбінесе "тори партиясының дұға етуші бөлімі" деп атаған. Ньюкаслдан бері, бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, шіркеу лауазымдарына Уильям Эварт Гладстон сияқты назар аударған премьер-министр болған емес. Ол Виктория патшайымы ұнатпаған тағайындамалар жасап, оны ренжітті. Ол үміткерлердің қабілеттерін нақты шіркеу қызметтерінің қажеттіліктерімен сәйкестіруге тырысты. Өзінің саяси ұстанымдарын қолдайтын либералдарды жақтау арқылы өз партиясын қолдады. Оның қарсыласы Дизраэли консервативті епископтарды шамалы деңгейде жақтады, бірақ түрлі шіркеу фракцияларын теңгерлеу үшін епископтықтарды бөлуге көңіл бөлді. Кейде ол жақсырақ білікті үміткерді таңдау үшін партиялық тиімділіктен бас тартты. Дизраэли мен королева Виктория көп мәселеде жақын болғанмен, шіркеу тағайындамалары бойынша жиі келіспестік туды, себебі королева жоғары шіркеу өкілдеріне қарсы болды.

1914-1970 жылдар

Әскери капелланның қазіргі түрі Бірінші дүниежүзілік соғыс дәуірінен бастау алады. Капеллан әскери қызметкерлерге рухани және пасторлық қолдау көрсетеді, оның ішінде теңізде немесе далада діни қызметтер өткізуді қамтамасыз етеді. Армия капелландары бөлімі капелландардың соғыс кезіндегі қызметтерін мойындау үшін "Royal" префиксімен марапатталды. Британ армиясының Бас капелланы 1901 жылдан 1925 жылға дейін осы лауазымды атқарған епископ Джон Тейлор Смит болды. Англия шіркеуі тарихи түрде жоғарғы топтармен және ауылдық ақсүйектермен байланысты болса да, Кентерберий архиепискобы Уильям Темпл (1942–1944) – өнімді теолог және әлеуметтік белсенді, христиандық социализмді уағыздап, 1921 жылға дейін Еңбек партиясында белсенділік танытқан. Ол Англия шіркеуінің кең және құрамдық мүшелігін шіркеудің орнықты шіркеу ретіндегі позициясын сақтап, дамыту құралы ретінде жақтады. 1942 жылы Кентерберий архиепискобы болып тағайындалды және сол жылы "Христианство және әлеуметтік тәртіп" атты еңбегін жариялады. Бұл бестселлер сенім мен социализмді үйлестіруге тырысты, "социализм" терминімен ол кедейлерге деген терең қамқоршылықты білдірді. Бұл кітап Англикандықтардың жаңа әлеуметтік мемлекетке қолдау көрсетуіне септігін тигізді. Темпл Британиядағы жетекші діни топтар арасындағы және ішкі антагонизмнің жоғары деңгейінен алаңдады. Ол экуменизмді қолдады, нонконформистермен, яһудилермен және католиктермен жақсы қарым-қатынастар орнатуға жұмыс істеді, соның салдарынан католиктерге қарсы көзқарасынан бас тарды.

Дұғалар кітабының дағдарысы

Парламент 1919 жылы жаңа шіркеу ассамблеясына – епископтар, дін қызметкерлері және миряндар үшін үш палатаны құруға, сондай-ақ Парламенттің ресми мақұлдауынан кейін шіркеу үшін заңнама ұсынуға мүмкіндік беретін Заңды қабылдады. 1927 жылы шіркеудің 1662 жылдан бері күнделікті қолданылып келе жатқан «Ортақ дұғалар кітабының» классикалық нұсқасын қайта қарау туралы ұсынысынан күрт дағдарыс туды. Мақсаты – шіркеу өміріне орташа англо-католиктерді жақсырақ енгізу болатын. Епископтар толерантты және кең ауқымды мемлекеттік шіркеуді іздеді. Ішкі пікірталас нәтижесінде шіркеудің жаңа ассамблеясы келісім берді. Шіркеу ішіндегі евангелистер мен шіркеуден тыс нонконформистер наразылық білдірді, себебі олар Англияның діни ұлттық ерекшелігін протестанттық және католикке қарсы деп түсінді. Олар түзетулерді ритуализмге мойынұру және Рим католиктігіне төзімділік ретінде бағалады. Олар парламентте қолдау жинап, қызу пікірталастардан кейін түзетулерді екі рет қабылдамады. 1929 жылы англикандық иерархия экстремистік және англо-католиктік тәжірибелерге қатаң тыйым салып, келісімге келді.

Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық армиядағы капелландықтың басшысы – англикандық капеллан генерал Чарльз Саймонс (әскери атағы майор-генерал) болды, ол ресми түрде тұрақты мемлекеттік хатшының бақылауында болды. Бас капелланның көмекшісі – 1-ші сынып капеллан (толық полковник), ал аға капеллан – 2-ші сынып капеллан (полковник лейтенанты) болды. Елінде шіркеу өзінің рөлін мемлекеттің моральдық санасы ретінде қарастырды. Ол нацистік Германияға қарсы соғысты ынтамен қолдады. Чичестер епискобы Джордж Белл және бірнеше дін қызметкерлері Германия қалаларын әуеден бомбалаудың әдепсіздік екенін айтты. Оларға көңілі толмады, бірақ төзімділік танытты. Епископ Белл әріптес дін қызметкерлері тарапынан сөгіс естіп, жоғарылаудан шеттетілді. Йорк архиепискобы: «Соғысқұмар немістерді бомбалау, отандастарымыздың өмірін құрбан етуден немесе қазір құлдықта ұсталған көптеген адамдарды босатуды кешіктіруден гөрі аз жамандық», – деп жауап берді. 1960-шы жылдары методист шіркеуімен бірігуге жасалған әрекет англикандық тарапта қажетті барлық кезеңнен өте алмады және 1972 жылы Бас Синодта мақұлданбады. Бұл бастама методистерден шықты және англикандықтар тарапынан қолдау тапты, бірақ барлық мәселелер бойынша толық келісімге келу мүмкін болмады.

Ажырасу

Ұлыбританиядағы моральдық нормалар екінші дүниежүзілік соғыстардан кейін күрт өзгерді, жеке бастың еркіндігіне, әсіресе сексуалдық мәселелерде басымдық берілді. Шіркеу бұл өзгеріске қарсы тұруға тырысты, әсіресе ажырасудың артуын тоқтатуға көңіл бөлді. 1935 жылы ол "ешбір жағдайда христиан ер немесе әйел әйелінің немесе күйеуінің тірілігінде қайтадан үйленуге құқылы емес" деп мәлімдеді. 1936 жылы король Эдуард VIII жаңа ғана ажырасқан Уоллис Симпсонға үйленгісі келгенде, Кентербери архиепискобы Космо Гордон Лэнг қарсылық көрсетіп, Эдуардтың тақтан бас тартуын талап етті. Кейін Лэнг "Punch" журналында "христиандық мейірімсіздік" танытпағаны үшін сықаққа түсті. Премьер-министр Стэнли Болдуин да бұл некеге қарсы болды, "соғыстан бері стандарттар төмендегені рас болса да, бұл адамдардың өздерінің королінен жоғары стандарт күтуіне әкеледі" деп атап өтті. Болдуин Черчилль ұсынған Уоллисқа патшайым статусы берілмейтін және олардың балалары таққа мұрагер болмайтын морганаттық неке туралы идеяны қарастырудан бас тартты. Доминиондардың үкіметтері де бұл жоспарды қолдаудан бас тартқаннан кейін, Эдуард осы әйелге үйлену үшін тақтан бас тартты. 1952 жылы ханшайым Маргарет ажырасқан қарапайым азамат Питер Таунсендке үйленгісі келгенде, шіркеу тікелей араласпады, бірақ үкімет оған таққа деген құқығынан бас тарту керектігін және шіркеуде үйленуге болмайтынын ескертті. Кейін Рэндольф Черчилль Кентербери архиепискобы Джеффри Фишер мен ханшайымның Таунсендке үйлену жоспары туралы әңгімеге қатысты қалтаңдаулар туралы алаңдаушылық білдірді. Черчилль пікірінше, "Фишердің ханшайымның Таунсендке үйленуіне кедергі келтіргені туралы қалтаңдау Англия шіркеуіне ең зор зиян келтірді", - деді тарихшы Энн Самнер Холмс. Бірақ Маргарет ресми мәлімдемесінде шешімді "толыққанды дербес қабылдағанын" айтты, әйтсе де шіркеудің неке туралы ұстанымдарын ескерді. Холмс бұл жағдайды "Тұрақты қалыптасқан образ – сүйген адамынан қатал шіркеу сақтап қалған әдемі жас ханшайым. Бұл образ және оқиға архиепископ Фишерді де, ажырасқаннан кейін қайта үйленуге қатысты шіркеу саясатын да қатты сынады" деп түйіндеді. Алайда, Маргарет 1978 жылы ажырасқанда (Энтони Армстронг-Джонс, Сноудонның 1-ші графы), Кентерберидің сол кездегі архиепискобы Дональд Когган оны сынамай, керісінше қолдау көрсетті. 2005 жылы принц Чарльз азаматтық рәсімде ажырасқан Камилла Паркер Боулзға үйленді. Кейін Кентерберидің сол кездегі архиепискобы Роуэн Уильямс жұбайларға ресми бата беру рәсімін өткізді. Шындығында, үйлену рәсімі мен қызметтер "Англия шіркеуінің қайта үйленуге қатысты нұсқауларына сәйкес" болды, өйткені күйеу мен қалыңдық Томас Кранмер, Кентербери архиепискобы Генрих VIII патшаға жазған өкінішті дұғаны "күшті сөздермен" оқыды. Бұл жұбайлардың өткен күнәларын мойындауы ретінде қарастырылды, бірақ нақты сілтеме жасалмады. 2010 жылы Англия шіркеуі тарихында алғаш рет дін қызметкерлерінің арасында әйелдердің саны ерлерден басып өтті (290 әйел және 273 ер адам).

Негізгі дереккөздер

Флиндалл, Рой П., ред. Англия шіркеуі, 1815–1948: құжаттамалық тарих (Лондон: S. P. C. K., 1972) онлайн. Ги, Генри және Уильям Джон Харди, ред. Англия шіркеуі тарихына қатысты құжаттар (1896); 1689 жылға дейінгі кезеңді онлайн режимінде қарастырылған.